invective, reprehensive.
Յանդիմանողական. կշտամբողական.
asylum, refuge, retreat, shelter, cover;
protection, patronage, defence, prop, support;
resources;
— լինել, to be the refuge of to protect, to defend, to take under one's protection.
ողնափայտին պատսպարան իսկոյն բեկաւ։ պատսպարանդ սահեցելոց. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Ոչ զկերակրանացն, եւ ոչ զպատսպարանն լինլոյ մատուցանել բարւոք օժանդակութիւն. (Պիտ.։)
to surround, to encircle, to enclose, to shut in;
to protect, to prop, to defend, to sustain;
to shelter, to screen, to cover;
to fortify, to restore;
to return, to restore, to give back.
Հանգուցեալ. դարձուցանել յանդորր. զետեղել յանքոյթ վիճակ.
Պատսպարեսցէ զնոսա անդրէն յերկիրն. իւրեանց։ Պատսպարեցից զնոսա ի սոյն երկիր. (Երեմ. ՟Ծ՟Զ. 15։ ՟Ի՟Դ. 6։)
Բնակեաց ինքն եւ իւրքն առանց կասկածանաց, մանաւանդ յառաջագոյն պատսպարեաց թղթովք եւ պատարագօք առ թագաւորն. (Արծր. ՟Գ. 8։)
cf. Պատսպարեմ.
Պատսպարեցուցից զնոսա ի տունս իւրեանց։ Պատսպարեցոյց զնոսա անդրէն յերկիր իւրեանց։ Պատսպարեցուցից զիսրաէլ անդրէն ի ճարակս իւր. (Ովս. ՟Ծ՟Ա. 11։ Երեմ. ՟Ի՟Գ. 8։ ՟Կ. 19։)
Պատսպարեցո՛ զամենեսեան յուրաքանչիւր յարկս հանդերձ ուրախութեամբ՝ ի քրիստոս յս ի տէր մեր. (Մաշտ.։ 1)
to be enclosed, surrounded;
to take refuge, to seek shelter, to retire, to be under cover, to shelter or defend oneself;
to recover oneself, to get up;
to get heart, to regain courage;
to return, to reinhabit, to dwell in, to remain, to repose.
Կամ ἁποκαθίσταμαι restituor. Դարձ առնել ի հանգիստ, կամ ի լաւ անդր.
Յահեակ կողմն յերկիր անկեալ, անդրէն պատսպարէր, առնոյր զաջ ձեռն ի վեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Պատսպարան.
Աղկիմոս որ չէր յազգէ քահանայապետութեանն՝ ի շուրջանակի պատսպարութենէ յաջորդէր զքահանայապետութիւն. իմա. օգնութիւն գտեալ աստի եւ անտի. ըստ յն. περιδρομή , շրջնթացութիւն. ասդին անդին ինկնալով։
prepared, ready, disposed, in condition;
active, quick;
at hand, near at hand, disposable;
warily, softly, slowly;
— առնել, to prepare;
— լինել, to prepare oneself;
to be disposed;
to be prompt or resolute;
ի —ի ունել, to hold in readiness;
to stand in readiness, to be ready;
— կալ, cf. Պատկառ կամ.
ἔτοιμος paratus, promptus. Հանդերձեալ կազմեալ. կազմ, եւ յոժար.
Պատրասաք եղերուք ի մարդկանէ։ Պարտ է անդադար պատրաստ լիել յորոգայթից. (Ոսկիփոր.)
Պատրաստ եւ հանդարտ կերիցես իբրեւ զկրոնաւոր. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Ա։)
Ի ՊԱՏՐԱՍՏԻ ՈՒՆԵԼ. καταρτέω, προπαρτίζω praeparo ἐτοίμως ἕχω paratus sum. Պատրաստեալ ունել. հանդերձիլ.
promptly, readily, eagerly, with great alacrity.
Պատրաստաբար եւ հանդարտաբար եղիցի գնալ ձեր ի խորհուրդս կենսակիր. (Յհ. կթ.։)
cf. Պատրաստ.
սուրբն ղեւոնդ ի տեղւոջն անդր պատրաստական դիպեցաւ. (Եղիշ. ՟Գ։)
to prepare, to make or get ready, to put in condition;
to provide with, to dispose, to put in order, to fit, to dress;
— բանս ի բերան ուրուք, to prompt, to suggest.
ἐτοιμάζω, κατασκευάζω paro, praeparo, apparo διατάσσω dispono, ordino. պատրաստ առնել հանդերձել. կաչմել. յարդարել. կազմ ունել.
to prepare oneself, to get ready, to put oneself in a condition to, to make preparations, to take one's dispositions;
to beware of, to take care or heed, to mind.
Յամենեցունց պատրաստեա՛ երկիւղիւ, պատրեստեա՛զդուչութեամբ. (Մանդ. ՟Ղ։)
Ի գինոյ պատրաստել, մանաւանդ ի հին գինոյ, զի շուտ ելանէ ի վեր ի գլուխն. եւ ի բաղանեաց պատրաստ կալ. (Մխ. բժիշկ.։)
preparer, disposer, dresser;
provider.
Պատրաստիչ հանգստեանցն մերոց յաշխարհն հանդերձեալ. (Վեցօր. ՟Բ։)
preparation, preparative, disposition;
furniture, household goods;
train, equipage;
precaution, attention, vigilance;
պատրաստութեամբ, spontaneously, voluntarily, readily.
ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. հանդերձանք. կազմած. կահ. սպաս.
ՊԱՏՐԱՍՏՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. ἐτοίμως parate, expedite, cum apparatu. պատրաստաբար. հանդերձանօք.
cf. Պատրիարք.
Արգք, կամ արգունք, գաց. s. ՊԱՏՐԻԱՐԳ գրի երբեմն եւ ՊԱՏՐԻԱՐՔ, որ ուղղագոյն է. Բառ յն. բադրիարխիս. πατριάρχης patriarcha. որ ի սուրբ գիրս թարգմանի Հայրապետ, եւ Նահապետ։ Եկեղեցական գիրս վարի որպէս Եպիսկոսապետ երեւելի նահանգի, եւ կաթողիկոս ազգի. մանաւանդ իբրեւ նախագահ միոյ ի չորից աթոռոց յանուն չորից աւետարանչաց, որպէս հռովմայն, աղեքսանդրիոյ, անտիոքայ եւ ՟Եէմի. յորս յաւելաւ յետոյ կոստանդինուպօլսին. փաթրիք.
պատրիարգք անտիոքայ, Պետրոս, լուդիոս, իգնատիէ, իրոն Եւն։ Պատրիարգք աղեքսանդրի, Պետրոս, մարկոս, ակին, մելոս եւ այլն. (Մխ. այրիվ.։)
cf. Պատրիարգարան.
իսկ զանդրոնիկէ տարաւ ընդ ինքն պատրիարգն ի պատրիարգանոցն։ Իսկ երանելին յովհան նստէր ի պատրիարգանոցն հանդերձ քառասուն եպիսկոպոսօք. (Վրք. հց. ՟Ը։ Վրք. ոսկ.։)
Բիւզանդիոն, որ յառաջ եպիսկոպոսարան էր, զկնի անուանելոյ նոր հռոմ՝ եղեւ պատրիարգարան. (Ճ. ՟Բ.։)
patriarchate, patriarch's residence or see.
իսկ զանդրոնիկէ տարաւ ընդ ինքն պատրիարգն ի պատրիարգանոցն։ Իսկ երանելին յովհան նստէր ի պատրիարգանոցն հանդերձ քառասուն եպիսկոպոսօք. (Վրք. հց. ՟Ը։ Վրք. ոսկ.։)
Բիւզանդիոն, որ յառաջ եպիսկոպոսարան էր, զկնի անուանելոյ նոր հռոմ՝ եղեւ պատրիարգարան. (Ճ. ՟Բ.։)
wick;
match;
— վիրաց, lint, lineament, scraped lint.
Պատրոյկ թացեալ ի ճարպուն՝ ոչ երեւեցուցանէ ինչ նշոյլ, մինչեւ հուրբ լուցեալ վառիցի։ Ձեռնկալութիւն ձիթոյ՝ շարտմանութեամբ նիւթոյ պատրուգի ընդ նոյն զանդելոյ։ Որպէս պատրոյգն ի ճրագն մերձենալով՝ ի նոյն լոյս փոփոխի. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. երգ.։)
to cover, to veil, to mask, to palliate;
to pretend.
Բանամ զբերան իմ յաղօթել, եւ անդրէն զսիրտ իմ սատանայ պատրուակէ. (Եփր. աղ.։)
Զպատրուակ հայկին ... զտնօրէնութիւն որդւոյ ասէ, որ պատրուակեցաւ յարգանդի կուսին. (Ոսկիփոր.։)
Եթէ ի հրապարակի դիպեսցի (ատելւոյն), պատրուակին աչք նորա. (Մանդ. ՟Ծ՟Գ։)
to raise around;
to sustain, to support, to take away, to suppress.
Պարաբառնայ զանհնազանդութիւն առաջին մարդոյն. (Մամբր.։)
circumjacent;
circumstance;
particular, detail;
turn, revolution;
—ց ամօք, for many or long years.
Բազում խաղաղական պարագայց ամօք ամեցունն աստուած շնորհեսցէ մեզ։ Ո՛ղջ լեր ի տէր, ո՛վ քրիստոսասէր եւ բարեպաշտ, պարագայց ամօք, եւ խաղաղասէր մտօք հովուելով զիշխանութիւնս հռովմայեցւոց։ Ո՛ղջ լեր յարքունական տէրութեանդ պարագայց ամօք. (Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։ Վրք. ոսկ.։ Գր. տղ. առ ման. կայսր.։)
turn, revolution, period.
Յազնիւն ե բարի անդադար պարագայութեմբՄ. (իմա՛ դառնալով. յն. շրջապարել.)
to circumscribe, to confine, to limit;
to comprehend, to contain;
to describe;
to trace or draw the first strokes, to sketch the outline of;
to rough-draw.
περιγράφω, circumscribo, περιβάλλω, circumdo. Որպէս թէ շուրջ ծրագրելով ամփոփել. Բովանդակել. պարունակել.
Տեղի է բովանդակութիւն պարագրողին, ըստ որում պարագրէ զպատրագրեալն. (Նիւս. բն.։)
Զբովանդակ պարունակես զարարածս, եւ յիմեքէ ոչ պարագրիս. (Սարկ. աղ.։)
Անտանելին ի համայնից՝ բովանդակիչ բնութեանց բոլորից՝ պարագրի այսօր մարդասիրապէս յորովայնի անարատ կուսին։ Որ զանտես յէից զլոյսդ անտանելի՝ պարագրեալ մարմնով ծածկեցեր։ Այսօր զպարագրեալն մարմնով ցուցեր զաստուածութեան քո զփառս աշակերտաց քոց տէր. (Շար.։)
circumscription, limitation;
description;
outline, sketch, rough draught.
περιγραφή circumscriptio. Պարփակումն. բովանդակութիւն. սահման.
Անբաւելւոյն բովանդակութիւն, եւ պարագրութիւն անպարագրականի էութեան. (Սարկ. աղ. առ կոյսն.։)
to look around;
to observe, to consider, to ponder.
Եթէոք համազուգել կամեսցի հաւասարապէս բաղդատութեամն, անկշռելի սմա ի դասս քաղաքավարացն ամենեւին ոք գտցի պարադիտեալ։ Զմիս՝ զոր համբաւես զկանտուղէս թագաւոր լիդացւոց լեալ, անցեալ պարադիտեսցուք։ Ի զարմացման եղեալ՝ ոչ կարէի զբովանդակն պարադիտել զառաւելութիւն նահատակութեանցն. (Պիտ.։)
to circulate, to take a turn.
Եկինը ոչ հանդէպուղիղ, այլ շուրջ պարտյածի. ձեւ ընկալեալ զոյգ ամենայն ուստեք կատարելագոյն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 81։)
to return, to retire.
ՊԱՐԱՆԵԼ ՊԱՐԱՆԻԼ. ἁναλύω, -ομαι resolvo, -or, revoco, revertor. Իբրու տարանաւ յետս քարշել. կոչել. Եղնա ոգին՝ անդրէն ոչ դառնայ, եւ պարանել շունչն գրաւեալ. (Իմ. ՟Ծ՟Զ. 14։)
isthmus-like.
Մօտ ի մօտ շառուվիղս իմն աճառապատս յինքենէ զգայականս ի ձեռն վզին ուլուն ի պարանոցուտ գնացս, եւ որք անդ մկանունքն են, խառնեալ ունի. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Պարապիմ;
cf. Պարապեցուցանեմ.
Յորժամ հանդարտեալ պարապիս եւ արգելցիս յամենայնէ։ Ոչ պարապեսցիս դատել եւ կամ ատել զայլս։ Որք պարապեալ էք ի հոգոց կենցաղոյս. (Վրք. հց.։)
to occupy, to employ, to give work to;
to exercise, to keep in exercise;
to empty;
to take away, to remove.
Զամենայն զքարկոծչացն զհանդերձս առեալ յինքն՝ ամփոփեալ պահէր, զի զամենեցունց զձեռս պարապեցուսցէ ի սպանութիւնս. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
to bind in every part, to pinion, to garrott.
περιδέω circumligo, obligo ἑνδιασφίγγω constringo. Շուրջանակի պնդել. ամրապնդել. պատել. զսպել. կաշկանդել. կապել. կապկըպել.
Պարապնդեցաւ կարանօք եօթանդիսակ վարս գլխոյ նորա. (Եղիշ. դտ.։)
inactivity, idleness, disoccupation;
occupation, application, exercise, study;
leisure, opportunity, ease.
σχολή otium ἡρεμία tranquillitas εὑκαιρία opportunitas. Ժամ պարապոյ. անզբաղութիւն. հանդարտութիւն. պարապ գտնուիլը, բան չունենալը.
Թերեւս իսկ ըստ պարապութեան արժանի պատմութիւնն հանդիպիցի (Պղատ.տիմ.։)
Կամէի, եթէ էր ձեր պարապութիւն ամենեցունցդ, բերել ի մեջ ձեր զգիրս միոյ փիլիսոփայի։ Զժամանակն խնդրեա՛ եւ զպարապութիւն եւ զտեղի։ ՈՒնել զհանդարտութիւն յաղօթսն, եւ կազմել անձանց բազում պարապություն։ Մի մատն լիցուք մեզ պարապութեան անցաւոր կենցաղոյս. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
Պարապութիւն նորա՝ նորոգել զանազանութիւն (քանդակաց). (Սիր. ՟Լ՟Ը. 28։)
cf. Պարապութիւն ;
scholium, commentary;
— առնուլ, to take time or leisure.
Պարապումն առեալ քո բարեպաշտութեանդ (միտ դնել գրոց). (Լմբ. առ լեւոն.։)
comprehensive;
— հոլով, circumlative case.
περιληπτικός comprehendendi vim habens. Որ պարառէ. պարադրօղ. բովանդակիչ.
to comprise, to include, to comprehend, to encompass, to embrace, to take in;
to envelop, to beset, to invest.
περιλαμβάνω comprehendo, complector. Շուրջանակի Մի մէջ առնուլ. շուրջ պատել. պարադրել. բովանդակել. պարունակել.
comprehension, containing, embracing;
syllepsis;
party, assembly;
— առաքինութեանց, the union of all the virtues.
Պարառօղ. բովանդակիչ.
περίληψις, σύλληψις comprehensop, complexio, -xus. Բովանդակութիւն. պարագրելն. պարունակումն. ծայրալիր լրումն.
to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.
Յագուրդ ի կերակրոց՝ զխորհուրդսն պարարէ։ Մշակին պարարին խելք իւր իհոտ անդաստանացն իւոց. (Եւագր. ՟Ծ։ Մամբր.։)
to fatten, to make fat;
— զերկիր, to manure, to dung, to fertilize.
Անձրեւ հանդարտագոյն հեղեալ եւ ։ ի խորսն մտեալ՝ պարարտացուցանէ զանդաստանն. (Ածաբ. կարկտ.։)
fat;
corpulence, stoutness;
manure;
sap;
oiliness;
produce, abundance, riches.
Ի պարարտութէան երկրի։ Դաշտք քո լցցին պարարտութեամբ։ Զպարարտութիւն նոցա ուղղածուծ արասցէ։ Ծերութիւն իմ ի ձեթ պարարտութեան։ Ի ծերութիւն պարարտութեան։ Կերակրեաց զնոսա ի պարարտութէան ցորենոյ։ Պատառեսցի սեղանդ, եւ հեղցի պարարտութիւդ որ ի վերայ դորա։ Երթա՛յք կերա՛յք զպարարտութիւն.եւ այլն։
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
Առեալ աղեքսանդրոս զտումար հաւատոյն՝ գնաց քարոզեալ. (Հ=Յ. մայ.։)
ՏՈՄԱՐ կամ ՏՈՒՄԱՐ. Ցուցակ հաշուի եւ կարգի ժամանակագրութեան, աստեղաբաշխութեան, եւ թուականաց ազգաց, եւ տօնից սրբոց. կաղանդացոյց. օրացոյց. եւ Թուական.
Հարցանեմ, թէ զի՞նչ է տումարդ։ Տումարին անուն ի մերասեր աղին լեզու թուի թէ զհամարողականն դնէ թիւ, եւ զժամանակագրականն. իսկ առ այս անանիա (շիրակացին) եւ անդրէաս բազմավէպ դրութեամբ ճառեցին. (Գր. տղ. թղթ.։)
cf. Տոչորումն.
որ եւ ՏՈՉՈՐՈՒՄՆ. Վառումն (դիւրաւ դոգցես առ սաստիկ չորութեանն). բոցակիզումն. բորբոք. եռանդն. պասքումն ոգւոյ. տենչ.
obscure or prolix.
Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)
to be prolix, redundant.
Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)
fleet;
cf. Նաւատորմ.
ՏՈՐՄԻՂ ՆԱՒԱՑ. στολή classis, armatura navalis. Նաւատորմիղ. գումարտակ կամ բազմութիւն եւ հանդէս նաւաց. ... (իսկ ձեյնս տորմիղ, է լծ. ընդ հյ. տարմ. եւ լտ. դու՛րմա, դուրմի՛լլա. այսինքն գունդ. խումբ. տող. շարք)
Զտորմիղ նաւամարտիկնաւացն յունաց վանեալ վկանդէր։ Նաւամարտիկ տորմիղ նաւացն նաւարկեաց ի փասին գետ։ Արգիացւոց տորմիղ նաւացն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
suffering, troubled as with dropsy.
Տուայտն զջուր վնաս անձին խնդրէ. եւ մեղաւորն անդարձ զմեղս մահ իւր յաւելու. (Եւագր. առ Լեհ.։)
cf. Տառապեմ.
ՏՈՒԱՅՏԵՄ մանաւանդ ՏՈՒԱՅՏԻՄ. Տառապեցուցանել. ճնշել. մաշել. եւ կր. Տառապիլ. հաշիլ ցաւօք նեղութեամբ սրտի. (հակառակն արտնլոյ, կամ շուայտելոյ)
pasture-land.
Տե՛ս բռ. յտկ. ան. եւ ի վեր անդր՝ ՏԱՓ ՏՈՒԱՐԱԾՈՅ. այն է տեղի արօտի տափարակ։
cf. Տուժեմ.
Նաեւ զմեզ այժմ տուգանէ այնպէս սատանայ (որպէս զյովբ)։ Կռփէր, բանդէր, տուգանէր, հարկս պահանջէր։ Տուգանելով զզգայարանս. (Շ. յկ. ՟Կ՟Գ. եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։ Վրդն. ղեւտ.։)
to amerce, to fine, to mulct, to punish with a fine.
Յորժամ տեսանիցէ երկայնմտութեամբ զաստուած տուժեալ. մանաւանդ եթէ զաստուած տուժէ։ Բայց ինձ ոչ անվտանգաւոր՝ տուժել զաստուածութիւնն։ (Առ որս. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ։)
plant, shrub, tree;
planting;
տնկել —, to set plants, to plant trees;
լու տնկոց, podura.
ՆՆջեաց ընդ տնկոյն։ Զգետս նորա ած շուրջ զտնկովք իւրովք։ Հանդերձ բուսով տնկոյ նոր։ Տնկեաց տունկ առ ջրհորովն։ Ամենայն տունկ զոր ոչ տնկեաց հայր իմ երկնաւոր, խլեսցի։ տունկ տեառն ի փառս։ Տունկ անհաւատ, եւ սերմն անհաւատ։ Կանգնեցից նոցա տունկ խաղաղութեան։ Տունկք մրգաբերք.եւ այլն։
gift, donation;
collation;
tradition;
giving in, delivery, surrender;
— օրինաց, legislation, forming laws;
— եօթանասնից, the Septuagint.
ՏՈՒՉՈՒԹԻՒՆ. որպէս Աւանդութիւն.