workman, artisan, operative;
labourer, husbandman;
weaver, help, succour, aid;
helper, assistant, auxiliary;
fellow;
cause, author;
— պատմութեան, additional professor of history;
— լինել, cf. Սատարեմ.
Ամենայն սատարք՝ որք վաստակեսցեն ի շինուածի անդ, զվարձս ի տեառնէ անտի տանն ընդունին։ Սատարքն վարձաւորք վաստակեսցեն յայդւոջ անդր. (Մծբ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Թ։)
help, succour, assistance, cooperation;
fellowship, admission;
woollen-trade.
Աղօթք նոցա մեզ ի սատարութիւն հասցեն։ Ձեռնարկեալ զգաւառաւն հանդերձ միամիտ սատարութեամբ թագաւորին։ (Որ) առաւել եւս պայծառացուցանէր զվարդապետութեան սատարութիւն։ Խնդրեալ ի նմանէ օգնականութիւն սատարութեան. (Ճ. ՟Բ.։ Ագաթ. Եղիշ. ՟Գ։)
Աւանդեցաք կանանց՝ իշխել ոստայնանկութեան, եւ սատարութեան. (Պղատ. օրին. ՟Է։ 1)
varnished.
ՍԱՐԱԾ ԱՄԱՆ. կամ Սերեկեալ, եւ կամ մանաւանդ որպէս ռմկ. սրըլը, ապիկած։ (Վստկ. ՟Մ՟Ղ՟Զ։)
to be affected by.
Մովսէս սարասեալ տարփմամբ՝ ոչ հանդիպեցաւ. (Քեր. քերթ.)
cornelian.
Բառ յն. լտ. σάρδιον եւ σάρδιος, σάρδινος sardius, sarda, sardinea gemmacarniola (որպէս թէ ի սարդիս քաղաքէ լիդացւոց, կամ ի սարդենիայ կղզւոյ). Քար պահուական՝ կարմիր ի գոյն մսոյ, է՛ որ թափանցիկ, եւ է՛ որ անթափանց՝ քանդակելի. տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Ը. 17։ ՟Լ՟Է. 8։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 11. 12։ Յայտ. ՟Դ. 3։ ՟Ի՟Ա. 20։)
cf. Սարկաւագարան.
διακονεῖον, διακονικόν diaconeum, sacrarium. որ եւ ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՏՈՒՆ, ՍԱՐԿԱՒԱԳԱՐԱՆ. Ժողովարան սարկաւագաց ի կողմն մի տաճարի. որ եւ Պահարան եկեղեցւոյ. աւանդատուն.
archdeacon.
Հանդերձ սուրբ սարկաւագապետաւն աթանասիւ. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Սարութիւն.
Սարք. գործիք. անօթ. կազմած. սպաս. հանդերձանք.
instrument, tool, apparatus, harness, furniture;
նաւ կազմեալ ամենայն սարութեամբ, ship complete in stores and rigging.
cf. ՍԱՐՈՒԱԾ. որպէս կազմած. հանդերձանք.
cf. Սարսափիմ.
φρίττω horreo. որ եւ ՍԱՐՍԱՓԻԼ. Սարսիլ յոյժ հանդերձ սօսափմամբ կամ սարսռալով. սոսկալ. դողալ. զրհուրիլ. քստմնիլ. խռովիլ. ձեռքը ոտքը դող ինկնալ, պաղիլ, փշաքաղիլ, սահմակիլ, խիստ վախնալ, տակնուվրայ ըլլայ.
Եթէ մեծէ մեծիդ յանդիման լինիմ, սարսափեմ։ Սարսափեն հրեշտաքկ, սասանի երկիր։ Մի սարսափեսցես ի տանջանացն։ Ջուրցն բազմութեան սասանելոցն սարսափելոցն. (Նար. ՟Ի՟Գ. Շար. ՃՃ.։ Ագաթ.։)
to quake with fear, to be horror-struck, seized with consternation, to have one's hair stand on end;
— ոսկերաց, to be terrified, horrified;
— ի ցրտոյ, to shiver with cold;
սարսափեցան ոսկերք իմ, a cold shiver ran through my whole frame.
Լուծանին ջիլքն, սարսափին ոսկերքն Մանդ. (՟Գ։)
to shake, to cause to totter or shiver with fear.
Յամենայն կողմանց կամեցեալ սարսեցուցանել զճգնողն։ Ոչ զհանդիսագիրն բարկացուցանելով, այլ սարսեցուցանել զթշնամին. (Իսիւք.։)
cf. Սարսռասեր.
Սահեալ ի վերայ յորձախոր, անդնդապտոյտ, սարսռասէր, անհանգիստ, յուզակ ալեացն. (Ագաթ.։)
cf. Սաքրիմ.
Փախստեայ լինէին սարսելով ի սորին զօրութենէ, մանաւանդ եւ սաքրէին, որ է առաւել զարհուրել իբր թաքստեամբ. (Շ. բարձր.։)
Գոչմամբ զարհուրեալ սանդարամետիցն հոյլք, սարսեալ սաքրէին յանդնդասոյզ խաւարն. (Շ. տաղ.։)
to be in, or to wear mourning, to mourn;
to afflict oneself, to be sorrowful, to regret, to be moved, to bewail, to lament, to deplore.
Սգացեր վասն չարութեանդ. (Եփր. մն.։)
cf. Սգալի.
Յովհաննէս սգատեսակ հանդերձիւն։ Վասն սգատեսակ զգեստուն։ Փոխէ զհանդերձն սգատեսակ. (Իգն.։ Շ. մտթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Սգալի.
Յովհաննէս՝ անկերակուր, եւ սգատեսիկ հանդերձիւն կոչեաց զնոսա ապաշխարել զմեղս իւրեանց. (Մեկն. ղկ.։ 1)
in mourning;
mournful;
սուգ առնուլ —օք, to wear mourning.
Սգաւորական եւ զմթացեալ ծիրանիս անդանօր զգեցեալք (կայսերք ի քրմապետելն). (Նիւս. թէոդոր.։)
cf. Սեբինէ.
Մի դներ հանդերձ ներքոյ քո, այլ՝ խոտ եւ սեբին, որպէս աբբայ արսենիոս։ Կապերտս ադանէին, եւ սեբինէս. (Վրք. հց. ձ։)
palm-leaf vest, garment made of palm-leaves.
Մի դներ հանդերձ ներքոյ քո, այլ՝ խոտ եւ սեբին, որպէս աբբայ արսենիոս։ Կապերտս ադանէին, եւ սեբինէս. (Վրք. հց. ձ։)
to dress up, to trim or trick out, to bedizen, to bedeck, to embellish, to ornament;
to paint, to plaster.
Հատակտուր սեթեւեթել։ Այսր անդր սրաւառեալ՝ սեթեւեթեալ երթային. (Յհ. կթ.։)
melon;
շերտ —ի, slice of -;
— մշկահոտ, musk-melon.
Խանդացեալ սեխ եւ ձմերուկ։ Հեսեալ սեխ եւ քաղցրացեալ՝ արքայի պտուղ զանձն կոչէր. (Մխ. առակ. ՟Ծ. ՟Ծ՟Է։)
dressed leather, morocco, cordwain.
Զկաչին՝ որ ի վերայ ասպարացն, ուտէին. եւ ոչ էր անդ յոտս ուրուքսեկ սօլերոյ. (Մարթին.։)
like a lover, in a coquettish manner.
Սիղեղաբար (կամ սիղեխաբար, կամ սեղիխաբար) յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատ առագաստդ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
to render compact, to restrain, to constrain, to restrict, to restringe, to cramp, to contract, to squeeze, to strain, to press.
Զգրունսն փակեցին, զգրանդսն սեղմեցին վիմօք. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 47։)
recluse, solitary, hermit.
Միանձն հանդարտեալ յառանձին խցի կամ խղի. արգելական.
peer, noble, gentleman, patrician, esquire;
Sebooh (name of mount in Armenia);
— զատք, the highest nobility;
— գունդն ազատաց, knighthood, chivalry, squirehood.
Ժողով եղեալ աւագ սեպուհեացն։ Աւագացն հայոց տանուտերացն եւ սեպհացն։ Իմացեալ սիւնոյ սեպհին անօրինի։ Աւագ տանուտեարք հանդերձ աւագ սեպհօք. (Փարպ.։)
kind, race, species;
sex;
cream;
— գինեմրրոյ, cream of tartar;
gender;
գեղեցիկ —, the fair sex, womankind;
գալ ի ծնունդեւ ի —, to increase and multiply.
Զբարեպաշտիցն սեր պատուեաց պատահեալն անդ բախտ։ Զայլ եւ այլ սերս ի թռչնոցն որսացեալ բազայիւք. (Արիստ. աշխ. Փարպ.։)
genital;
prolific;
generic, sexual;
genitive;
— or —ք, the sex, the genitals;
ի բաց հատանել զ—ս, to castrate, to geld.
Սերական անդամքն. (Մարթին.։)
of today;
ի —, ի — աւուր or աւուրս, — օր, cf. Սերկ.
Ո՛վ անհուն աղիտաւորութիւն, որ ինձ ի սերկեան հանդիպի. (Պիտ.։)
cf. Սերկեւլի.
Յանդիմանել սկսաւ դեղձի զսերկեւիլ. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Զ։)
quince;
սինձ սերկեւլի, quiddany;
quince-tree.
Յանդիմանել սկսաւ դեղձի զսերկեւիլ. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Զ։)
seed-loosing (the earth).
sower.
Օրհնեա տէր եւ զսերմանիս զայս հանդերձ սերմանահանօքս. (Մաշտ.։)
provided with seed, seedy.
Ունօղ յինքեան զսերմն կամ զարդաւանդութիւն. սերմանամատոյց. հունտ ունեցօղ կամ տուող.
gleaning, gathering or picking up seeds;
babbler, tale-bearer, telltale;
— լինել, to criticize, to find fault with, to censure.
σπερμολόγος frugilegus, semina colligens եւ garrulus, nugator եւ disseminans verba. Որ քաղէ յանդաստանաց զարկեալ սերմանիս, կամ ի ճանապարհաց զանկեալ հատս. որպէս ազգ ագռաւու, կամ թռչուն, կամ աղքատ ոք։ Նմանութեամբ՝ կրկտօղ բանից, շաղակրատ. ունայնաբան. բանորսակ. պարսաւագէտ. բանսարկու.
seed, grain;
berry;
corn, pulse;
progeny, race, descendants;
germ, bud, seeds, cause, principle;
cotyledon;
— արութեան, sperm;
— ձկանց, spawn;
— շողգամի, rape-seed;
ի — տալ զցորեան, to sow corn;
ելանել արութիւն սերման, to be afflicted with gonorrhea;
— առնուլ կնոջ, to conceive.
Ուր սերմ է, անդ եւ բազում տոհմականք. ուր սերմ է, անդէն եւ հունձք ի մօտոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Առն ուրուք ... որոյ ծորիցէ սերմն ի մարմնոյ իւրմէ. (անդ. ՟Ժ՟Է. 2։)
Ի մարմնոյ ծնողիցն ժողովեցեր զծննդական սերմունսն, եւ մածուցեր զիս յարգանդի մօրն իբրեւ զպանիր ի տիպս. (Իսիւք.։)
foot of a mountain;
skirt of a robe or cloak;
train of a gown;
առ —ով լերինն, at the foot of the mountain.
Եւ λῶμα margo, fimbria. Քղանցք հանդերձի.
Զքարշել ստորոտոցն, եւ զկաքաւել ոտիցն։ Վերացո՛ զստորոտս հանդերձին։ Իբրեւ մանկտւոյ հրամայեաց շուրջ զստորոտովն խափուլնի կախել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Ժ՟Գ.։ Բրսղ. մրկ.։)
truly.
Ստուգաբանապէս զերանն ասել զայն եւ այլն. (անդ. ՟Դ. 86։)
to tell the truth;
to verify, to explain;
to trace the etymology or derivation of a word.
Եթէ հանդերձիցիմք զծառայակցացն մերոց ստուգաբանել, զնոյն եւ աստուած գործէ ի մեզ. (Ոսկ. պհ.։)
Բժիշկ ոմն բնախօսէր՝ ստուգաբանելով զանուն բանջարին կոչելոյ սպանախ (որպէս թէ) սպա՛ն նախ, զի սպանանել արժան է նախ, եւ ապա զնա տալ կերակուր (հիւանդի). (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Բ։)
truthfulness, veracity;
etymology.
shadow;
shadow, figure, sign;
—ք, shade, manes, ghost, spectre, spirit;
սին —, vain shadow;
—ք մահու, shades of death;
the dark grave;
—ք գիշերոյ, the shades of night;
— երեկորին, the evening shades;
— եւ լոյս ի նկարս (լուսաստուեր), light and shade in painting, chiaro-oscuro;
— արկանել ի նկարս, to shade a drawing;
իբրեւ զ— անցանել, to pass away like a shadow;
իբրեւ զ— են կեանք մարդոյ, life is but a fleeting shadow.
Զստուեր լերանցն տեսանես դու իբրեւ զմարդիկ։ Ստուեր են կեանք մեր ի վերայ երկրի։ Ի մէջ ստուերաց մահու։ Որ նստէին ի խաւարի եւ ի ստուերս մահու։ Զստուեր հանդերձելոց բարեաց ունէին օրէնքն.եւ այլն։
Ստուեր ասի, զոր մեք շուք կոչեմք, որ անկանի ի մարմնոյ՝ եթէ՛ կենդանւոյ, եւ եթէ յայլ ինչ իրէ։ Որ են ստուերք հանդերձելոցն, այլ մարմին քրիստոս է. զի ուսցի ի քրիստոսէ անկեալ զստուեր օրինացն. եւ ծանիցես՝ թէ ո՛րչափ ինչ ի մէջ է ընդ ստուեր, եւ յորմէ ստուերն անկանի. (Խոսր.։)
shadow-grass;
producing darkness (night).
Ուր ոչ գոյ լոյս, անդ խաւար է. եւ գիշեր է ստուերաբոյս, որ անկանի ի տարերէ՛ երկրիս. (Շիր.։)
sketch, draught, outline;
draughtsman, pattern-drawer.
Ի ստուերագիր (կամ ստորագիր) տառն մովսեսի՝ անդրանիկ որդի իսրայէլի. (Նար. առաք.։)
to sketch, to rough-draw, to delineate, to trace;
to draw, to represent, to figure.
Սիք իմն (շնչեալ՝) զաստուծոյ մերձաւորութիւնն, ոչ զբնութիւնն աստուծոյ ստուերագրեաց։ Արժանաւոր զոհիւք ստուերագրելով զհանդերձեալսն։ Ստուերագրեաց զաստուածային հրոյն յերկնից զգալուստ. (Առ որս. ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յաւետիս.։)
covered with shadow, shadowed, shady, dark, obscure.
Զանդունդս անպատրաստս՝ ստուերամածս. (Ագաթ.։)
to be covered with shadow, immersed in shade, darkened, obscured;
to grow cloudy, dark.
Ցնորական խոժոռադէմ տեսիլք որպէս յանուրջս ստուերանային առաջի նոցին ի խաւարի անդ. (Լմբ. իմ.։)
to cover with shadow, to shadow, to shade, to darken, to obscure;
to hide, to veil, to overshadow;
to give shade.
Այլանդակ իրացն շամանդաղ ստուերացուցեալ ծմակեցոյց (զաչս)։ Թանձր ծխով զշուրջանակի վայրսն ստուերացուցեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Ստախօս;
adulating.
Յանդիմանեաց զիս իբրեւ սըտուկ. (Մեսր. երէց.։)
not to like listen to, or consent to, to disobey, to contravene.
ՍՏՈՒՆԳԱՆԵՄ կամ ԸՍՏՈՒՆԿԱՆԵՄ. παρακούω audire detrecto παρασιωπάω tacendo praetereo. Ըստ ունկն թողուլ անցանել, այսինքն անունկնդիր լինել. պատուիրանազանց լինել. անսաստել. հեստել. չանսալ. չհնազանդել. ապախտ առնել. չլսելոյ առնել. անկաճ չըդնել, մեկ անկճէն մտնալ՝ մեկալէն ելլալ, մտիկ չընել, չմռել, սուտ խուլ ըլլալ, թօթվել, չիսեպել, սայպել.