maze, labyrinth.
· Calfa
Երկրակոխ նիւթական մարմին զնսեմականն բաւիղ, արտամերժելով զստուեր խաւարային մեղաց. (Սարկ. տոմար.։)
oration or discourse delivered from the chancel, the pulpit or the tribunal.
· Calfa
Ասի, օրհնեա՛ տէր, զի բեմասացութեան տեղի է. եւ աւարտեն զաղօթսն օրհնութեամբք. (Խոսր. պտրգ.։)
cf. Բեւեռակապ.
· Calfa
Հոնն վառեալ էր բեւեռապինդ սաղաւարտովն զահագին գլուխն. (Կաղանկտ.։)
spot, stain;
sun-burning;
blot, blemish;
soil;
small pustule;
spotty, nasty;
— աչաց, web;
— ի մարմնի, mole, mark, spot;
—ք ագամանդի, flaws, specks in a diamond;
— դնել, —ս արկանել՝ կարկատել, ի — տանել, to blame, to find fault with, to accuse, to criticise, to censure, to calumniate.
· Calfa
Խաղաւարտք հրակայծակք, եւ բիծք. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
beryl;
crystal.
· Calfa
Տեսի անդ այր մի՝ պղնձի զրահ եւ սաղաւարտ զգեցեալ ոսկի՝ երկու ակամբք զմրխտիւք, եւ միով բիւրիղիւ զարդարեալ. (Պտմ. վր.։)
to produce, to cause;
to spread;
to pour.
· Calfa
Ըռնգունք մեր բղխեցին՝ զխաղաւարտ մահաբերին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
habitation, house, home, lodging, dwelling, chamber.
· Calfa
Լեառն դիտակ, եւ բնակարան վկայիցն։ Ի բնակարանս հրեշտակաց, եւ մարդկան քաւարան։ Զքեզ կոյս եւ մայր եւ բնակարան աստուածային ներմարդութեանն։ Զբնակարան անսկզբնակից որդւոյն։ Զմիածնի որդւոյ քո զբնակարան (այսինքն կրօղ յարգանդի)։ Այսօր զբնակարան հոգւոյն սրբոյ (այսինքն զընդունարան.) եւ այլն։ Բնակարան հաճութեան կամաց անեզն աստուածութեան։ Վերակարգելոց թուոցս այսոցիկ բնակարան բաղձալի. (Նար.։)
to lodge.
· Calfa
Բնակեցուցանել յանդիման դրախտին, կամ ի բարւոք երկիր, ի տան, ի տաղաւարս, ի վայրի դալարւոջ.եւ այլն։
all, total, entire;
— ոչ, ոչ —, — սիկ ոչ, not, none, never, nothing;
—, — իսկ, totally, entirely, absolutely;
ընդ —, everywhere;
throughly.
· Calfa
Ընդ բնաւ խաւար եւ ջուր էր։ Խոնաւ եւ ջուր էր ընդ բնաւ։ Ընդ ամենայն ՟Խ՟Գ ողոմպիադք. եւ ընդ բնաւ՝ ամք ՟Ճ՟Հ՟Դ. (Եւս. քր.։)
nature;
essence, substance;
being, entity;
the elements;
disposition, constitution, temper;
humour, inclination, genius;
birth, naturalism;
person, hypostasis;
quality, manner;
sex;
ստուեր է եւ ոչ — ինչ, it is a shadow and not a substance;
հատուցանել զհարկ բնութեան, to pay the tribute of nature;
դղորդին արարածոց —ք, all nature is in commotion or confounded;
են սոքա բնութեամբ Գերմանացի, these are by origin Germans;
մի թէ յիւրմէ բնութենէ եգ զբանն, did he say it out of his own head ?
բնութեամբ, naturally, really, truly, physically, personally, hypostatically.
· Calfa
Խաւարն ստուեր է տարերց, եւ ոչ բնութիւն ինչ. (Յճխ.։)
toround;
to crown, to finish;
to environ, to surround, to begird;
to bring together.
· Calfa
Եւ Անթերի զբոլորն կատարել. աւարտել իբրեւ զբոլորակ լրացեալ, կամ միաբան. բովանդակել. գլխաւորել. կր. լրանալ.
Օրհնութիւնս բոլորել։ Ի նոյն աւարտումն բոլորեալ. (Եղիշ. միանձն. եւ Եղիշ. դտ.։)
all, entirely, totally, quite, utterly;
all.
· Calfa
Չգոյ ի նմա մասն խաւարի, այլ բոլորովիմբ լոյս է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
cf. Բոլորովիմբ.
· Calfa
Չգոյ ի նմա մասն խաւարի, այլ բոլորովիմբ լոյս է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
slaver;
dark.
· Calfa
Բար եբր. պօհու. ասոր. պօհ. Իբր Անպատրաստ. ամայի. անկոխ. գրի եւ ԲՈԽ. եւ մեկնի յոմանց Խաւար. (իբր լծորդ ընդ բաւիղ)
Թոհ եւ բոհ ասացին, որ է խոր եւ խաւար. (Վրդն. ծն.։)
Բոհ, թոհ. բորբ, խաւար. բոխ, աւերակ. (Հին բռ.։)
to appeal, to complain, to claim;
to lodge an appeal;
to complain.
· Calfa
Արեգակն իւրով խաւարելովն բողոքեաց՝ ցուցանելով ամենեցուն զտէրն ի խաչին. (Ագաթ.։)
to assemble, to gather;
to complete, to accomplete, to accomplish, to finish;
to contain, to inclose, to comprehend;
ի համառօտն —, to abridge.
· Calfa
ԲՈՎԱՆԴԱԿԵԼ συντελέω, ἁναπληρόω, περαιόω perficio, consummo, compleo, finio, termino Զբովանդակն ի գլուխ հանել. կատարել լիով եւ անթերի. եզերել, վճարել, աւարտել. լմնցնել, վերջացնել.
Բովանդակեալ աւարտեցաւ. (Պիտ.։)
Մեռոն աւարտ ի վերայ եկեալ բովանդակի. (Յհ. իմ. ատ.։)
total, totality, sum, amount;
summary, abridgement, contents;
completion.
· Calfa
Եւ որպէս πέρας terminus Բաւ, սահման, եզր, աւարտ, ծագ.
flame;
fury;
— արձակել, to flame.
· Calfa
Ընկալար բոց, ընթացի՛ր. ոչ գիտես՝ թէ յորո՛ւմ ժամանակի շիջանի, եւ խաւար քեզ հասցէ. (Կլիմաք.։)
nature, native, origin, spring, root;
stock, stalk, trunk, set, stake, stem;
baggage;
camp, army;
ancestor;
chief;
own, natural, real, original, radical, true, principal;
— աշտանակի, socket;
— սեան, shaft of a column;
ի —, ց—, մինչեւ ի —, մինչեւ ց-, ի բնի, to the end, entirely;
զգիշերն ի —, all the night;
—, ի բնէ, naturally, by origin;
— ի ներս մտանել, to enter precisely, exactly;
ի — իսկ ուսանել, to learn thoroughly;
դոք որ — անարդ էք, you who are by nature vile;
ի քաղաքն ի — նոցա, in their own capital;
ի — իսկ յերկինս, in the heaven itself;
ի բնին իսկ ի զտակի, in the same day of Easter;
— բարեկենդան, quin-quagesima Sunday;
— բարեկամ, intimate friend;
cf. Յարմատոյ.
· Calfa
Ի ԲՈՒՆ. ՑԲՈՒՆ. իբր Ն գլուխ, կամ ցաւարտ. ի ծայր. ի սպառ. ցվախճան. (լծ. լտ. ֆինիս)
s. bot. rhubarb (the plant).
· Calfa
Ծիղ կամ ճիղ, այսինքն բոյս գաբի. որ եւ Խաւարծիլ, թթու ախորժ. որոյ արմատն է ռէվէնտ, խործուիլ, խործովիլ, գաբն. ըռիվաճ, թուրշա։ (Բժշկարան.։)
wild beast;
brute, animal, beast.
· Calfa
Որ ոչ ումեք տուեալ յըստ աշխարհիս զօրաւարաց, կամ գազանաց ինքնակալաց. (Սարկ. քհ.։)
facet;
face, visage, presence;
sort, manner, fashion;
mask;
—ս արկանել, to mask, to put a mask on the face;
բառնալ զ—, to unmask;
— —, several, in several ways or manners.
· Calfa
Յետ խաղուցն անցանելոյ, յետ կերպարանելոյն յաչս տեսողացն, յետ տաղաւարիս (թատրոնի), ապա քակտին դիմակքն, եւ երեւի ճշմարտութիւն. (Մաշկ.։)
to happen, to arrive by chance;
to match, to suit.
· Calfa
Դիպեսցիս պարու մարգարէից։ Ոգւոյ բարւոյ դիպեցայ։ Դիպեսցի մեզ պատերազմ։ Գուժկան գուժկանի դիպեսցի։ Կին ատելի եթէ դիպեսցի առն բարւոյ։ Փորձութեամբք՝ որ դիպեցան ինձ ի նենգութեանց հրէից։ Դիպեսցին նմա սնոտիք։ Լոյսն քո քեզ խաւար դիպեցաւ։ Դիպեսցին պերճութիւնքդ ձեր հանգոյն մոխրոյ։ Եւ այն դիպեսցի ինձ ի փրկութիւն.եւ այլն։
plain;
ease;
contentment;
convenience;
easy, convenient;
flat, bare;
ի դիւրի՝ ի դիւրոջ լինել, to live comfortably;
— առնել, to facilitate;
to relieve;
to give convenience;
ըստ անձին or ըստ մտաց —ի, at his ease, as he likes;
ի —ի, ի —ոջ, in a plain.
· Calfa
Որ ի ձախէն, մոլորութեան շաւիղ է, եւ խաւարաւ լի, եւ դիւր ի գայթագղութիւն. (Համամ առակ.։)
easy, commodious.
· Calfa
Անդորր դիւրաւոր։ Դիւրաւորս ընթացո՛ ի յաւարտումն լրման. (Նար. ՟Զ. եւ ՟Ձ՟Ե։)
that changes easily, changeable, mutable, variable, versatile.
· Calfa
Առաջին (խորան) էր իբրեւ զտաղաւար դիւրափոփոխ. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Դիւրափոփոխ.
· Calfa
Առաջին (խորան) էր իբրեւ զտաղաւար դիւրափոփոխ. (Ոսկ. գծ.։)
to shake;
to move, to shake off, to agitate;
to raise commotions in a state.
· Calfa
Դղորդէր զլեառն։ Դղորդեաց զերկիր։ Դղորդել երկնի երկնաւորօք։ Մարգարէն դղորդեալ ի դժնդակ խաւարէս. (Նար. յովէդ.։)
to lay, to set, to put, to place;
to constitute, to found, to establish;
to apply;
— ի վերայ, to impose;
to put on;
— ընդ մէջ, to interpose;
վերստին —, to reinstate;
անուն —, to give a name, to name;
մարտ —, to make war;
պատիւ —, to honour, to show honour and respeet;
— զունկն, to obey;
— արծաթ ի շահ, to place money, to invest;
— գիրս, to compose books;
— ի սրտի, to think;
— առաջի, to propose;
— զանձն ի ձեռին, — զոգի ի բռին, to expose one's life;
to dedicate one's self;
— յապականութիւն, to to destroy;
մեզս —, վնաս ինչ or բազայս ի վերայ —, to blame;
to accuse, to impute;
— բանս, բան — ընդ ումեք, to agree, to come to an understanding;
to promise, to make an appointment;
վէրս —, վէրս ի վերայ —, to wound;
— ի դպրոց, to send to a hoarding-school;
— զոք ի նախատինս աղգաց, to make one the shame or laughing-stock of nations;
ի պահ —, to reserve, to put by;
խորհուրդ յանձին —, to take a resolution or decision;
պատուէր —, to give orders, to command;
— առ մինեանս, ընդդէմ մինեանց, to compare, to confront;
ընդդէմ բանս —, to speak against, to contradict, to oppose;
ձայն զկնի — ուրուք, to cry after some one, to call;
կեանս եւ մահ — ընդ ումեք, to agree to live or die together;
զգիշեր տիւ գնալ, to turn night into day;
քայլս —ի գնալ, to begin to walk;
եդից զքեզ յազգս, I will make thoe a father to nations;
եդից զքեզ յանապատ, I will turn thee into a desert;
սուր ի վերայ եդեալ կոտորել, to condemn to be shot (to put to the sword);
հանդստեան եւ գիւր կենաց — զանձն, to abandon ones self to dissipation;
դսրովանս թշնամանս, to outrage, to offend, to insult;
ասպատակ —, to ravage with troops;
արշաւանս —, to make inroads, to plunder;
երկիւղ մահու — ի վերայ, to threaten with death;
աղաղակ —, to cry;
աշխար —, to weep;
— առ իմիք, to add, to subjoin;
— զանձն ուրուք, to kill some one, to slay.
· Calfa
Դնիցիք ի խաւարի. (Երեմ. ՟Ժ՟Գ. 16. իբր անկեալ դնիլ։)
Ոյք դնիցեն զլոյսն խաւար, եւ զխաւարն լոյս. (Ես. ՟Ե. 20։)
Վա՛յ որ դնիցէ զլոյսն ի խաւար, եւ զխաւարն ի լոյս. (Ճ. ՟Ժ.։)
s. ast. dragon's tail.
· Calfa
Վիշապն՝ որ ասեն զամենայն երկինս բոլորեալ է. զորոյ զտուտն եւ զգլուխն ռաստ եւ զանապ կոչեն աստեղագէտքն, եւ զխաւարն արեգական եւ լուսնին անտի ասեն. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. պտմ.։)
blind, sightless, eyeless.
· Calfa
Զանհամար զաչացուսն, զորոց զլուսարանս խաւարեցուցին. (Լաստ. ՟Բ։)
to separate;
to retire.
· Calfa
Մի՛ զատցի ի խաւարային ոմբոլոնսն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Զարհուրելի.
· Calfa
Զարհուրեցուցիչ կազմած պատերազմի, կամ սաղաւարտ, կամ պատասխանի. (Մխ. երեմ.։ Յհ. կթ.։ Բրս. հց.։)
undecked;
fair and sad.
· Calfa
Զնախնի խաւարն աշխարհատարածն անզարդութեան՝ հին նսեմութեան գեղատխուր անպատրաստութեան. (Նար. գանձ հոգ.։)
that has a good voice, sweet, euphonical.
· Calfa
Տաղաւարս կառուցանելով, եւ գեղեցկաձայն նմանողս ի ներքս մուծանելով. (Պղատ. օրին. է։)
hollowed;
subterraneous.
· Calfa
Անդ տեսանիցես տաղաւարս եւ գետնափորս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։) յն. καταγώγιον diversorium
Քագինք շինեալք էին ի գետնափորս, եւ ի խաւարին տունս. (Ոսկիփոր.։)
ad. triple;
trebly.
· Calfa
Երրակի յօրինմամբ տաղաւարացն խորհրդոյ։ Վերամբարձեալ ի յերրակի խորանս երկնից։ Երրակի թիւ կատարեալ՝ յերիս անձինըս բաժանեալ. (Շար.։)
to heat, to strike.
· Calfa
Պողովատ թրովն ի վերայ սաղաւարտին գահեաց։ Գահեալ զերիվարն ուժգին. (Ուռհ. ՟Լ՟Թ. ՟Խ՟Ը։)
transmigration, emigration, flight;
journey;
pilgrimage;
the colony, the settlers or fugitives.
· Calfa
Յելս գաղթին փոյթ լինել։ Տաղաւարն ոչ ունի հաստատութիւն, այլ վասն գաղթի. իսկ յորժամ գաղթն դառնայ, ապա երանգ եւ փութապէս կործանի. (Ճ. ՟Թ.։)
Շուրջ զամրոցաւն, ուր գաղթ գաւառին զօղեալ դադարէր։ Զգաղթ ընտանեացն իւրոց ի ծործորս ամուր լերանցն թագուցանէր։ Ոչ կարացին ժամանել անկանել յամրացեալ գաղթս։ Առեալ ընդ իւր զգաղթն յաւարի առեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Գաղթ.
· Calfa
Յօրինակ եօթնօրեայ աշխարհիս տաղաւարաց եւ գաղթականութեանց. (Կամրջ.։)
that makes war secretly or invisibly.
· Calfa
Գաղտամարտ ունիմք թշնամի՝ ընդ խաւար խոցոտող. (Լմբ. պտրգ.։)
secret, oecult, latent, hidden;
stolen, furtive;
clandestine
· Calfa
Ի գաղտնեաց իմոց սուրբ արա զիս տէր։ Նա քննէ զգաղտնիս սրտից մերոց։ Ի վերայ գաղտնեաց։ Գաղտնիք մարդկան, խաւարի, ամօթոյ.եւ այլն։
occultation, hiding, concealment;
secret.
· Calfa
Խոստովանութիւն գաղտնութեանց չարեաց։ Զնպատակն խաւարային աղեղնաւորին գաղտնութեան. (Նար. ՟Ի՟Բ. զբ.)
cf. Երկեւան.
· Calfa
Ի մթութենէ երկեւանութեան խաւարի զտեալ։ Երկեւանութիւն ինչ վարկանիցի. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Բանտեմ.
· Calfa
Զլուսաւոր արեգակնդ ի խաւարի արկեալ բանդեցաք. (Ոսկ. լս.։)