ditch, pit, foss;
trench, hollow;
grave;
— or — հատանել, գործել, փորել, to dig a ditch, to ditch, to trench;
— հատանել քաղաքին, to intrench, to circumvallate.
· Calfa
, ո, ի հլ. «փոս տեղ, փորուած տեղ. 2. ջրի անցք, խրամ» Ես. իէ. 12. Եզեկ. իզ. 8. Ագաթ. որից փոսել Ագաթ. փոսա--ցուցանել «փորել» Ագաթ. փոսեալ Մամիկ. փոսափորել Վրդն. ծն. փոսահերձ Ճառընտ. դարափոս Եղիշ. ևն։
-Յն. «ὄσσα «փոս» բառից, որ փոխառ-եալ է լտ. fossa (>իտալ. fossa, ֆրանս. fosse) «փոս» բառից. այս էլ ծագում է լտ. fodio «փորել» բայից. յունարէնից է նաև ասոր. [syriac word] ︎ pasā «փոս»։-Հիւբշ. 387։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փռռ, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սչ. փօս, Մրղ. փր*ո, Ագլ. Մկ. Տիգ. Տփ. փուս, Հմշ. Սեբ. փէօս, Ասլ. փէօ՞ս, Զթ. Սվեդ. փիւա։-Նոր բառեր են փոսիկ, փոս-աչքանի, փոսելուկ։
ՓՈԽ (borrowing) Վռար. უოხო փոսո «փոս» (հայե-րէնի ո բունով), φოხოვი փոսովի «փոսիկ, ճամբի վրայ ծակ». ტოროոარი փոսոիանի «փոսոտ, ուր որ շատ փոսեր կան»։-Յն. Ագաթանգեղոսի մէջ (հրատ. Lag. էջ 12) հայ. դրունս փոսից ձևից տառադարձու-Ռեամո եարմուած է φοσεων πὸλας,
Բրեցին տեղի մի փոս. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի փոսոյ գետոյն։ Փոս փորեացէ. (Ես. ՟Ի՟Է. 12։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 8։)
Բաժանէ զաշխարհս սահմանադրութեամբ՝ փոս գործելով։ Պեղեալ արկու հորս.. . ցրուեալք առ եզերբ փոսոյն. . . թաղեցին ի նոյն հորս. (Խոր. ՟Բ. 74։ ՟Գ. 32։)
Ի խորաձոր վիհս փոսոց, եւ ի ծործորս բլրոց։ Անուն եդեալ դրունս փոսից. (Յհ. կամ։ Ագաթ.։ Նար. ՟Ի։)
cavern, cave, hollow.
· Calfa
Համարեալ էին նոցա դարափոսքն իբրեւ զյարկս բարձր շինուածոց. (Եղիշ. ՟Է. (ա՛յլ ձ. դարանափորք, դարափորք։) Նոյնպէս իմա՛ կամ ընթերցի՛ր եւ զայն,)
cf. Փիլիսոփայ.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։
Արիստաբուլոս հրէայ եւ փիլիսոփոս։ Եթէ տգետ, եթէ խորին փիլիսոփոս։ Փիլիսոփոսք ոմանք ձեռնարկեցին փորձել զկրօնաւորսն. (Նախ. ՟բ. մակ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
"cf. Փոս հատանեմ."
· Calfa
ՓՈՍԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՓՈՍԱՓՈՐԵՄ ՓՈՍԵՄ. Փոս փորել՝ բրել. փոսս գործել. եւ Բաժանել. փոսցնել, փոս բանալ.
Վիհս փոստացուցեալ՝ սահմանս հատանէին, եւ տեղւոյն անուն եդեալ՝ դրունս փոսից. (Ագաթ.)
Հատանել զաւելորդ շառաւեղն, փոսափորել, ջուրբ ոռոգանել. (Վրդն. ծն.։)
Փոսել փորել զտեղիսն հանդստի սրբոցն.. . եւ զայն տեղիս փոսէր երանելւոյն։ Վախճանեցելոյ վիհ՝ անմաքուր ձեռօք սկսանէր փոսել. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
Գլխոյն ոսկրն փոսեալ. (Մամիկ.։)
"cf. Փոս հատանեմ."
· Calfa
ՓՈՍԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՓՈՍԱՓՈՐԵՄ ՓՈՍԵՄ. Փոս փորել՝ բրել. փոսս գործել. եւ Բաժանել. փոսցնել, փոս բանալ.
Վիհս փոստացուցեալ՝ սահմանս հատանէին, եւ տեղւոյն անուն եդեալ՝ դրունս փոսից. (Ագաթ.)
Հատանել զաւելորդ շառաւեղն, փոսափորել, ջուրբ ոռոգանել. (Վրդն. ծն.։)
Փոսել փորել զտեղիսն հանդստի սրբոցն. . . եւ զայն տեղիս փոսէր երանելւոյն։ Վախճանեցելոյ վիհ՝ անմաքուր ձեռօք սկսանէր փոսել. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
Գլխոյն ոսկրն փոսեալ. (Մամիկ.։)
"cf. Փոս հատանեմ."
· Calfa
ՓՈՍԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ՓՈՍԱՓՈՐԵՄ ՓՈՍԵՄ. Փոս փորել՝ բրել. փոսս գործել. եւ Բաժանել. փոսցնել, փոս բանալ.
Վիհս փոստացուցեալ՝ սահմանս հատանէին, եւ տեղւոյն անուն եդեալ՝ դրունս փոսից. (Ագաթ.)
Հատանել զաւելորդ շառաւեղն, փոսափորել, ջուրբ ոռոգանել. (Վրդն. ծն.։)
Փոսել փորել զտեղիսն հանդստի սրբոցն.. . եւ զայն տեղիս փոսէր երանելւոյն։ Վախճանեցելոյ վիհ՝ անմաքուր ձեռօք սկսանէր փոսել. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
Գլխոյն ոսկրն փոսեալ. (Մամիկ.։)
fire-fly;
— անթեւ, glow-worm.
· Calfa
Է ճճի մի, որ անուանի փոստուռայ, եւ ունի լուսաւորութիւն ի տտան. (Շիր.։)
measure, th part of a pot.
· Calfa
Քսեստ մի, որ լինի ի սափորէն. որ է փոստ մի՝ ի տասնէն մինն. (Նշ. Եզեկ.։)
cf. Դարափոս.
· Calfa
Անդ էին դարափոր խցկունք նոցա։ Առեալ ծածկեցին ի նոյն դարափոս. (ՃՃ.։)
ditch, hollow;
well, cistern;
abyss;
subterraneous place;
cell of honeycomb.
· Calfa
, ռ հլ. (կայնաև սեռ. ի, յետնաբար յգ. գրծ. գբոք) «հոր, փոս» ՍԳր. Բուզ. դ. ժղ. Ճաոլնտ., «մեղուի բջիջ» Վեցօր., «ագու-գայ, փողրակ» Պղատ. օրին. զ, որից՝ գբա-ցի կամ գբեցի (տպ. գբնեցի) «գուբի մէջ բնակող» (մակդիր Յովհաննէս ճգնաւորի) Վրք. հց. ժմ., կրագուբ «կրի գուբ» Ճառընտ., զազրագուբ ԱԲ (չունի ՆՀԲ)։
= Ասոր. ❇ gubb, [syriac word] gubbā «գուբ, փոս, ջրհոր, բանտ», արամ. [hebrew word] gōb, ն. ասոր. gubá «փոս, խրամ, խորութիւն», եբր. [hebrew word] gēὶ︎ «փոս, գուբ, ջրամբար», ա-րաբ. [arabic word] ǰubb «ջրհոր», ասուր. gubbu «ջրամբար»։ Այս բոլորը միասին հաստա-տում են, որ բառը ընդհանուր սեմական է, բայց նոյնը գտնում ենք նաև հնդևրոպա-կան լեզուների մէջ. ինչպէս՝ սանս. kupa «քարայր, խոռոչ, փոս», յն. ϰνπη «խոռոչ, նաւաև, գաւաթ», լտ. cupa, cuppa «կոնք, տաշտ, տակառ», լեհ. kubek «բաժակ», պրս. [arabic word] kūp «կուժ» ևն։ Ոմանք կարծում են որ այս հնդևրոպական բառերը փոխառեալ են սեմականից. բայց ըստ նորագոյն քննու-թեանց՝ նմանութիւնը պատահական է։ Հընդ-ևրոպական ձևերը կազմում են անջատ և անկախ մի խումբ, որ պատկանում է հնխ. qeup-, qeub-արմատին (տե՛ս Walde, 213 -4, Boisacq, 536)։ Պարսկերէնից են փո-խառեալ քրդ. [arabic word] kup «հողէ մեծ աման», արևել. թրք. [arabic word] kóp «հողէ աման», թրք. [arabic word] kup «թակոյկ. կարաս», որի միջոցով էլ սերբ. cup, cupa, բուլգար. kjup. նյն. ϰουμπὲς, ալբան. kupe ևն։ Բառիս վրալ ա-ւելի երկար համեմատութիւններ տե՛ս Mar-šel Cohen, BL, M 81, էջ 91-93։ -Հիւ-բըշ. 302։
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. գուբ «ջրի գուբ», Մշ. գ'ուպ, Ալշ. գ'ուփ «փոս տեղ», Ախց. Կր. Ջղ. գ'ուփ «մի փակ և մութ տեղ», Պլ. գուփ նոյն նշ. Ննխ. քուփ «բաղանիքի աւազան», Խտջ. գ'օբ «ախոռի մէջ փոս՝ ուր անասունների մէզն է հաւաքւում»։-Նոր բառեր են՝ գբել, գբիլ» գրջակ։
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնի միջոցով են կապադովկ. γοῦπα, ϰοῦπα «ջրհոր, զուբ, փոս» (Kаρολιδης, Γλωσσ. συγ. էջ 89 և 153), վրաց. ვუბი գու-բի «փոս», ვუბე գուբե «ճահիճ», დაგუბება դագուբեբա «թումբ շինել», დაგუბებული դագուբեբուլի «ջուրը թումբով արգիլել», գուբ «կղզի», լազ. գուբի «աղբիւրի ծո-րակ, ջուրը վազելու խողովակը». վերջին իմաստին է համապատասխանում հյ. գուբ «փողրակ» Պղատ. օրին. զ. (տե՛ս Աճա-Արրտ. 1911, 417)։
(լծ. քաղդ. կուպ, կօպ). λάκκος, φρέαρ , βόθυνος puteus, cisterna, fovea, fossa Փոս խոր, կամ հոր՝ ջրալից, որ է ջրհոր. հոր. գույու. եւ Խորխորատ. վիհ. փոս. չուգուր. որպէս եւ սանս. Գու՛փա, է գուբ, եւ փոս.
conduit, pipe, tube, spout;
drain, channel, gutter
· Calfa
Bugge KZ 32, 56 սանս. var «ջուր» կամ յն. οῦρός «ջրանցք» բառերին ցեղակից։ Scheftelowitz BВ 28, 303 սանս. kulyā «փոս, ջրանցք» և յն. ϰρήνη «աղբիւր» բառերի հետ է միաց-նում։ Lidén., Arm. Stud. 111 մբգ. kuls «փոս, խորք», նորվ. koyla «ջրանցք», յն. γύαλον «խոռոչ, կիրճ, կամար» բառերի հետ, արմատակից կոր (=յն. γνρός), կորիզ բառերին։ (Նոյնը կրկը-նում է Boisacq 159)։ Մառ ЗВО xIx. 0156 վրաց. ბղարո «աղբիւր», ծղալի = մինգ. ծղարի, լազ. ծկարի «ջուր» բա-ռերի հետ՝ յաբեթական շղր արմատից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. kur︎ «ջրանցք»։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. gur «ջրի հոսանք», 406 սումեր, kure «ջրանցք»։
ὡλύν canalis. ռմկ. եւս՝ կորի, կամ կոր. Առուակ, կամ ակօս փոքր. փոս հեկեկեալ. առու. անցք ջրոյ. խողովակ ոռոգի պարտիզաց.
large hole, pit, ditch.
· Calfa
, ո հլ. «խոռոչ կամ փոս, որի մէջ ջուր է հաւաքւում» Վեցօր. էջ 70. Վրք. Աբերկիո-սի ՀԱ 1910, 371, տող 25 (յն. λάϰϰος), Վա-նակ. (տե՛ս Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Ա 87). Վրդ. առկ. 36։-Սրանի՞ց է արդեօք խորոփ «խոռոչ» (բարդւած խոր բառով), որ ւեշում է ՆՀԲ ոփ բառի տակ, բայց չունի այբուբենական շարքում։
(լծ. յն. օփի՛ ). ὁπή foramen τάφρος fovea, fossa. որ եւ ԽՈՐՈՓ. Խոռոչ. ծերպ. ծակ. փապ. փապար. փոս. խրամ. գուբ. վիհ.
deep, hollow, excavated;
profound, deep;
ի —, deeply, profoundly;
thoroughly;
grievously;
— տգիտութիւն՝ վէրք, profound ignorance;
deep wound;
խաւար —, thick, dreadful darkness;
— աղքատութիւն, profound misery, abject poverty;
ի — ձմերան, in the depth of winter;
ի — ամարան, in the middle of summer;
պեղել ի —, to excavate deeply.
· Calfa
, ո հլ. «խոր, խորունկ (իբր ած). 2. խոր տեղ, փոս, վիհ. 3. խրթին, դժուար-իմաց. 4. զօրեղ, սաստիկ» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. որից խորել «փոսացնել» Ղկ. զ. 48. Երեմ. խթ. 30. Մծբ. 110. Եփր. յոբ. (հրտր. ՀԱ 1912, 671), «թաղել, պահել» Ոսկ. յհ. բ. Բ. «գողանալ, ամբողջից մի մաս վերցնել» Գծ. է. 2. Ոսկ. «իրեն չպատկանածը իրեն սեփականել» Ոսկ. մտթ. «խանգարել, եղ-ծանել» Ոսկ. ղկ. «տիկ հանել, կաշին պլո-կել» Փիլ. նխ. բ. 51. խորին ՍԳր. խորամի-ջոց «մէջտեղը փոս, գոգաւոր» Վեցօր. խո-րաջուր Մծբ. խորագոյն Ղևտ. ժգ. 20, 21. Ոսկ. յհ. բ. 30. խորաձոր Ես. ծէ. 5. Ոսկ. ես. խորէջ «սուզակ, ռմկ. տալղճ» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 267. Տաթև. ձմ. ճժ. խորագէտ ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ա. 38. խորամանկ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. ծովախոր Ագաթ. յոր-ձախոր Ագաթ. տղմախոր Մծբ. թանձրախոր Փարպ. երդմնախոր «երդումը խորող, ստող» ևանռն. Խորու «մուգ, թունդ (գոյն)» մհյ. բառ (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 552 բ. հմմտ. անգլ. deep «խոր» և «մուգ գոյն»). խորունդ «խոր» Հաւաք. 16 (ՀՀԲ մեկնում է «ան-դունդ»). խորոփիք «խոր ու փոս տեղեր» Յհ. կթ. 224. նոր բառեր են՝ խորազնին, խորա-թափանց, խորահմուտ, խորապէս, խորա-քանդակ, խորիմաստ ևն. կրկնութեամբ են կազմուած՝ խորխորատ ՍԳր. Ոսկ. խորխորիլ «կողոպտուիլ, գողացուիլ» Ստ. ժմ. = Արրտ. 1916, 140 (նորագիւտ բառ), խորխոլիլ «ճաքճքիլ» Եզն։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. խոր, Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. խօր, Շմ. խօռ, Լ. խօռը, Մղր. Ոզմ. խուր, Տփ. խուր, խուրը, Մրղ. խուիր. Ագլ. հուր. -ածանցման մէջ ստանաւով ն յօդը՝ խոռնանալ, խոռնացնել Լ.-ունկ մաս-նիկով աճած ձևն ունին՝ Ախց. Կր. խօրունկ. Պլ. Սեբ. խօրունգ. Ննխ. խօրունգ (բայց գիւ-ղերը՝ խօռունգ), Խրբ. խօռունգ, Ասլ. խէօ-րիւնգ, խէօրիւ*, Ռ. հօրունգ-սրա տեղ խո-րուն ձևն ունին՝ Ակն. Արբ. Չրս. (մասնիկիս համար հմմտ. լեցունկ, լեցուն).-նոյնը ու մասնիկով զիտեն՝ Տիգ. խօռու (այս բառը նշանակում է թէ՛ «խոր» և թէ «հեռու». ինչ-պէս որ մօտ բառն էլ նշանակում է նաև «ծանծաղ». հմմտ. հեռու). Զթ. խուռու, Հճ խույու։-Նոր բառեր են խորանդր Վն., խօ-րանթք Մկ., խօրունտր Ալշ. (նշանակում են «խոր» կամ «շատ խոր»). խորանք «ձոր», խորացնել, խորել «մի բան ծակելով՝ մէջը ղուրս տալ» (այլ է խորել Վն. «թաղել», որ ծագում է հորել ձևից, ինչպէս ունին այլ բարբառներ), խորխորանք, խորխուփ, խոր-կընալ, խորուսան, խորվնալ, իսկ խորոփիք ձևը գործածւում է Բղ. «խորուփոս տեղեր» նշանակութեամբ։-Նոյն բառն է Հմշ. խէօր «առու»։
ԽՈՐ. ի խորոջ, եւ Խորք. գ. βάθη, βαθέα, βυθός profundum, -da;
profunditas, fossa եւ այլն. Խորին վայր. խորութիւն. խորխորատ. փոս. վիհ.
corner;
compartment, division, pigeon-hole;
chess-squares, chequers;
niche;
cell, partition;
nook, lurking-place, hidden corner;
hollow, cavity;
— հանդերձիկ, fold, plait, crease;
— երեսաց, ճակատու, dimple;
wrinkle, puckering;
— ծովու, gulf, bay;
creek, cove;
— նաւի, hold of a ship;
— լերանց, cave, cavern;
— կենդանեաց, den, haunt, lair;
— թռչնոց, eyrie, nest;
ի — մի, in a corner;
— զխորշիւ իջանել, to fold, to plait, to crease;
to become wrinkled, to knit the brow;
—ս քաղել, to fold variously;
—ս —ս գործել, to make smnall rooms or cells;
to gather, to plait;
—ս արկանել յայտս, to wrinkle, to pucker.
· Calfa
, ի հլ. «փոս, ծակ, խորութիւն, ծո-վածոց, անկիւն, զգեստի ծալք, երեսի կըն-ճիռ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Բուզ. Կոչ. Մծբ. «անհարթութիւն, թերութիւն» Ոսկ. եփես. 882-3. որից խորշ առնուլ (ի հողմոյ) «քամուց ուռիլ (առագաստի)» Վեցօր. 129. խորշանկեալ «կնճռուած» Վեցօր. 97. խոր-շաքաղ «հագուստի ծայրը վեր ծալած» Ոսկ. ա. տիմ. ը. խորշխորշան «հագուստի ծալ-քերը» Բուզ. խորշեղէն «վէտ ի վէտ» Մծբ. անխորշ «անծայրածիր» Վեցօր. վեցախորշ Առ որս. ծովախորշ (նոր բառ).-ոմ մասնի-կով աճած է խորշոմ «երեսի կնճիռ» (յա-տուկ է արդի գրականին), որից խորշոմերես Եփր. թգ. էջ 456 (գրուած է համառօտա-գրութեամբ խրշմերես. տե՛ս ժմերես և ՀԱ 1913, 300). խւրշոմիլ «կնճռիլ» Օր. լդ. 7. Ոսկ. մրգր. բ. (գրուած խորշմեալ). անխոր-շոմ «առանց կնճիռների» (նոր բառ).-բա-յական գործածութեամբ ունինք խորշիլ «վա-խենալով փախչիլ, կծկուիլ, զգուշանալ, զը-զուիլ, քաշուիլ, ամաչել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ յհ. ա. 12, որից անխորշ «համարձակ» Ա-գաթ. խորշանք Ոսկ. յհ. բ. 27. խորշումն Նիւս. Լմբ. ևն (իմաստի զարգացման հա-մար հմմտ. աշխ. քաշուիլ «կնճռիլ և ամա-չել», տճկ. čekilmek «քաշուիլ, կնճռիլ» և č̌ekinmek «ամաչել, քաշուիլ»)։
κοίλωμα, κοῖλον cavitas, cavum, concavum σύγκλεισμα , συγκλιστόν clausura, conclusum ἁπόλοιπον reliquum νοσσιά nidus եւ այլն. Խորութիւն իմն երկեալ ու՛ր եւ իցէ. խոռո. փորուած. փոս. ծերպ. փապար. բոյն. ծակ. անկիւն. դատարկ մնացեալ տեղին.
trench, moat, ditch.
· Calfa
, ի-ա հլ. «քաղաքի պարիսպնե-րի շուրջը փորուած լայն խրամ, որի մէջ ջուր լցնելով թշնամու անցքը արգիլում էին պաշարման ժամանակ». գործածուած է միշտ փոս բառի հետ. ինչ. պարկէն փոսի Ագաթ., պարկենաւ փոսիւ, պարկէնս փոսից Ղևոնդ ժ. էջ 36, ժթ. էջ 103.-Կրկնագիր Ագաթ. էջ 65 ա գրուած է պարկեն։
= Պհլ. *pārken ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում նորագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] pargīn (Salemann ЗAH 8(1908), 109), պրս. [arabic word] ︎pārgīn կամ, [arabic word] pārgī «նշանակէ զայն փոսն, զոր առնեն ի խոհանոցս և ի բաղանիս, զի աղտեղի ջուրք անդր երթիցեն. 2. անձրևաջուր, որ իցէ ժո-ղովեալ ի փոսորակ տեղիս». [arabic word] bārgīn «տեղի ուր ժողովեալ իցէ անձրևաջուր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] oarqīnā «քաղաքը շրջապատող փոսր» (Brockelm. Lex. syr. 292), «աղտեղութեւն թափելու փոս» (Noldeke), արաբ. [arabic word] ︎ lāriqīn «ջրամբար»։-Հիւբշ. 228։
Մօտ ի պարկէն փոսին որ շուրջ գայր զքաղաքաւն. (Ագաթ.։)
Ամրացուցանել զտեղի բանակին իւրեանց՝ պարկենաւ փոսից շրջապատեալ։ անցուցանէր շուրջ զպարապովն պարկենս փոսից՝ լցեալ ջուր ապաստան ամրոցի. (Ղեւոնդ.։)
hole, bore, opening, orifice, mouth;
den, lair, cave, cavern;
mill-trough;
*mill-hopper;
*boulders, large pebbles.
· Calfa
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ovros ձևից. սրա ցեղակիցներն են յն. ϰύαρ «խոռոչ, ա-կանջի ծակը», ϰώος «որջ, քարայր», ϰōοὶ «ծակ», ϰοϊλος (<*ϰόfιλος) «մէջը փոս», ϰοίλωμα «գոգաւոր տեղ», τύαϑος «գաւաթ», լտ. cava «փոս», cavo «փորել», cavus «խոր, պարապ, ծակ», čaverna «խոռոչ, ծառի ճեղք, որջ», ալբան. vete (<*k'ovilo) «խորունկ», լեթթ. šāba «ծառի խոռոչ», միռլ. cūa «մէջը փոս», cuass «խոռոչ». բրըտ. kēδ «քարայր», սանս. çv-áyatē «ուս-չիլ», զնդ. sūra-«ծակ». պրս. [arabic word] sūrāx «ծաև», քրդ. sūrāx, աֆղան. sīrai, sulāϑ «ծակ» ևն։ Այս բոլորի պարզ արմատն է հնխ. k'eu-«ուռչիլ, կամարաձև լինել», որից յետոյ դրական առումով «բարձրութիւն ձևա-ցնել» և բացասական առումով «փոս ձևա-ցնել, փոս, խոռոչ» (Pokorny 1, 365-6, Walde 146, Boisacq 530, 481, Horn § 754, Ernout-Meillet 162)։ Հյ. բառի հետ ւտկապէս համաձայն են գալիս յն. ϰυαρ և լտ. caverna՝ կազմուած -ro մասնիկով։ Չայնական յարաբերութիւնը ա՛յնպէս է, ինչպէս հնխ. novros>նոր։
Ոչ փապարք փոսից, ոչ սոքհեղեղաց. (Նար. խ.։)
cup, mug;
bowl, basin;
vat, trough;
tub, bucket, wash-tub or lye-tub;
basket;
— խմորոյ, kneading-trough, hutch;
— խնկոց, bed of spices;
cf. Խնկանոց;
— որմածուաց, hod, tray;
layer, slip, offset;
vine-branch, vine-shoot.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. թրք. թէստէ «տրցակ, փունջ» (իմա՛ պրս. dasta). բայց թւում է թէ նոյն է համարում նախորդի հետ, որով-հետև թէ՛ իբր առանձին բառ չէ գրած և թէ մեկնում է «բուն որթոյ տնկեալ ի կոնքաձև փոս, որոյ բացումն ասի բա-ժակել»։ Հիւբշ. 251 բաժանում է նա-խորդից։
որպէս Բուն որթոյ տնկեալ ի կոնքաձեւ փոս. (որոյ բացումն ասի բաժակել) արմատ եւ փունջ որթոյ յայգւոջ, ուռճացեալ. (լծ. թ. թէստէ ).
yellow
· Calfa
«դեղին». մէկ անգամ միայն ունի Շիր. «(Լոյս փոսուռայի) ո՛չ սպիտակ է և ոչ լուրթ, ոչ դեղբ և ոչ կարմրագոյն, այլ կանաչ իմն գոյն է»։-ՆՀԲ մեկնում է «եթէ չիցէ գրե-լի դեղին կամ դեղձան՝ անուն գունոյ իրիք». ՋԲ կասկածով, իսկ ԱԲ առանց կասկածի մեկնում է «դեղին»։ Ուղիղ է այս մեկնութիւ-նը, որովհետև վերի վկայութեան մէջ փոսու-ռայի բոլոր գոյները յիշուած են, բացի դեղի-նից։ Ուղիղ է նաև բառի ձևը, ինչպէս ցոյց է տալիս գաւառական դեղբել։ Բառիս գոյու-Աեան նոր ապացոյց է դեղբագոյն «դեղնա-գոյն» նորագիւտ բառը, որ մէկ անգամ ոռա-նում եմ որրծածուած Խոր. աշխ. հրտր. Սուք-րեան, էջ 45 «Ջհալուախունկն... երեք առռ ա-ևեն. մին կոչի (ն) ինգրէ որ է սևագոյն, լինի և դեղբագոյն»։
Ո՛չ սպիտակ է, եւ ո՛չ լուրթ, ո՛չ դեղբ, եւ ո՛չ կարմրագոյն, այլ կանաչ իմն գոյն է (լոյս փոսուռայի). (Շիր.։)
abyss, gulf, chasm;
chaos;
hell, the bottomless pit;
grave, tomb;
great distance;
profound, deep;
անդնդախոր —ք ծովու, the depths of Ocean;
— թշուառութեան, depths of misery.
· Calfa
(ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն յետնաբար. ինչ. վհից Նար., վհաւ Իգնատ. ղկ. 330) «գահաւանդ, խոր փոս, անդունդ. փխբ. գերեզման, դժոխք» ՍԳր. Ագաթ. «խոր. խորունկ» Եփր. ծն. էջ 79. «խտրութիւն» Եփր. համաբ. որից վհական «հրաբուխնե-րից ուժով դուրս եկած օդը» Հին հաւ. 67. բառիս հնագոյն ձևն է վիրհ Ոսկ. ես։
Վիհս փոսացուցեալ՝ սահմանս հատանէին։ Զայս ինչ վախճանեցելոյ վիհ փոսել։ Բառնան եւ տանին ի հանգստեան վիհի. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Մաշտ.։)
χάος, χάσμα chaos, hiatus, vorago βόθηνος fovea, fossa βυθός profundum, profunditas, gurges βάραθρον barathrum եւ այլն. Խորխորատ. խորք ահագին. անդունդք. փոս. գուբ. խորափիա. երկիր բերանաբացեալ շարժմամբ. եւ Գերեզման. դժոխք. խորունկ տեղ բացուած. տէրին խէնտէկ, չուգուր, շահ, քէվ.
philosopher;
chorister, singer.
· Calfa
= Ասոր. [syriac word] ︎ filosofā «իմաս-տասէր», որ փոխառեալ է յն. φιλόσοφος բա. ռից.-հայերէնը գալիս է ասորի ձևից (-այ յօդով). և տարբեր է փիլիսոփոս կրկնակից, որ ուղղակի յունարէնից է փոխառեալ։-Հիւբշ. 317։
man;
husband, spouse;
person;
youth, young man;
— երեւելի, personage;
— իւրաքանչիւր, every one, every person, every body;
— ոք, a person, some one;
— ընդ արամբ, — զարամբ, in competition;
with emulation;
— ցընկեր, one to another;
ընդ — եւ ընդ կին, the men as well as the women, both men and women;
առ —, յայր, each person, a head, a man;
առն տալ, to marry;
առն՝ արանց լինել, to get, to be married;
վատ արանց, coward;
քաջ արանց, brave, courageous;
— խաղաղութեան, peaceful man;
— գործոյ, ingenious, active man;
— զօրութեան, valorous man;
— մահու, guilty, worthy of death;
— պատերազմի, belligerous, warlike, martial;
արք արեանց, sanguinary, bloody men;
— Աստուծոյ, man of God.
· Calfa
ԱՅՐ, այրի, րից ԱՅՐ յորմէ եւ ՔԱՐԱՅՐ. անձաւ, քարանձաւ (մեծ կամ փոքր). փապար. ծերպ. որպէս եւ աւերակ՝ ուր իցեն դարափոսք կամ տեղիք թաքստեան։ պրս. զար թ. մաղարտ եբր. մէարա. σπήλαιον. spelunca.
sand, gravel;
powder;
— ցանել, to gravel;
խրել յ—ի, to run upon a sand, to stick fast in the sand;
շփել —ով, to scour with sand;
տեղի, փոս —ոյ, sand-pit;
ժամացոյց յ—ոյ, hour-glass.
· Calfa
binderance, obstacle, opposition, impediment, embarrassment, difficulty, delay, obstruction;
encumbrance;
prohibition, forbiddance, inhibition, interdiction;
arrest;
detention, prison;
contrary, opposing;
— եկեղեցական, interdict;
— առնել՝ արկանել՝ լինել, to arrest, to hinder, to contradict, to oppose, to embarrass, cf. Արգելուլ, cf. Խափանել;
յ— արկանել, to arrest, to imprison, to immure, to encloister, cf. Շրջափակել, cf. Շրջապատել.
· Calfa
Արդել արկցէ տէր ի փոսոյ գետոյն։ Արգել արկ ճանապարհաց իմոց. (Ես. ՟Ի՟Է 12։ Ողբ. ՟Գ 9։)
to soak, to water;
— զգետինն, զտունկս, to water the ground, the plants.
· Calfa
ποτίζω potum praebeo, rigo, irrigo որպէս թէ Բաժակաւ արբուցանել. իմա՛ Ոռոգանել զտունկս՝ փոս բանալով ի ձեւ բաժակի առ արմին. փոս բանալով ջրել.
Թողուլ ինչ երկրագործին դարման՝ խնամոց գործ, իբրու թէ բաժակել զնա, շուրջ խնամել, կակղել, բրել, փոս հատանել, ջուրբ ոռոգել. (Փիլ. լին. ՟Ա. 14։)
worthy, proper, suitable, fit;
cheap;
dignity;
right, equity, justice;
—է, it suits, it befits, it is necessary;
ոչ է —, it is not just, necessary, convenient;
— համարել, to judge worthy;
to deign;
ոչ — համարիլ, to disdain, to judge unworthy;
— ինչ էր, was it necessary ? — եւ իրաւ է, it is just to, fit;
յարժանս ou — տալ կաճառել՝ գնել, to give, to sell, to buy cheap or cheaply.
· Calfa
Բիւր ոտիքս ծախեաց փիլիսոփոսն երկայնաբանութեամբ, զի կարտսցէ ցուցանել թէ զինչ իցէ արժանն։ Զարժանն եւ զիրաւն եւ զօգուտն եւ զդէպն ամենայն առաքինութեանց՝ սակաւ եւ յայտնի բանւք ուսոյց մեզ Քրիստոս. (Ոսկ. մ. ՟Ա 1։)
to carry, to fetch, to bring;
to strike;
— ընդ իւր, to conduct;
— ի ներքս, — ի մէջ, to introduce;
— ի վերայ or — թափել, to infer;
— ի or վերածել, to reduce;
— ընդ քարշ, to drag along;
— զբոցով, to pass through flame, to enflame, to burn;
— զմտաւ, to consider, to think, to reflect;
— զբռամբ, to seize, to lay hold of;
— զձու, to lay eggs;
առանց ընդ բանս ինչ ածելոյ, without making any objection, readily;
— զհերս, to raze;
— զիրեւ՝ յինքն, to seduce, to entice.
· Calfa
Ածին փոս զբանակաւն. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
mine, moat;
— հատանել, to mine.
· Calfa
ԱԿԱՆ ՀԱՏԱՆԵԼ. διόρυττω կամ διορύσσω perfodio հատանել զորմ. փորել. ծակել. ծակ կամ փոս բանալ. տելմէք, գազմագ. լազըմ աչմագ.
becoming, conformable, convenient, proper, handsome, pretty;
graceful.
· Calfa
Առաքեաց զիւր ... արագագիրն բարեվայելուչ. ((այսինքն է զԵւգրափոս, որ է ըստ յն. գեղեցկագիր) Ճ. ՟Ա.։)
natural, innate, original, proper, radical, native, natural, indigenous;
— քաղաքակցութիւն, state of a native;
—ք, aborigines.
· Calfa
Երկու փիլիսոփոսք՝ բնիկ մերկ շրջէին. զի ամենայն ինչ ընդ գիտութեան մերկ է առաջի մեր՝ ասէին. (Մարթին.։)
to dig, to hoe, to dig with a mattock, to hollow, to trench, to sink, to undermine;
to scratch.
· Calfa
ὁρύσσω, -ττω, ἑξορύττω fodio (լծ. փոսել) effodio, κατασκάπτω suffodiendo everto, diruo Բրով կամ բրչաւ փոս հատանել. փորել եւ հանել զմիջինն. բանալ. ծակել. պեղել. յատակել. քանդել. եւ Ի բաց կորզել, քանցել.
hollowed;
subterraneous.
· Calfa
Փորէր փոս մի, եւ ծածկէր (սուրբն Մեսրոպ զսուրբ խաչն) ի գետնափոր կայանի։ Ի վերայ գետնափոր կայանի խաչին շինէ մատուռն մի. (Կաղանկտ.։)
seventy;
—ք, the Septuagint.
· Calfa
ԵՕԹԱՆԱՍՈՒՆՔ. իբր սեպհական անուն՝ նախ եօթանասուներկու աշակերտացն քրիստոսի. եւ երկրորդ՝ նոյնչափ րաբունեաց, որք զսուրբ գիրս յեբրայականէ ի յոյն թարգմանեցին յաւուրս պտղոմեայ փիղավեղփոսի արքային եգիպտացւոց.
philosopher;
sage, man of science, of learning.
· Calfa
ԻՄԱՍՏԱՍԷՐ. որպէս Երաժիշտ եկեղեցւոյ կամ դաապետ. որ եւ Փիլիսոփոս ասի.
φιλόσοφος philosophus φίλων σοφίαν amans vel studiosus sapientiae. Սիրօղ իմաստութեան. փիլիսոփոս, փիլիսոփայ.
wise, learned;
intelligent;
prudent, judicious, discreet, sensible;
skilful;
sentimental;
philosopher;
— առնել, cf. Իմաստնացուցանեմ;
—, —ս, cf. Իմաստութիւն
· Calfa
ԻՄԱՍՏՈՒՆ. որպէս իմաստասէր. փիլիսոփոս. եւ Իմաստակ. սոփեստէս.
cf. Գիտուն.
· Calfa
Կատարեալ փիլիսոփոս երկոքումբք կերպարանի. բարեաւն ասեմ, եւ գիտնականաւն, եւ կատարելեաւն։ Ի ձեռն տեսականին զգիտնական զօրութիւնս հոգւոյն զարդարեսցէ. (Սահմ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Ե։)
to dig, to hollow;
to contain, to include.
· Calfa
Գոգաձեւ առնել. խորել, փոսորակել. փորել, խորունկցնել, փոսցնել.
border, extremity, end;
limit;
term;
shore;
edge;
— ունել, յ— ելանել, to end, to terminate.
· Calfa
Առ եզերբ փոստոյն։ Զեզերբ մօրին։ Առ եզերբ սահմանացն. (Խոր.։)
tom-tit, tit-mouse.
· Calfa
Թռչունն՝ որ ի թռիչս քաղէ զկերակուրն, երաշտահաւ ասեն. լորոյ չափ է, ի դարափոսս բնակէ, ագի ունի՝ կոտոշ կտուց, եւ ծիրանեգոյն փետուր. զմեղուքն քաղէ ի թռչման. (Վանակ. հց.։)
lower or very low, sunk
· Calfa
ταπεινός, κοῖλος, κοιλότερος humilis, cavus եւ այլն. Առաւել զնիստ, ի վայր նստեալ. զիջագոյն. խոնարհագոյն. ցածագոյն. խորագոյն. փոսորակեալ. խորոփաւոր. ցած.
gluttonous, greedy.
· Calfa
Կլեսկէս փիլիսոփոս կիւնիկոս՝ յուստինեայ փիլիսոփայի խարդախեաց զմարտիրոսութեան մահն. քանզի առ նավաւ կուզխ եւ չփիղիսոփոս երեւէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
hollow, ditch, cave, cavern, grotto.
· Calfa
ՆԿՈՒՂ διόρυμμα fossa, profundum. որ եւ ՆՂՄՈՒՆՔ. պ. նուղուլ. Խորք. գետնափոր վայրք. խորափիաք. դարափոս. ... եւ Իջեվան կարաւանի. քէրվան գօնաղը, խան.
to shut up all round, to hem round or in, to enclose, to encircle, to surround, to beset.
· Calfa
Անդ ետեղագրեաց զքաղաքն, զորով շրջափակեալ խոր փոսիւ անդնդալիր հաստատեաց զհիմունս պատուարին. (Խոր. ՟Գ. 59։)
style;
phrase;
method, system, formula;
rank, order, manner, fashion, form;
behaviour, conduct;
dogma, doctrine;
culm or stalk of gramineous plants;
pannier, basket;
— լեզուաց, the character or genius of a language;
— սուրբ գրոց, language of the Scriptures;
ճեմական, բանաստեղծական, ճարտասանական, արձանական, գոթացի, լակոնական, մարոտեան, մեղրածորան ոճ, academical, poetical, oratorical, lapidary, gothic, laconic, marotic, mellifluent or honied style;
բարձր, վսեմ, վայելուչ, յարդարուն, պարզ, կորովի, քաղցր, հեշտ, բարեխառն ոճ, elevated or high, sublime, elegant, florid, simple, nervous, mellifluous, fluent or easy, temperate or moderate manner or style;
ընտանի, կատակաբան, երկայնաբան, անհարթ, խիստ, թոյլ or տկար ոճ, familiar, burlesque, prolix o diffuse, harsh or rough, hard, languishing style;
մաքրել զոճ, to purify, to refine the style;
յոճ եւ ի կարգ մուծանել, to reduce to method, to put in order;
ոճով մանր հայել, to fix, to rivet the attention;
մանգաղ արկանել յոճ ընկերին, to put a sickle unto one's neighbour's standing corn;
գարին յոճ կայր, the barley was green;
cf. Բաղշտակ;
acre (measure of lands);
ոճով, methodically;
distinctly, precisely;
continuously, in detail;
suitably, properly, to the purpose;
նովին ոճով, in the same style.
· Calfa
Յուստինեայ փիղիսոփայի, որ ի մերմէ ոճոյս էր (այսինքն քրիստոնեայ)։ Կղեմէս աղեքսանդրեայ երէց, եւ պանտենոս փիղիսոփոս ստոյիկեան ի մերմէ ոճոյս՝ պայծառանային։ Գաղիանոս (կայսր) մերում ոճոյս արար դիւրութիւն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
cold;
apart, aside;
—ք, hiatus, gap, chasm;
coldness.
· Calfa
Տեղւոյն անուն եդեալ դրունս փոսից, առ տեղեաւն՝ որոյ ոյծքն կոչին. (Ագաթ.։)
cf. Չաչեր.
· Calfa
Մազմզկով տնկելիք՝ խնձորի, նռնենի, եւ այլ այսպիսիք. եւ այնոքիկ՝ որ չաչից տնկվին՝ այսոքիկ են, այսինքն առանց քօքի տնկել, թրնջի, նումայի, թթենի, սերկեւելի, ձիթենի, այլ եւ այսպիսիքս։ Զբերուկ ճիւղն առնես չաչեր, եւ շուրջանակի փոսոյն շարես. (Վստկ.։)
provided with a hatchet;
armed with a spear;
striped, streaked, streaky;
— զօր, sapper;
pikeman;
cf. Շերտափակ՞՞՞փեղկ.
· Calfa
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
· Calfa
Ի փոսն՝ զոր հատին, լնուն։ Հատեալ զգերեզմանս՝ լցին զնոսա անդ։ Խորս մտաց ձերոց հատէ՛ք ակօսս. (Փարպ.։ Մամիկ.։ Ոսկ. ի մելիտ.։)
peacefully assembled.
· Calfa
Ժողովեալ զխաղաղակոյտս (կամ զխաղաղակոյտս) ոսկերացն, հրամայեաց փոս հատանել, եւ ի միում տեղւոջ թաղել. (Ասող. ՟Գ. 42։)
to know;
to perceive, to remark, to recollect, to recognize, to discern, to comprehend, to conceive, to understand;
չ-, not to know, to be unthankful, to forget;
— զիրաւունս, to listen to reason.
· Calfa
Երասիստրատոս բժիշկ հոյակապ ճանաչէր։ Աթենագորոս փիլիսոփոս ճանաչէր. այսինքն երեւելի էր, փայլէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
to grow hollow, to sink in;
կկոցեալ աչք, hollow, sunken eyes;
ի դուրս կկոցեալ աչք, startingeyes.
· Calfa
ԿԿՈՑԻԼ. σκαφελίζω . Կկոցաձեւ լինել, կամ ըստ յն. մակուկաձեւ լինել տկար աչաց՝ փոս գործելով.
fluting, flutes.
· Calfa
κοίλωμα cavitas. Խորութիւն, յոր մտանէ մատն. գոգեալ խորքն. փոս շերտաւոր սեանց՝ ըստ ոմանց. եւ ըստ այլոց՝ փորուածն ի միջի. այլք՝ այլազգ իմանան.
lake, mere, pool, pond;
— լուսոյ or արտասուաց, lake of tears, eye;
— հրոյ, lake of fire, hell.
· Calfa
διώρυξ fossa λίμνη lacus. Ծովակ անոյշ ջրոյ. Ժողով ջուրց. փոս ջրալից. ասի եւ ԼԻԿ. կէօլ. լտ. լա՛գուս. արաբ. լիւճճ, լիւճճէ. որ եւ ԽՈՐՔ ԾՈՎՈՒ.
fulness, plenitude;
— արկանել, to fill a ditch;
լրիւ իւրով, totally, entirely, completely;
ապականել զերկիրն լրիւ իւրով, to lay waste the land;
to desolate the land in the fulness thereof;
Տեառն է երկիր լրիւ իւրով, the earth is the Lord's and all that therein is.
· Calfa
ԼԻՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. χαυνόω, χυάνυμι χῶμα aggero, aggerem duco. Լնուլ զխրամ կամ զփոս կամ զձոր եւ բարձրացուցանել.
small light;
rush-light, night-light;
an agreeable light.
· Calfa
Է ճըճի մի, որ անուանի փոսուռայ, եւ ունի լուսաւորութիւն ի տտան, որ ոչ սպիտակ է, այլ կանաչ իմն գոյն է լուսիկն. (Շիր.։)
greenish-grey, ash-coloured;
azure, blue, sky-ooleured, sky-blue.
· Calfa
ոչ սպիտակ, եւ ոչ լուրթ, այլ կանաչ իմն գոյն է լուսիկն (փոսուռայի). (Շիր.։)