decuple, tenfold;
ten times as much.
δεκαπλοῦς, δεκαπλάσιος, -ον, -ων decuplus, decemplex եւ այլն. Տասն անգամ կրկնեալ կամ կրկնելով.
daddy, dad, papa.
Բառ ռմկ. թ. տատի. mulier geraria, gerula. Կին մանկածու, կամ դաստիարակ։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. տպ. այլ ըստ ձձ. գրելի է, պապա՛ պապա՛. այսինքն հա՛յր։
to jog, to stagger, to shake, to swing, to oscillate, to wag, to toss, to agitate;
to bandy about, to titubate, to vacillate.
περιφέρω circumfero եւ այլն. (իբր տանել ու տանել. կամ սասանել) Աստանդել. տարուբերել. դեդեւեցուցանել. շարժլել. վարանօք տատամսեցուցանել.
jogging, jostling, staggering, shaking, tottering, vacillating, trembling.
Առ կայենաւ տատանումն եղեւ. իսկ այլում մարդկան խիղճ մտաց տուաւ փոխանակ տատանման. (Եփր. յենովք. եւ Եփր. յեղիա.։)
turtle-dove;
ձագ —ի, young -;
— վուվուս արձակէ —, the coos;
eryngo, sea-holly.
Զոյգս տատրակաց, կամ երկուս ձագս աղաւնեաց։ Տատրակ եւ աղաւնի։ Ի տատրակաց կամ յաղաւնեաց։ Գեղեցկացան ծնօտք քո իբրեւ զտատրակի։ Ձայն տատրակի.եւ այլն։
moved, agitated;
unlike, different.
ՏԱՐԱԲԵՐ ՏԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ. Իբր Տարուբեր. եւ Տարբերական. պէսպէս. այլեւայլ.
to bear here and there, to shake, to agitate, to move, to stir.
περιστρέφω circumfero. որ եւ ՏԱՐՈՒԲԵՐԵԼ. Այսր անդր տանել բերել. այլայլել. յեղաշրջել. շրջշրջել. յեղյեղել.
Ի վեր եւ ի վայր զվկայութիւնս իմ տարաբերէք։ Որով (փորձանօք) եւ զսա ոչ միով օրինակաւ, այլ զանազանիւք տարաբերէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։ Շ. մտթ.։)
to be borne about, to be shaken, agitated;
to differ, to be unlike.
Ուստի ամենայն մարմինն յօդիւք եւ խաղալեօք տարաբերեալ եւ խառնեալ՝ աճէ զաճումն աստուածոյ. (Կողոս. ՟Բ. 19. (այլք իմանան՝ մատակարարիլ, անտեսիլ)։)
agitation, shaking;
difference, diversity.
Եւ այլ եւս չորս տարաբերութիւնս, որ է ըստ բշժկական արհեստիցն. որպէս մաղձն երկոքին, եւ մաղասն եւ արիւնն։ Բայց որ յաղագս դատաստանին է բան, յուշ լիցին ի տարաբերութեան մարմնոյ եւ մտաց. (Նանայ.։ Սոկր.։)
Ուստի ամենայն մարմինն յօդեալ եւ պատշաճեալ ամենայն խաղալեօք տարաբերութեան (կամ տարբերութեան). (Եփես. ՟Դ. 16. (այլք իմանան մատակարարութիւն, բաշխումն ըստ յաջորդ նշ)։)
proscribed, removed, driven away, expatriated, banished, exiled;
— առնել, լինել, cf. Տարագրեմ, cf. Տարագրիմ;
— ելանել ի կենաց, to pass from this world;
ի հայրենի ընչից — գտանիլ, to be disinherited.
προγραφής proscriptus ἑκκήριττος voce praeconis expulsus, abdicatus ἕκφυτος . կամ ἕφυλος extorris. եւ բայիւ ἁποκηρύττω, προγράφω proscribo ἑξίστημι, ἑξίσταμαι dimoveo, excido եւ այլն. Գրով դատակնքոյ վտարեալ ի տար աշխարհ. ի բաց վարեալ. արտասահմանեալ. արտաքսեալ. օտարացեալ. օտար. վտարանդի. զրկեալ յորդիութենէ.
clever manufacturer, master.
Կտաւագործքն բարեկամանք, որ եւ գործեն զբեհեզն ... ճարտարքն ... եւ ամենայն տարազագորք նոցա. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 10. այլք իմանան շահարար, եւ կէսք՝ կազմօղ զդարօղի. զի եբր. է որպէս կամ (ցքի)։)
mistimed, ill-timed, inopportune, unseasonable, untimely;
premature;
unseasonably, inopportunely, at the wrong time or moment, out of season;
prematurely;
too late, when too late;
cf. Տարաժամութիւն;
— հասակաւ, not full grown, young;
— ծերանալ, to age prematurely.
Սուգ տարաժամ։ Տարաժամ սգով թախծեալ։ Պտուղ նոցա անպիտան տարաժամ ի կերակուր։ Ի տարաժամ հասակի (ծերութեան) ծնանէր։ Մի՛ լիցի անդ տարաժամ աւուրց (վաղամեռիկ ոք).եւ այլն։
Ոչ եթէ մարդկան եւեթ տիոց, այլեւ շինուածոցն լինին մահք տարաժամք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Բարձցին տարաժամ։ Տարաժամ հատցի։ Յափշտակեցան տարաժամ։ Եկիր տարաժամ տանջել զմեզ։ Զի մի՛ տարաժամ մեռցիս.եւ այլն։
unseasonableness, importunity;
tardiness, nightfall.
Ոչ զաստուածաբանելն (արգելում), այլ զտարաժամութիւնն։ Զարմանամ ոչ ընդ բամբասանսն, այլ ընդ տարաժամութիւն։ Եթէ այլ ոչ, զտարաժամութիւն գալոյս զմտա՛ւ ած, եւ տո՛ւրզոր պահանջեմս. (Առ որս. ՟Ա։ Սեբեր. ՟Թ։ Խոսր.։)
cf. Ստունգանեմ.
Զտարալսօղն պատժել. (Փիլ. այլաբ.։)
spread out, extended, stretched out;
extensible;
—, —ածք, extent, extension;
volume, bulk, size;
show, display.
ἁναπεπτάμενος patens, expansus ἀπλός simplex եւ այլն. Ի տար ածեալ, կամ տարեալ ածեալ. այսինքն տարածեալ. սփռեալ. ծաւալեալ. պարզեալ. բացարձակ. բացեալ. ընդարձակ. տարածած. բա՛ց.
Ոչ էր անփոփ եւ ժողով (լոյսն), այլ տարած եւ սփիւռ էր. (Եփր. ծն.։)
Տարածիւք օդոյն։ Այլայլի տեսիլ աչացն երկնահայեաց տարածիւք. (Վեցօր. ՟Բ. ՟Զ։)
cf. Տարածեմ.
ՏԱՐԱԾԱՆԵՄ ՏԱՐԱԾԵՄ. διαπετάννυμι, διαπετάζω , ἑκπετάζω expando ἑκτείνω, ἑπιτείνω, προτείνω extendo, intendo, protendo δρωννύω sterno ἁνοίγω aperio եւ այլն. Ի տար կամ տարեալ՝ ածել. Ընդարծձակել. բանալ. սփռել. ծաւալել. լայնել՝ երկայնել. պարզել. ձգել. ձկտել. տարածել. փռել. երկնցընել.
Զմատեանս օրինացն տթարածանէին։ Ա՛ռ զհրովարտակսն, եւ տարածեաց առաջի տեառն։ Քուրձ եւ մոխիր ի ներքոյ տարածանիցես։ Տարածեցին զհանդերձս իւրեանց ի ճանապարհին։ Եւ այլք հատանէին ոստս, եւ տարածանէին ի ճանապարհին։ Զձեռսն քաջասիրտս տարածանէր։ Բարակ ի հովիտսն տարածեաց զոտս իւր։ Տարածեաց զթեւս, կամ զբազուկս.եւ այլն։
Անմիտն տարածէ յանձն իւր զչարիս։ Տարածեսցեն զգեղ քո ի կորուստ։ Տարածեցեր զճանապարհս քո օտթարաց։ Գիր առնէր, եւ ի հրապարակս տայր տարածանել բամբասանս եւ հայհոյութիւնս։ Եթէ իմանայցե՞ս զտարածանել ամպոց։ Իմաստութեամբ տարածեալ է համատարածն։ Քո՛ւրձ զգեցիր, մոխի՛ր տարածեա։ Ի ներքոյ քո մէցս տարածեսցեն։ Ի միդի տարածեալ են անկողինք իմ։ Ի վերայ նոցա տարածանէր ծանր գիշեր։ Ի վախճանի իբրեւ զօձահար տարածանիցիս. եւ այլն։
Դրօշքն տարածանէին։ Հուր ի փոքր շառաւիղէ յանբաւս տարածանի ըստ նիւթոյն եւ զօրութեան։ Ոչ միայն ոչ կարճեն զվնասն, այլեւ տարածանեն եւս. (Արծր. ՟Բ. 6։ Շ. մտթ.։ Գէ. ես.։)
to spread, to extend, to stretch out, to dilate;
to unfold, to open, to spread out, to display;
to propagate, to diffuse, to spread abroad, to strew, to spread.
ՏԱՐԱԾԵԼ. cf. ՏԱՐԱԾԱՆԵՄ. եւ այլն։
extent, dimension, latitude;
dilatation, extension, expansion, diffusion;
propagation, spread, reach, sphere.
ἑκτένεια extensio κατάχυσις effusio եւ այլն. Տարածելն, եւ իլն. ծաւալումն.
cf. Տարածական.
Հալուն եւ տարածուն գոյացութեանն լաւագոյնն՝ ոսկի է. (Փիլ. այլաբ.։)
aloof, from afar.
Զօրավարին յունաց զիւր սուսերն հանեալ՝ ածէր տարակաց ի (վերայ) գլխոյն գնէլոյ, եւ այլն. (Բուզ. ՟Ե. 32։)
doubt, uncertainty, wavering, vacillation, irresolution, hesitation, embarrassment;
tribulation, anguish, anxiety;
doubtful, uncertain;
ի —կուսի կացուցանել, ի — արկանել, to cause to doubt, to call into question;
կալ ի —կուսի, to doubt, to be in doubt, to waver;
— ի —ս կցել, to multiply doubts, questions;
չիք ինչ —, there is no doubt;
undoubtedly.
ἁπορία inopia consilii, anxietas, quaestio ἁπόρημα dubium ἁμφισβήτησις dubitatio. եւ բայիւ ὁλιγοψυχέω, ἁθυμέω եւ այլն. Յայսկոյնս յայնկոյս տատանումն մտաց եւ սրտի. երկբայութիւն. երկմտութիւն. վարանք. հոգ. տառապանք. տագնապ. դժուարին իրք եւ անել անցք.
Եւ յայսմ դարձեալ այլ տարակոյսք կան։ Զի մի՛ տարակոյսս ի տարակոյսս կցեալ ցնորեցուցանիցեմք ինչ զձեզ։ Արդարեւ իսկ չարիքն որ լինին՝ ի տարակուսի կացուցանեն զբազումս։ Սակս իրակթերտութեան տարակուսիցս։ Առաքեալ լուծանէ զտարակոյսս։ Լո՛յծ մեզ զայս տարակոյս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 6։ Եզնիկ.։ ՃՃ.։ Խոսր.։ Լմբ. պտրգ.։)
Ի տուեցելոտցն, զոր ի տարակուսիցն ընկալան, ոչ յուսացեալք։ Ի տարակուսից եւ յանհնարից առաքեաց նոցա զբարեգործակն զօրութիւն։ Ոմանք թերեւս խնդասցեն ընդ տարակոյսն. իսկ խնդալ ի վերայ այլոց թշուառութեանց՝ ոչ մարդկան ա՛նգ է. (Փիլ.։)
cf. Տարակոյս;
ընդ —կուսանօք անկանել, to be called in question;
ընդ — կուսանօք արկանել, to call into question.
Խաւար խստութեան ի տարակուսանս նոցա։ Հաստատեցից ի վերայ ձեր տագնապաւ տարակուսանս (յն. մի բառ)։ Հարցէ զքեզ տէր տարակուսանօք եւ ջերմամբ։ Խաւարեցայ տարակուսանօք. եւ այլն։
to doubt, to have doubts, to question, to hesitate, to be irresolute, embarrassed, to demur;
— ի դիւէ, to become furious, to rage like a madman.
Տարակուսելով տարակուսեսցի երկիր։ Զահի հարաւ յակոբ, եւ տարակուսեալ էր։ Որդիքն ձեր տարակուսեալք, որ ննջեն ի կիցս ամենայն ճանապարհաց։ Յանաբժշկական ցաւս սրտից տարակուսելոց։ Կարօտեալք, այլ ոչ տարակուսեալք։ Տարակուսեալ եմ ես վասն ձեր.եւ այլն։
ՏԱՐԱԿՈՒՍԻԼ. Վարանիլ, տագնապիլ. նեղիլ, չարչարիլ, տառապիլ չքաւորութեամբ եւ այլովք արկածիւք.
cf. Տարաձայնիմ.
Դիտաւորութիւն առաջիկայ շարադրութեանս եւ՛ ձայնակցեալ է յոմանց, եւ՛ տարաձայնեալ է։ Տարաձայնեալ է, վասն զի եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
jar;
*tare, tare and tret.
որ եւ ռմկ. ՃԱՐԱՅ. իտալ. ճիա՛ռռա. ԱՆօթ կամ աման. կահոյր. թակոյկ. սափոր կարաս. որպէս եւ փոքրն ասի դորակ, եւ այլն.
cf. Տարաշխարհիկ.
Յայլ տարաշխարհական ճանապարհ փութայցեմք երթալ։ Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Տալով համբերութիւն ժուժկալութեան ի տարաշխարհիկ պանդխտութեանս։ Ի տարաշխարհիկ գերութենէն զերծեալ ապրիջիք։ Եւ այլք ի պարթեւական տարաշխարհիկ բարբառս նոցա պատասխանեն. (Սարկ. աղ.։ Գէ. ես.։ Լմբ. ստիպ.։)
cf. Տար;
foreign, exotic;
foreigner, stranger, traveller, pilgrim.
Յայլ տարաշխարհական ճանապարհ փութայցեմք երթալ։ Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
Տալով համբերութիւն ժուժկալութեան ի տարաշխարհիկ պանդխտութեանս։ Ի տարաշխարհիկ գերութենէն զերծեալ ապրիջիք։ Եւ այլք ի պարթեւական տարաշխարհիկ բարբառս նոցա պատասխանեն. (Սարկ. աղ.։ Գէ. ես.։ Լմբ. ստիպ.։)
cf. Տարապարտ.
Տարապարտուց արկին խունկս։ Գրաւեցեր զեղբարս քո տարապարտուց։ Սպանանել զդաւիթ տարապարտուց։ Զօրս եւս գումարեցի տարապարտուց ի վերայ նոցա ջնջել զնոսա։ Զի՞ մոլորեալ ես տարապարտուց։ Ոչ տարապարտուց արարի զամենայնն՝ զոր ինչ արարի ընդ նոսա։ Որ բարկանայ եղբօր իւրում տարապարտուց.եւ այլն։
Ոյք էին ընդ իս թշնամութեամբ ի տարապարտուց։ Մի՛ թշնամասէր լինիր մարդոյ. ի տարապարտուց։ Ի զուր տարապարտուց ի վերայ եկելոց կուտելոց. եւ այլն։
cf. Տարասահմանեմ.
Մի՛ տարասահման դատէք զդատաստանն աստուծոյ։ Ոչ տարասահման առնէր դատաստան, այլ ըստ եկեղեցւոյ օրինաց. (Վրք. ոսկ.։)
scattered about, spread here and there.
Խաշինք գայլավատնեալ՝ անկեալ կան տարատարափ. (Մանդ. ՟Ը։)
shower, abundant rain;
— ձեան, flake of snow;
տեղ եւ — նետից, a shower of arrows;
a cloud of darts;
ծակոտեալ ի —ոյ նետից, pierced with a hundred arrow wounds.
contagious, epidemical, infectious, catching;
— ախտ, contagion, epidemical disease, infection.
Յեղափոխ. այլայլակ.
contagion.
Տրամադրութիւնք են տարափոխութիւնք, եւ ոչ ի վերայ հաստատութեան, այլ՝ փոփոխման. (Երզն. քեր.։)
casual.
different, unlike, various, diverse, dissimilar, sundry;
—ք, difference.
διάφερος, διαφέρων, -ροῦσα, -ρον differens, diversus. Որպէս թէ ի տար բերեալ, հեռացեալ խտրոցաւ. այսինքն Զանազանեալ. որոշեալ յայլմէ.
Տարբե՛ր է սոկրատէս ի պղատոնէ այլութեամբ։ Տարբեր են տեսակաւ ի միմեանց։ Տարբեր է սեռն։ Ստորոգին տարբերքն։ Տարբերացն են ինչ՝ որ այլայլակ առնեն, եւ են որք այլ. (Պորփ.)
Ոչ ըստ միոյ միայն, յեղանակի, այլ ըստ բազմաց եւ ըստ տարբերից. (Նիւս. բն.։)
differential;
agitated, vacillating.
Տարբերական փոփոխմամբ յայլեւայլ տեսակս զանազանեալ։ Զբոլոր պատահումն տարբերական պատահական. (Անան. եկեղ.։ Մագ. ՟Լ՟Գ։ (զորս մարթ է ձգել եւ ի յաջորդ նշ։))
differently.
διαφόρως cum differentiis, varie. Տարբեր օրինակաւ. այլազգաբար.
to difference, to diversify, to distinguish, to vary, to change;
cf. Տարբերիմ.
Հասարակաբար տարբերիլ այլ այլոյ ասի այլութեամբ զանազանեալ. եւ յատկապէս տարբերել այլ այլոյ ասի, յորժամ անանջատելի պատահմամբ այլ այլոյն տարբերիցէ. (Պորփ.։)
Շրջօղ միայնակեաց՝ խռիւ անապատի. սակաւ ինչ զտեղի ունի, եւ դարձեալ տարբերի։ Միշտ ի յուզմանիէ մեղացն ալեաց տարբերիմք։ Սահեալք նշդեհութեամբ, եւ ի մէջ այլալեզու ազանց տարբերեալք. (Նեղոս.։ Լմբ. պտրգ. Շ. ընդհանր.։)
difference;
dissimilitude, diversity, variety, distinction, disparity;
shade;
agitation, inconstancy, wavering;
course;
վերելական —, ascensional difference.
ՏԱՐԲԵՐՈՒԹԻՒՆ. Տարբերութիւն. տատանումն. յածումն, յուզումն. ծփումն. ալէկոծութիւն, այլափոխութիւն.
yearly, annual, anniversary, once a year;
year;
solemnity, feast, festival;
etesian or trade-winds;
օր —ի or —աց, anniversary, — day;
կարգեցին ամ յամէ զօրն զայն տօն —աց, it was ordered that this day be annually commemorated;
ոչ գոյր երթեւեկ տօնից —աց նորա, no one frequented his festivals any longer;
յաւուր նշանաւորի —աց, on the festival day.
Տօնս տարեկանս փրկչին փայլման կատարեն. (Նար. կուս.։)
Երթայի յերուսաղէմ ըստ ամենայնզ տարեկանի։ Տարւոջէ ի տարի՝ ի գլուխ տարեկանի։ Ի տարեկանս բարեկենդանութեան։ Տարեկան հատուցման։ Տարեկան տեառն ընդունելի։ Ի տարեկանս ձեր ոչ հոտոտեցայց։ Արարին զօրն զայն տարեկան մեծ։ Յաւուրս տարեկանի, եւ յաւուրս տօնի ան։ Կարգեցին ամ յարմէ զօրն զայն տօն տարեկանաց։ Յամենայն տօնս տարեկանաց։ Երթեւեկ տօնից տարեկանաց։ Յաւուր նշանաւորի տարեկանաց մերոց.եւ այլն։
cf. Տարեգլուխ.
Յաղագս տարեմտին՝ ի վանական վարդապետէ։ Ամսամուտ, տարեմուտ, շաբաթամուտ։ Զանազան է եւ մուտ տարեմտից։ Եբրոյեցւոց եւ մակեդոնացւոց տարեմուտն ի միասին է. (եւ այլն. Վանակ. որպէս եւ Վրդն. սղ.։ Տօմար.։)
dissonant, discordant.
διᾷδων dissonans. Տարբեր յայլոց երգօղ. օտար օրինակաւ հնչօղ.
cf. Տարեւորական.
Ոչխար կատարեալ արու տարեւոր։ Երկուս գառնիս տարեւորս անարատս։ Որոջք տարեւորքս։ Որեւովք տարեւորօք.եւ այլն։
starling-water.
Ջուրն այն՝ զորոյ զհետ բերին ի բնէ տարմք. գտանի ի խորասան եւ ի սպահան. ուստի եթէ տարցին սափորով միով այլուր, զոր օրինակ ի մուսուլ, զհետ գան տարմք, եւ ծախեն անդ զմարախս.
distinction, separation, division.
Պէտս ունիլ առ տարորոշութեան մի մի ի զանազանութեանցն։ Առ տարորոշութիւն մի՛ առցես զսեռ ըստ այլում իրի տեսակ, եւ զտեսակ սեռ, այլ նոյնպէս։ Առ տարորոշութեան՝ թէ յառաջագոյն է սեռ քան զտեսակ. (Անյաղթ պորփ.։)
Ոչ է այս փոխարկութիւն, այլ տարորոշումն խառնեցելոցն. (Նիւս. բն. ՟Է։)
secretion.
Պէտս ունիլ առ տարորոշութեան մի մի ի զանազանութեանցն։ Առ տարորոշութիւն մի՛ առցես զսեռ ըստ այլում իրի տեսակ, եւ զտեսակ սեռ, այլ նոյնպէս։ Առ տարորոշութեան՝ թէ յառաջագոյն է սեռ քան զտեսակ. (Անյաղթ պորփ.։)
Ոչ է այս փոխարկութիւն, այլ տարորոշումն խառնեցելոցն. (Նիւս. բն. ՟Է։)
agitated, tossed about, driven here and there;
carrying or bringing merchandise;
agitation;
— բանից, messenger.
Կորեան, եւ այլ ոչ եկեսցեն յերկրէ կիտացւոցն (այսինքն) ի տանէ տարուբերին։ Որ գերեցանն ի տանէ տարուբերին։ Տուն զնաւահանգիստն կոչէ, եւ տարուբեր զնաւսն թարշշի. (Գէ. ես. ՟Ի՟Գ. 1.)
to agitate, to toss about, to stir, to drive here and there;
to repeat.
Որ ընդ աստուած եւ ընդ մարդիկ ոչ միայն վասն անցաւորիս, այլեւ վասն անանց կենացն տարուբերին, բանիւք եւ արդեամբք զգուշութիւն պիտի. (Խոսր.։)
element, elementary substance or matter;
տարերք, elements;
rudiments;
տարերք կենաց, the elements of life;
ըստ տարերց աշխարհի, according to the worldly maxims.
Ըստ մարդկան աւանդութեան, եւ ըստ տարերց (այսինքն սկզբանց) աշխարհիս։ Մինչ տղայքն էաք, ընդ տարերք աշխարհիս ի ծառայութեան կայաք։ Զիա՞րդ դառնայք միւսանգամ ի տարերս տկարս եւ յաղքատս.եւ այլն։
Ոչ եթէ ի տարրն հայի կամ ի նիւթն՝ աննիւթ բնութիւնն, այլ ի հոգին եւ ի սէրն՝ որով տարրնլ ընծայի։ յայլ իմն էուեւիւն յեղաշրջին կցորդակից տարերաւն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
fetish;
fetish-worshipper.
Բամբասէ զանմտութիւն տարրապաշտիցն։ Ոչ միայն տարրապաշտք, այլեւ դիւապաշտք. (Նախ. իմ.։ Յհ. իմ. պաւլ.։)