cf. Հաղորդեմ.
μεταδίδωμι participo, participem reddo, facio Հաղորդ եւ մասնակից առնել.
Իւրոյն լուսոյ հաղորդեցուցանէ զնա։ Զայլս հաղորդեցուցանել իւրեանց մաքրութեանն։ Հաղորդեցուցանէ պարգեւին։ Զայսոսիկ նա ուսոյց ինձ, իսկ ես զքեզ հաղորդեցուցից այսոցիկ. (Դիոն.։)
Հաղորդեցուցանել որդիութեան, կամ բարութեան իւրոյ, կամ շնորհաց, կամ առատութեան սեղանոյ. (Կիւրղ. թղթ.։ Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ պտրգ։ Երզն. մտթ.։)
Ի քրիստոս հաղորդեցուցանէ զնոսա փորձութեամբն. (Լմբ. սղ.։)
ՀԱՂՈՐԴԵՑՈՒՑԱՆԵԼ κοινωνέω communico, christi corpus impertio Մատակարարել զսուրբ հաղորդութիւնն.
Հաղորդեցոյց զնոսա կենդանարար մարմնոյ եւ արեան. (Ճ. ՟Բ.։)
Մատուսցէ զպատարագն սուրբ. յորմէ եւ զմկրտեալն հաղորդեցուսցէ. (Շ. ընդհ.։)
communicating.
to communicate, to be communicated, to participate, to share, to be in communication with;
to conjoin, to have carnal connection with;
to be communicative;
to lead on, to be conducive;
cf. Հաղորդ առնում.
Մարմնոյ քո հաղորդեալ. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
ՀԱՂՈՐԴԻՄ որ եւ ՀԱՂՈՐԴԵԼ. κοινωνέω participo, particeps sum, communico Հաղորդ եւ մասնակից լինել. կցորդիլ.
Ամենեքին՝ որ հաղորդեսցին նմա։ Ոչ հաղորդեալ ճանապարհի որոց գործեն զանօրէնութիւն։ Հաղորդեալք քրիստոսի չարչարանացն։ Ոչ նախանձու, զի այն ոչ հաղորդի ընդ իմաստութեան։ Ի պէտս սրբոց հաղորդեցարո՛ւք։ Ի հաղորդել ընդ նոսա հացիւ (այսինքն հացակից լինել) եւ այլն։ Հաղորդել նմին իրաց, կամ վտանգից, կամ ի բարութեանց. (Պիտ.։)
Ի գարշելի կռոցն հաղորդէր. (Ճ. ՟Բ.։)
Աչք հաղորդի արեգական լուսոյ։ Որք նմին հաղորդին հասարակութեամբ. (Շ. մտթ. եւ Շ. բարձր.։)
Մերթ՝ որպէս յն. συνέρχομαι coeo Առ միմեանս գալ լծակցաց. զուգիլ.
Վասն որդւոյ հաղորդեցաւ ընդ հագարայ, եւ ոչ վասն ցանկութեան։ Հաւանեցաւ հաղորդեցաւ ընդ լիայ. (Եփր. ծն.։)
Կին՝ որ կապեալ է ընդ առն, եթէ ընդ այլում հաղորդի, եղիցի պոռնիկ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
ՀԱՂՈՐԴԻԼ κοινωνέω, -ομαι communico, -or;
caelesti pabula reficior Ընդունել եւ ճաշակել զսուրբ հաղորդութիւն.
Հաղորդին հողեղէնք աստուածային խորհրդոյդ։ Զի եւ մեք հաղորդեսցուք սրբութեամբ. (Շար.։)
Ի ձեռն մարմնոյն քրիստոսի հաղորդեալք. (Աթ. ՟Ա։)
Հաղորդէր ի կենդանի մարմին եւ ի քաւիչ արիւն տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի մարմին եւ յարիւն որդւոյն աստուծոյ հաղորդիս. (Մանդ. ՟Ա։)
Զմի մասնն մեծաւ երկիւղիւ հաղորդեցաւ. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ա.։)
Որ խաչեցին զտէրն յայնժամ, եւ որք զմարմին նորա անարժանութեամբ հաղորդին, ի միում տանջանս գնալոց են՝ ըստ բանի ելանելոյն պօղոսի. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
conductor, good conductor;
— թել, conducting wire.
communicant.
communication, participation, connection;
relations;
intercourse;
correspondence;
communion;
carnal communion;
սուրբ —, the Eucharist, the Lord's Supper;
զատկական —, pascal communion;
աղօթք յետ հաղորդութեան, post-communion.
κοινωνία, μετοχή, μετουσία communicatio, communio, participatio, societas Հաղորդն լինել. մասնակցութիւն. կցորդութիւն. հաղորդակցութիւն.
Հաղորդութիւն բանից, կամ հացի, հաւատոց, հոգւոյն սրբոյ, որդւոյ, կամ չարչարանաց քրիստոսի.եւ այլն։
Հաղորդութիւն ինչ առնել ընդ աղքատս (այսինքն մասնաւորել նոցա ինչ)։ Զհաղորդութիւն մի՛ մոռանայք։ Զի եւ դուք հաղորդութիւն ունիցիք ընդ մեզ.եւ այլն։
Աստուածայինն երանութիւն ի յիւր հաղորդութիւն ընդունի զնա. (Դիոն.։)
Առ մերձաւորութիւն հաղորդութեան կենդանական սիրովն. (Յճխ. ՟Զ։)
Հաղորդութիւն բարեկամաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
Հաղորդութիւն մահու, կամ կցորդութեան. (Եւս. պտմ.։)
Կենաց հաղորդութիւն, կամ հաղորդութիւն կենաց. (Իմ. ՟Ը. 3. 16.)
Ծնաւ իբրեւ զմարդ մարմնով ի կուսէն աստուած բանն՝ առանց հաղորդութեան առն. այսինքն գործակցութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
ՀԱՂՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. κοινωνία communio εὑχαριστία eucharistia Սուրբ խորհուրդ հաղորդութեան. որ եւ Հաղորդ. եւ Գոհութիւն եւ Օրէնք կոչի. եւ Հաղորդիլն խորհրդոյս. Յիսուսի հաղորդութեանն։ Զաստուածայնոյն գոհութեան հաղորդութիւն։ Սրբոյն գոհութեան հաղորդութիւն լինի տուեալ ի նուիրողէն նոցա քահանայապետէ. Դիոն.
Տայր նոցա եւ ի կենդանարար հաղորդութենէն։ Տացէ նմա զհաղորդութիւն մարմնոյ եւ արեանն քրիստոսի. (Ճ. ՟Բ.։ Շ. ընդհ.։)
Ընկա՛լ զհաղորդութիւնն. (Մանդ. ՟Ա։)
Հաղորդ լինել քրիստոսի հաղորդութեամբ մարմնոյ իւրոյ։ Առանց ապաշխարութեան՝ հաղորդութեան արժանի ոք ոչ լիցի. (Խոսր.։)
Առ ճաշակ փրկութեան կենացդ հաղորդութեան։ Ի ճաշակումն հաղորդութեան կենացն հացի. (Նար. ՟Լ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Բաժակն օրհնութեան՝ զոր օրհնեմք, ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է արեանն քրիստոսի. հացն՝ զոր բեկանեմք, ո՞չ ապաքէն հաղորդութիւն է ի մարմնոյն քրիստոսի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 13.) այսինքն ընդունելութեամբ քրիստոսի՝ մասնակցութիւն ընդ քրիստոսի։
Հաղորդութիւն կոչէ, զի կցորդի նա մեզ, եւ մեք նմա. (Խոսր. պտրգ.։)
Հաղորդութեան յորջորջումն յայտ առնէ, թէ զանազանութիւն բազմութեանն ի մի անձնաւորութիւն գան սովաւ. (Լմբ. պտրգ.) այսինքն հաղորդելով քրիստոսի՝ լինին եւ հաւատացեալք մի մարմին ի քրիստոս։
rye;
cf. Հայքար.
• , ո հլ. «մի տեսակ հացաբոյս է». ՍԳր.
• = Թերևս կովկասեաններից փոխառեալ բառ. հմմտ. լազ. ճուարի, վրաց. ჭვავი ճը-վավի «հաճար», վրաց. դզվարի, մինգ. դչու-յէ «վարսակ», ափխազ. աճա, աճարաձ «օր-րենեղէն», աբազ. hažrrù, շապս. haǰirri «ա-լիւր», վար. աճի, կուբ. աճէ, կայ. աճի «ցո-ռենեղէն»։-Աճ.
• Lag. Urgesch. 486 աշարայ բառի հետ čar արմատից։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. հա՛ճար, Երև. ա՛ճար, Ալշ. աճառ «հաճար». Տփ. ա՛ճար «հատիկ» որից նաև Ղրբ. հաճարին ածել «շատախօ-սել, շաղփաղփել». հմմտ. Երև. ձաւար անել «դատարկաբանել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. აარა աճարա «ձաւար»։
• . առանձին չէ գործածուած. բայց սոանից ունինք հաճարի «անտառային մի մեծ ծառ. hêtre» Մխ. առկ. Խոր. աշխ. հար հարուկ «մի տեսակ ծառ» Ագաթ. հաճարա-ծառ «հաճարի» Խոր. աշխ. 611. առանց հ նախաձայնի՝ աճարի «եղևնափայտի կամ մայր փայտի մի տեսակ» Պղատ. օրին. 118 (տպ. հաճարի, ըստ ՆՀԲ աճարի)։
• ԳՒՌ.-Շշ. ա՛ճար «անտառային ուտելի մի պտուղ է», Լ. Ղզ. Ղք. աճարի, աճարքի, Ղրբ. Լ. հաճարկի, Հմշ. աժրի «անտառային մի մեծ ծառ. fagus silvaticus, ռուս. букъ». վերջին ձևը բացատրելի է իբր հաճարի>ա-հարի>աճրի>աժրի։
ὁλύρα olyra, siligo եւ far, spelta Արմտիք՝ որպէս վտիտ ցորեան, թուխ որպէս գարի. տարեկան.
Ցորեանն եւ հաճար ոչ հարան։ Սերմանեսցէ ցորեան եւ գարի, կորեակ եւ հաճար։ Ա՛ռ քեզ ցորեան ... եւ կորեակ եւ հաճար. (Ել. Թ. 32։ Ես. ԺԸ. 25։ Եզեկ. ԺԸ. 25։)
Նկանակ հաճարոյ. (Գ. Թագ. ԺԹ. 6։)
Ռմկ. ՀԱՃԱՐ ասի եւ անթեփ ցորեանն. յորմէ ձաւար, այն է պուլղուր, պուրղուլ։
ՀԱՃԱՐ 3 ՀԱՃԱՐ, կամ ՀԷՃՐ. ըստ արաբ. է Քար. յորմէ՝
Հաճար էրմանի, ազգ քարի ելեալ յաշխարհէն հայոց։ (Բժշկարան.։)
cf. Հաճարուկ.
Զհաճարի եւ զփիճի. զի ոչ են բազմոստք, եւ ոչ ընդդիմանալ հողմոց կարեն՝ ի խոր արմատս ոչ ունելով. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Բ։)
Մուրան եւ ընկոյզն եւ նուշն, եւ քնարուկն, եւ հաճարուկն. (Ագաթ.։)
sand-box tree.
Զհաճարի եւ զփիճի. զի ոչ են բազմոստք, եւ ոչ ընդդիմանալ հողմոց կարեն՝ ի խոր արմատս ոչ ունելով. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Բ։)
Մուրան եւ ընկոյզն եւ նուշն, եւ քնարուկն, եւ հաճարուկն. (Ագաթ.։)
kind, condescending, complaisant.
Կատարիչ հաճոյից. կամակատար. եւ հաճոյական.
Հաճոյակատար կամօքն խրատէ զամենեսին. (Ագաթ.։)
Ընծայիւք եւ հաճոյակատար օժտիւք. (Կանոն.։)
Հաճոյակատար աստուծոյ վարուք. (Յհ. կթ.։)
Աբէլ՝ հաճոյակատար կամացն աստուծոյ պատարագօքն քան զամենայն մարդիկ. (Տօնակ.։)
cf. Կամակատար.
Որ առնէ զհաճոյս այլոց, հաճոյակատար.
Որով խրատիս լինել արդար, եւ աստուծոյ հաճոյարար. (Շ. այբուբ.։)
concordant, unanimous;
concordance.
ὀμόφθογγος consonans Միաբարբառ. համաձայն. միաբան.
Համաբարբառ ձայնակցութիւն. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
Համաբարբառ տպաւորութիւն. (Նար.։)
Զերիս աւետարանիչս զհամաբարբառս զմատթէոս, զմրակոս, եւ զղուկաս. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
ՀԱՄԱԲԱՐԲԱՌ ԴՐՈՒԱԿՔ կամ ՄԵԿՆՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ՀԱՄԱԲԱՐԲԱՌՔ. ἀρμονία, ὀμοφωνία harmonia, concordantiae Ձայնակցութիւն տեղեաց աւետարանչաց ընդ միմեանս. որպէս եւ նմանաձայն բանք սուրբ գրոց ողջոյն. համեմատութիւն վկայութեանց.
Զհամաբարբառս այլոց աւետարանչացն զդրուակս եդեալ առընթեր միմեանց. (Եւս. նախ. աւետ.։)
Մեկնութիւն աւետարանի համաբարբառ։ Կատարեցաւ համաբարբառս հօր եփրեմի, որ ըստ չորիցն աւետարանաց. (Եփր. համաբ.։)
of similar disposition, character or customs.
ὀμογνώμων, ὀμοήθης ejusdem sententiae, eorundem morum (գրի եւ Համբարոյ. Համաբարւոյ, Համաբարու) Համաձայն բարոյիւք կամ բարուք. սրտակից. համախոհ. համամիտ.
Միմեանց համակամս եւ համաբարոյս. (Փիլ. ել.։)
Համաբարոյք (կամ համբարոյք) աւազակաց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Հաշտ՝ դիւրահաւան եւ համբարոյ։ Որք սադուկեցւոցն են խոստովանողակիցք եւ համաբարոյք. (Սարգ. յկ.։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։)
Համաբարւոյ միակամութեան ցուցակ. (Նար. ՟Խ՟Դ։)
universal, all, whole.
συνόλος universus Համօրէն. բոլոր բովանդակ. համայն.
Արարիչ եւ նախախնամօղ համաբոլոր կենդանեաց. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Ծնար զարարիչն համաբոլոր բնութեան։ Այլեւ ի հեթանոսս շառաւեղագործեաց համաբոլոր տարածասփիւռ. (Թէոդոր. կուս.։)
cooperative;
cooperator.
συνεργός cooperator Ի մարդկայինս՝ որպէս Գործակից.
Յայլ ազգս բարբարոսաց, որ էին համագործ հոնաց աշխարհին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Համակամ եւ համագործ ներքինապետն՝ արքայի լինէր. (Յհ. կթ.։)
Եթէ քահանայ, եթէ սարկաւագ՝ համագործ են միմեանց, եւ ի մի պաշտօն ծառայեն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Իսկ յաստուածային անձինս, որպէս Արարչակից, եւ զնոյն նմին նման գործօղ։
Յուսամ ես ի տէրն իմ, որոյ են ստացուածք երկինք եւ երկիր, եւ յորդին համագործ, եւ ի հոգին սուրբ բարեխօս. (Ագաթ.։)
Ծանիցո՛ւք զհայրն ամենակալ, եւ զորդին համազօր, եւ զհոգին համագործ. (Յճխ. ՟Բ։)
Փառաւորի եւ ինքն հայր՝ որպէս ունելով որդի ըստ ամենայնի նման, եւ հաւասարափառ, եւ համագործ իւր. (Պրպմ.։ ՟Լ՟Գ։)
cooperation.
Գործակցութիւն յոր եւ է կարգի. նոյնպէս գործելն. նմանութիւն գործոց.
Համագործութեամբ կամեցաւ յիւր փառացն հաղորդութիւն վերածել. եղերո՛ւք ասէ գթած, որպէս եւ հայրն ձեր, եւ այլն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Համագործութիւն իրի յանդիմանակաց եղեալ՝ ոչ կարօտանայ անուանակոչութեան. արեգական երկիր պագանելով՝ նորայումն լծակցին երկրպագուաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
assembled, gathered together;
universal, general;
all together, unitedly;
sum.
Ի մի կամ ի միասին գումարեալ. համախումբ. միահամուռ. միաբան.
Եկաւորել կամ ժողովիլ համագումար միաբանութեամբ. (Դիոն. թղթ.։ Խոր. առ արծր.։)
Համագումար կաթողիկէ սուրբ։ Համագումար եկեղեցւոյն. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Համագումար բազմութեամբ, կամ խումբք առաքելոց, կամ դասք սրբոց հարցն, կամ սուրբք. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։ ՃՃ.։ Շ. առ մխիթ.։)
Համագումար ժողովիլ, կամ մարտնչել. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Ակումբ առեալ ակն ունէին հօրն աւետեաց՝ համագումար ի վերնատունն յերեք ժամուն. (Տաղ.։)
to compose.
Գիրս հանգամանաց հերձելոյ զմարմինս համագրէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
composition.
Այրս այս (դորոթէոս) համագրութիւնս եթող հռովմայեցի եւ հեղենական։ Համագրութիւնս մեզ եկեղեցականս եթող։ (Ճ. ՟Զ.։)
fond of dainties, epicurean;
epicure.
synthetical.
synthesis.
σύνθεσις compositio եւ այլն. Շարադրութիւն. առընթերադրութիւն. համեմատութիւն. բաղդատութիւն. եւ Կարգադրութիւն. հանդարտութիւն. (յն. եւ լտ. ոճով)
Ստորագրել ի համադրութիւն հաւատոյ մեր. (Ժող. հռոմկլ.։)
Անարգէ զաշակերտ համադրութեամբ վարդապետութեան. (Շ. ՟գ. յհ. ՟Է։)
Համեմատեաց (զանհամեմատս). (այսուհետեւ բժշկէ զկարծիս համադրութիւն առնելոյս. Լմբ. սղ.։)
Յորմէ հետէ արեգակն իմանամք, յայնհետէ եւ զծնեալն յարեգակնէ ճառագայթ եւ ճաճանչ ... իսկ որդի նորա համադրութեան ծանիցի. (Ճ. ՟Գ. այսինք միասնական, կամ ըստ նմին համեմատութեան։)
Ընդարձակիչ կարծեաց, համադրութիւն ծփմանց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
of the same race, family or generation.
Որ է ի նմին զարմէ. տոհմակից. ազգակից.
Ի դասուց համազարմ նմանացեղիցս. (Նար. կուս.։)
equal in power;
equivalent, equipollent, adequate;
— լինել, to be equivalent.
ὀμοδύναμος aeque potens, aequivalens Հաւասար զօրութեամբ կամ ամենակարողութեամբ.
Հայր ամենակալ, եւ որդի համազօր։ Համազօր տէրութիւն. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Բ. եւ ՟Ե։)
Համազօր ահաւորութիւն երիցն անձնաւորութեանց. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
ՀԱՄԱԶՕՐ. Որ ինչ հաւասար կամ նոյնպէս զօրէ. ոչինչ ընդհատ. յար եւ նման.
Է ինչ՝ զոր որպէս ասացելոցս համազօրս՝ թողաք. (Դիոն. երկն.։)
Առանց յօդի առաջարկութիւնք համազօրք են մասնականաց առաջարկութեանց. իսկ հանդերձ յօդիւն համազօրք գոն հանրականաց. (Սահմ. ՟Է։)
Այս բանք, եւ սկզբանն, համազօրք են միմեանց. (Գէ. ես.։)
Ոչ համաբուն (զգալի տեսակաւ), այլ համազօր խորհրդաբար. (Լմբ. պտրգ.։)
equivalence, equipollence.
Հաւասարութիւն զօրութեան.
Ծանուցանէ համազօրութիւն, եւ զմի բնութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Այլ այնմ՝ որ կարողն է, ո՛չ միայն հայր, այլեւ որդի եւ հոգի՝ սակս համազօրութեանն. (Շ. յուդ. ՟Ի՟Գ։)
cf. Համալուծ.
ՀԱՄԱԼԾԱԿԻՑ ՀԱՄԱԼԾՈՐԴ ՀԱՄԱԼՈՒԾ. ὀμόζυγος, ὀμοζυγής qui sub eodem jugo est. Լծակից, իբր ամոլակից. ամոլք. գործակից.
Եւ մեք հաւատացաք (ասէ). համալծակից առնու զաշակերտսն, քանզի կատարեալ էին ի հաւատս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Հ՟Զ։)
Համալծակից առնու իւր զմարմինն արդարութեամբ։ Իբր համալծակից պաշտօնեայք. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Երկու միջնորդաց համալծակցաց՝ բարի գործակցաց. (Նար. խչ.։)
Եւ մարդիկք համալծորդ նոցունց եղեալ՝ միեղինաբար փառք ի բարձունս վերաձայնեն։ Ինքն եւ մանկունք իւր համալծորդք յորջորջին ի մարգարէութենէն դուստր սիոնի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Հալածմունք եւ համագնացք մարմինքն սրբազանիցն անձանց. (Դիոն. եկեղ.։)
Զիս համալուծ առնես որդւոյդ խեղկեալ խարբի. (Մագ. ՟Ժ։)
that can be heard, or heard every where.
Ընդ համօրէն աշխարհ եւ ընդ ամենայն կողմն լսելի. տիեզերալուր.
Ներսէս փող աստուածային՝ քաջահնչօղ եւ համալուր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Փողոյ ձայնն բարձր է, եւ գեղեցիկ, եւ համալուր. (Տօնակ.։)
academy;
university, faculty.
ἁκροατήριον auditorium ὀμοακοεῖον auditorium commune. եւ ἁκαδημία academia, universitas Լսարանն համօրէն բազմութեան աշակերտաց կամ ունկնդրաց. ուսումնարան հանդիսական.
Պղատոն ի վերայ իւրոյ համալսարանին մակագրեաց, աներկրաչափն մի՛ ներքսամտեսցէ։ Առաջի իւրում համալսարանին մակագրեաց, աներկրաչափ ոք մի՛ ներսամտցէ. (Սահմ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Քսենոկրատէս եւ արիստոտէլ պղատոնի էին աշակերտք. որք եւ յետ նորա փոխանորդք եղեն համալսարանի նորա. (Նոննոս.։)
Ի համալսարանին, որ կոչէր աքադեմիա. (Ոսկիփոր.։)
Զոր ինչ ասացին արտասանքն համալսարանին վասն անեղ եւ անմահ էութեանն աստուծոյ. (Մխ. այրիվ.։)
cf. Համախորհուրդ.
ՀԱՄԱԽՈՀ ՀԱՄԱԽՈՐՀ. ὀμόβουλος, σύμβουλος qui ejusdem est consilii, et voluntatis եւ συνισάμενος conspiratus, conjuratus. որ եւ ՀԱՄԱԽՈՀԱԿ, ՀԱՄԱԽՈՐՀՈՒՐԴ, ՄԻԱԽՈՀ. Որ նոյն խորհի եւ կամի. խորհրդակից. սրտակից. համաշունչ. համակամ. (անխտիր ի չար անդր, կամ ի բարին)
Հանդերձ եւգինէոսիւ համախոհիւ իւրով։ Ժողովեալ զամենայն համախոհ եպիսկոսպոսս իւր. (Ճ. ՟Ա. եւ Ճ. ՟Բ.։)
Որպէս կարծիքն արիոսի՝ հեթանոսաց համախոհի. (Շ. խոստ.։)
Երկուք եւս համախոհ ամատունի արամբք։ Վասն ատրներսեհի, եւ հասանայ, եւ նորին համախոհացն։ Զամենայն հնազանդեալս, եւ զհամախորհս. (Յհ. կթ.։)
Եղեւ ժողով յեփեսոս վասն չար աղանդին նեստորի ամբարշտի, եւ համախորհիցն. (Ոսկիփոր.։)
Կարծէր եւս համախորհ եւ միագործ զնիզակակիցսն իւր. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Հանդերձ տիմոթէիւ, որ ընդ իւրն էր համախորհ ի սպասաւորութիւն աւետարանին. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Առեալ երկու աղախին համախորհ իւր. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի՟Է.։)
of the same opinion or mind, unanimous, agreeing, concordant;
adherent, partisan;
— լինել, to agree with, to be of the same mind.
Ջանային համախորհուրդ զնա իւրեանց առնել. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Որ ո համախորհուրդ եղիցի ինձ։ Գտին զնոսա համախորհուրդս եղեալ կամաց իւրեանց. (Ճ. ՟Ա.։)
Թերեհաւատութեամբդ այժմ համախորհուրդ էք նոցա. (Նանայ.։)
Հոգեկրօնս համախորհուրդս. (Նար. մծբ.։)
Համախորհուրդս ընդ նմա միաբանեալս (ի չար անդր). (Յհ. կթ.։)
put in the same order or number.
Ոչ երբէք մի տեսակն համակար գոյ սեռի. քանզի ոչ կարէ բանականն համակար գոլ կենդանւոյն. (Սահմ. ՟Ի։)
ὀμοτάγης coordinatus. Որ է ի նմին կարգէ կամ կարգի. կարգակից. դասակից. համադասեալ.
Է համակարգ սորա։ Որպէս մի եւ համակարգ։ Համակարգիցն այս օրէն սահմանի. (եւ այլն. Դիոն.։)
Ընդ աստուածատեսակացն համակարգ վիճակադրութիւն։ Նստեալ առանձինն ի համակարգ եղբարցն որիշ. (Լմբ. պտրգ.։)
Յետ ապաշխարութեան՝ ապա համակարգիցն դասակցեսցին. (Ժող. հռոմկլ.։)
co-ordinate.
to coordinate, to put in the same order.
ՀԱՄԱԿԱՐԳԵԼ. συντάσσω colloco, ordino. Ի մի կարգ դասել. դասակարգել. եւ Շարակարգել (զբան).
Ընդ նահատակս համակարգեալ, եւ ընդ վկայսըն պսակեալ. (Շ. վիպ.։)
Ի ձեռն որոց համակարգեալ, իբր թէ հաճոյ են գրեալ. (Սոկր.։)
subject to the same passions;
compassionate, feeling, sensible.
concentric, homocentric.
of the same form or manner;
conformable;
resigned.
Որ ունի զնոյն կերպարան եւ զձեւ. համանման.
Յարգեալ գովեալ ոչ միայն ի համակերպն ազգականաց. (Ոսկ. ես.։)
to comply with, to conform or submit to, to be resigned.
submission;
resignation.
similar, like;
—ք, all beings, all creatures.
Համեմատ կերտեալ. բարեյարմար. իսկ յոքն. Համօրէն արարածք, կամ միօրինակ եղականք.
Համակերտ օրինակութիւնք առ չքնաղ ընտրութիւն սրբոցս. (Նար. մծբ.։)
Եթէ զերկնից ասիցես, նոյնպէս եւ զերկիր, եւ զայլսն ամենայն համակերտս՝ ծառայացեալս հրամանաց արարչին. (Եզնիկ.։)
cf. Համակրական.
utterly destroying, exterminating;
— քանդումն, utter ruin, extermination;
— կորուստ, total loss;
— պատուհաս, exterminator.
Համանգամայն կամ իսպառ կործանօղ. համայնաջինջ.
Համակործան կարօտանամ մեքենայից. (Լմբ. ատ.։)
Ի ժամանակս համակործան պատուհասին. (Երզն. քեր.։)
ՀԱՄԱԿՈՐԾԱՆ ԼԻՆԵԼ. Կործանիլ զոյգ ընդ այլս.
Ոչ համակործան եղեալ ինքեանց. (Ճ. ՟Ա.։)
destroying, exterminating.
Համօրէն կորուսիչ կամ կորուսեալ, համայնաջինջ.
Առ նոյիւ սկիզբն բնաջինջ համակորոյս սատակմանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20. յն. մի բառ։)
sympathetic.
sympathy;
ունել —, to sympathize with, to feel a sympathy for;
չունել զ—, to have no sympathy for or with.
coreligionary.
Միակրօն. հաւատակից, կրօնակից. կարգակից. միաբան.
Իւրով համակրօն դաւանահամբոյր գործակցօք. (Նար. առաք.։)
Որք համակրօն են ի սոյն հաւատ եւ ի յոյս. (Լմբ. սղ.։)
Ի մղջ համակրօնից. (Շ. ՟ա. պ. ՟Ծ՟Գ։)
Եւ յանապատըս հետեւեալ, համակրօնից հաւասարեալ, եւ այլն. (Շ. վիպ.։)
born of the same father, consanguineous;
— եղբայր քոյր, half-brother, half-sister, by the father's side.
ὀμόπατρος, ὀμόπατριος eiusdem patris (filius), germanus (frater). Միոյ հօր զաւակ. հարազատք ի նոյն հօրէ. մէկ հօրմէ.
Վաղենտինիանոս մանուկ համահայր. (Սոկր.։)
Զիա՞րդ համահարք միամօր որչիք երկպառակք լինիցին, եւ ոչ միաբանք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եղբարք համահարք. (Արծր. ՟Դ. 11։ Վրք. հց. ՟Ի՟Գ։)
Եղբայր նորա դեմետրէ՝ համահայր, եւ ոչ համամայր. (Պտմ. վր.։)
clothed alike, in uniform.
Նման հանդերձիւք. նոյն օրինակ զգեցեալ.
Միագոյն, միանշան, համահանդերձ զարդու. (Բուզ. ՟Դ. 16։)
aid-de-camp;
adjutant.
• տե՛ս Համհարզ։
• , ի-ա հլ. (ազն բառի հետ շփոթուելով՝ սեռ. գրուած է -հար-զանց, փխ. -զաց) «նիզակակից, թիկնապահ, օգնական» Եղիշ. դ. էջ 74, զ. էջ 90, Սեբ. Պտմ. աղէքս. Ասող. գրուած է համհարց Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 94։
• = Պհլ. [arabic word] hamharz «թիկնապահ» (կազմուած ham «նոյն»+harz անծանօթ բառից). գործածուած է Draxt-i Asūrik § 36 և աւուր. հմմտ. Pusarān u bratarān, vas-puhrakān u hamharzān «որդիք և եղբարք, ազնուականք և թիկնապահք». Stackelberg WZKM 17 (1903), 48։-Հիւբշ. 177։
• ԳԴ պրս. հէմրազ «խորհրդակից» ձևից։ ՆՀԲ «թերևս իբր համահարազատ կամ պրս. հէմէրզ «համապատիւ և երկրա-կից» (իմա՛ ham-arz «համարժէք» կամ ham-marz «գաւառակից»)։ Սւրոպա 1852, 123 պրս. [arabic word] hamrāz «խոր-հըրդակից»։ Էմին, Ист. Aсохика 1864, էջ 83 պրս. ham «համ»+arz «երկիր», իբր «հայրենակից»։ Տէրվ. Մասիս 1882, օգոստ 18 հարզ «մտերիմ, ընկեր, ազ-գական», որ կազմուած է հար մասնի-կով՝ զա, զան «ծնիլ» բայից և գտնւում է նաև ապա-հարզ-ան բառի մէջ։ Հիւնք. ապահարզան բառից։ Հիւբշ. 177 գուշա-կեց իրանեան ծագումը։ Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 57 պրս. հէմրազ «խորհրդա-կից»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ վերի ձևով Stackelberg (անդ)։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 382 պրս. arzan=արժանիք
• բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 214 պրս. [arabic word] hamvarz «սննդակից» (պիտի տար հյ. համավարժ)։
ՀԱՄԱՀԱՐԶ կամ ՀԱՄՀԱՐԶ. (թերեւս իբր համահարազատ. կամ համապատիւ, եւ երկրակից) Վարի որպէս Նիզակակից. մտերիմ պաշտպան. արբանեակ. թիկնապահ. ὐπασπιστής, ὐπερασπιστής satelles, propugnator
Էած զհամհարզսն՝ նախ յառաջ ինքն անցանէր թագաւորն քան զամենայն զօրսն։ Զանտիգոնոս զհամահարզն իմ։ Իբր զհամահարզ իմ հրամա՛ն տուր պատրաստել զօրու. (Պտմ. աղեքս.։)
Համահարզ երկոցունց։ Զեղբայր թագաւորին լփնաց, եւ զբազում համհարզս նորին ընդ նմին սատակէր. (Եղիշ. ՟Զ. եւ ՟Գ։)
Զի՞նչ անուանք իւրաքանչիւր համհարզանցն (կամ համհարզացն) իցեն։ Միհր աստուած, համհարզ քաջ եօթներորդաց աստուածոց. (Եղիշ. ՟Դ. եւ ՟Բ։)
Զամենայն փշտիպանս համահարզս իւր. (Ղեւոնդ.։)
Համահարզանցն եւ փշտիպանաց. (Ասող. ՟Բ. 3։ cf. ԶՈՅԳՈՍՏԱՏ։)
convoking or inviting all.
Հրաւիրօղ զամենեսին առ հասարակ.
Զհամահրաւէր աւետիսն հնչէր, եթէ ոք ծարաւի է, եւ այլն. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։)
angelic.
Զուգահրեշտակ. հաւասար կամ նման հրեշտակի.
Ետես եկեալ առ ինքն զհրեշտակս սուրբ՝ առնուլ զհամահրեշտակ հոգի նորա. (Ճ. ՟Գ.։)
Հրամանաւ համահրեշտակ կաթողիկոսին հայոց տեառն գրիգորիսի. (Յիշատ.։)
cf. Յամառութիւն.
Ինքնօրէն անձնահաճ կամապաշտութիւն. (Շ. ընդհանր.։)
Մեղայ կամապաշտութեամբ, հպարտութեամբ. (Ոսկիփոր.)
will, wish.
Ամենահնարին (աստուծոյ), որոյ կամելութեան եւ հրամանի ամենայն դժուարինք եւ անհնարինքն դիւրինք են եւ հնարաւորք. (Փարպ.։)
Այսպէս կամելութեան բանն աստուած կրել զայսորիկ ի մարմինն իւր. (Խոսրովիկ.։)
cf. Կամիմ.
Թէ զայլ ոք ընտրել կամենայք։ Որքան կամենայ ոք, եւ այլն. (Յհ. կթ.։ Սարգ.։ ՃՃ.։ Վրք. հց.։ Յայսմաւ.։ (Իբր կամիցիմ, ցիս, եւ այլն. կամ յօժարիլ. ուզելու ըլլալ )։)
willing, desirous.
ԿԱՄԵՑՈՂ որ եւ ԿԱՄՈՂ. Որ կամի, ուզօղ.
Զի կամեցօղ ողորմութեան է. (Միք. ՟Է. 18։)
Բարեաց կամեցօղ է աստուած։ Կամեցօղ բարեաց՝ տէր կամարար. (Եզնիկ.։ Ժմ.։)
Հաւաստեալ ունի հեշտալի կամեցողս զընդհանուրս երկնաւ ազնս կենդանեաց. (Պիտ.։)
cf. Կամելութիւն.
(Նորոգութեան մերոյ) կամեցողութիւնն՝ աստուածութեանն միայնոյ. (Աթ. ՟Դ։)
to bend to one's will or wishes, to persuade, to induce.
Տալ կամիլ. յօժարեցուցանել. հաւանեցուցանել. ուզեցնել.
Կամեցուցանէ բարբառել բան տխրական. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ըստ օրինի փարիսեցւոյն զամբարտաւան կամս կամեցուցանել. (Յհ. կթ.։)
to will, to intend, to mean;
— ընդ, to like, to wish, to please;
to be pleased with.
βούλομαι, θέλω , ἑθέλω volo. իսկ՝ ո՛չ կամիմ, չկամիմ, οὑ θέλω, οὑκ ἑθέλω nolo, non vis. եւ եւս δοκέω , εὑδοκέω complaceo, approbo αἰρέω eligo ἁξιόω dignor եւ այլն. որ եւ ԿԱՄԵՆԱԼ. կամիլ, կամենալ, ուզել. ... պ. քեամիտէն. Բերիլ կամաց յառարկայն, որ ըստ ինքնեան է բարին. վարել կամաց զներգործութիւն իւր. ցանկալ. յօժարիլ. ախորժել. հաճիլ. խորհել եւ ընտրել. եւ Խնդրել.
Կամին զխաղաղութիւն։ Կամի զկեանս։ Զպատուիրանս նորա նա կամի յոյժ։ Զողորմութիւն կամիմ։ Ոչ կամիմ զմահ ամպարշտին։ Ոչ կամեցաւ զօրհնութիւն։ Որպէս կամեցար՝ եւ արարեր։ Զօրս կամէր՝ հարկանէր, զորս կամէր՝ սպանանէր։ Կամելով կամէր տէր եղծանել զնոսա։ Միթէ կամելո՞վ կամիցիմ զմահ մեղաւորին։ Կամիմ, սրբեա՛ց։ Եղիցի քեզ՝ որպէս եւ կամիս։ Կամեա՛ց տէր փրկել զիս։ Կամիմք նշան ինչ տեսանել ի քէն։ Զի՞նչ կամիս։ Զի՞նչ կամիք՝ զի արարից ձեզ.եւ այլն։
ԿԱՄԻՄ՝ ԸՆԴ. Ոճով ասի ի մեզ, որպէս Հաճիլ. յօժարիլ.
Ոյք կամին ընդ արդարութիւն իմ. (յն. կամեցօղք զարդարութիւն իմ)։ Ցրուեա՛ զհեթանոսս՝ ոյք կամին ընդպատերազմ. (յն. կամեցողս զպատերազմ). (Սղ. ՟Լ՟Դ. 31։ ՟Կ՟Է. 32։)
կամի (չարն) ընդ մեր աստ մեծանալ, զի մի՛ անդ մեծանայցեմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
Այն ինչ արեգակն ընդ երկիր ծաւալել կամէր։ Իբրեւ օրն հինգօրեայ շաբաթուց լուսանալ կամէր. իմա՛, ունէր, կամ հանդերձեալ էր. յն. ընդ ծաւալելն, ի ծագելն։
cf. Կամն.
ԿԱՄՆ ԿԱՄՆԱՍԱՅԼ որ եւ ԿԱՄ. ἄμαξα, ἄμαξις plaustrum, currus, bublarium. ռամկ. եւս կամ, կամն. ճառճարք Այն է կառք կամնելոյ, այսինքն Սայլ՝ որով կասուն զցորեան, է՛ որ միով, եւ է՛ որ կրկին անուօք.
Որպէս կամն զի ի վերայ ցորենոյ անցանէ, այնպէս հրեշտակնէ որ առակեալ է ի կամն, կասու։ Ոչ կամունս ածէ՛ ի վերայ, այլ գաւազան։ Անիւ գունդն է սայլի. եւ զսղոցաձեւն այլ թարգմանքն սրաբերան ասեն. զոր սովոր են այնպէս առնել զկամն, եւ այնու կասուլ զօրան. (Գէ. ես.։)
Մինչդեռ կամանամբ կասէր զցորեանն, օձահար եղեւ. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. եւ սայլս եւ կամունս (յն. մի բառ), զօրանն կտրել եւ կասուլ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Զկանայս եւ զմանկտիս հանէին ընդ ցից սայլից, զկէսս՝ զոր ի ներքոյ կամացն արկեալ կասուին. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
Կոխիցէ ոք զկալ կամնասայլիւք։ Զանիւ կամնասայլին։ Իբրեւ զանիւս նորս սղոցաձեւ կամնասայլից. (Ես. ՟Ի՟Ե. 10։ ՟Ի՟Ը. 27։ ՟Խ՟Ա. 15։)
Ի մանրել զցողունն կամնասայլիւն։ Հատ ցորենոյ ոչինչ վնասի ի կամնասայլիցն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Շ. մտթ. ՟Գ. 12։)
Ի կալ կամնասայլից անիւքն սղոցաձեւք զցորեանն չկտրեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
to be stubborn, obstinate, obdurate.
ԿԱՄՇԱՆԱԼ. Իբրու Կաշիանալ, խստանալ. կամ Պակասիլ ի լուսոյ.
Կուրացեալ հրէիցն կամշացեալ սրտիւք, կամին սպանանել զկեանս ազգի մարդկան. (Տաղ.։)
cf. Կամշանամ.
Անուսմունք ոգւովն աչօք կուրացեալք եւ կամշոտեալք ... հայել ոչ կարեն առ ի տեսիլս իմանալեացն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 168։)
voluntarily, willingly, of one's own accord or free will.
ԿԱՄՈՎԻՆ. Լինի եւ ԿԱՄՈՎԻ. որպէս թէ Կամաւն, Կամաւ. Կամաւորապէս. ինքնակամ.
Սպանանելով զիս կամովին, եւ նենգելով անձամբ անձին. (Յիսուս որդի.։)
Այլ տալ յօժար եւ կամովին, զի բարութեանց պատահեսցին. (Շ.)
Եւ միշտ կենդանին՝ մեռեալ կամովին։ Ես իմ կամովին՝ վասն իմ հաւատին՝ փոխան քրիստոսին մեռանել կամիմ։ Որպէս հօտ յաղին՝ այնպէս դիմեցին ի մահ կամովին. (Գանձ.։)
Մեծ մարդասիրի՝ շարժեալ կամովի՝ ի գործըս բարի. (Գանձ.։)
firm, solid, stable, stationary;
chant, plain-song.
στάσιμος stativus, stabilis, constans, firmus. Կայուն. հաստատուն. եւ որ ինչ լինի յոտին կալով. տեղը կեցօղ, կեցած.
Կարկառն ցրուական է, եւ բլուրն՝ կայական. (Վրդն. ծն.։)
Տաղից, երգոց, չափականաց, կայականաց, պարաւորաց. այսինքն երգոց որ նուագին կալով առ ետեղ առանց պարելոյ. (Փիլ. տեսական.։)
to be composed;
cf. Կամ.
ἴσταμαι sto, consisto. Կայս ունել. անշարժ առնուլ. կալ. զետեղիլ. հաստատիլ. դադարել.
Ի շարժմանէ թարթել ական մի չկայանամ. (Շ. իմ. եղակ.։)
Որպէս խաւար ոչ ունի կայանալ մերձ անստուեր լուսոյ. (Շ. ամենայն չար.։)
Խորանին սրբութեան, ուր սեղանն սուրբ կայանայ. (Նար. երգ.։)
Օդ ծանր գոլով քան զհուր, ի ներքոյ հրոյն կայացաւ. (Վրդն. ծն.։)
Ասել զբնութիւն ծընունդ շարժման՝ որք կայանան։ Ի ըստորին կոյս կայացեալ հող ծանրական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Իսկ (Վրք. հց. տպ.)
Որ քամահէ զընչիւք, անտրտում կայանայ. պիտի լուսոյ ըստ ձձ. կայ մնայ։)
cf. Կայանամ.
ԿԱՅԱՆԱՆԱԼ. cf. ԿԱՅԱՆԱՄ. որ եւ ասի ԿԱՅԱՒՈՐԱՆԱԼ. Զկայ առնուլ մոլորակաց ի դառնալն ընդ նոյն վայր.
Լուսաբերն կայանանայ, յորժամ ի հետեւեալ արեգականն բացակայանայցէ մասունս ՟Խ՟Ը. (Շիր.։)
cf. Կայան.
Մտին ի սուրբ կայեանս առաքինեացն. (Ագաթ.։)
Յանպատում կայեանսն։ Յիւրաքանչիւր կայենից (օթեւանաց երկնից). (Յճխ. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ե։)
Պարսպեաց զնա տեղւոյն իսկ կայենիւք ( կամ կայենեօք). (Ոսկ. ես.։)
վերինք ի կայենից իւրեանց. (Ճշ.։)
(Եղիա) ի ցնծալի կայեանն՝ օդագնաց լինելով՝ ամբարեցաւ. (Պիտ. ուր եւ դրախտն կոչի կայեանք ադամայ։)
Ի նորա կայեանսն ժամանել. (Լմբ. առակ.։)
Կազմեալ զհանգստարանն սրբոյն՝ պատուեցին զպարկեշտ մարմինն ըստ արժանի կայենից ճշմարտին. այսինքն դրից կամ կալոյ ի շիրմի. (Փարպ.։)
Կայեանն՝ զոր արդէն իսկ կայցես յետ մկրտութեանն առաջի մեծի բեմբին (սրբութեան), անտի փառացն է նախատիպ. (Ածաբ. մկրտ.։)
to gush, to spout out.
Աղբիւրք որպէս յերակաց ի վեր կայթանել կայլակէն (լաւ եւս՝ կայթանեալ կայլակեն). (Եպիփ. սղ.։)
to clap the hands or stamp the feet in sign of joy, to applaud, to load with applause;
to dance, to leap, to jump, to caper, to cut capers.
κροτέω, ἑπικροτέω applaudo, complaudo, concrepito. Կայթս հարկանել. բաբախել զձեռս եւ զոտս. դոփել ոտիւք. ոստոստել ուրախութեամբ. եւ Ծափել. շաչել. չառաչել. լծ. եւ կայտռիլ. խայտալ. ցաթկել, ցաթկտել, ծափ զարնել.
Կայթեցեր դու ձեռամբ քով, եւ տոփեցեր ոտամբ քով. (Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 6։)
Ծափս հարից եւ կայթեցից. յն. բաբախեցից ձեռն ընդ ձեռն իմ։
Կայթեցէ՛ք ձեռօք. (Ածաբ. ծն.։ Եփր. յհ. մկր.։)
Ցնծութեամբ կայթէին պարելով. (Պիտ.։)
Ի տրոփումն կայթելոյ կաքաւման ոտին. (Նար. խչ.։)
Կայթէր կաքաւէր թմբկահարիկ աղջիկն. (Տաղ.։)
Կայթեաց ի մէջ պատերազմին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
clapping of hands;
stamping;
shouting, applause, cheers, acclamations;
caper;
clattering.
Յարդանք, եւ կայթիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
Սաստիկ եղեալ լինի ի շարժմանէն կայթիւնք։ Կայթումն յամենեցունց իբրեւ ի միասին խնդութեամբ։ Իրանին կայթմանէ դէ՛պ է պատառել մասին այնմ ամպոյն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 48։)
Բագնօքն հրովն եւ աղբերբն ահագին իմն տեսիլ եւ փայլումն, եւ թնդմունս եւ կայթմունս գործէին. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Եւ ոչ կուրետացն հնչմունք, կայթմունք, եւ կաքաւն զինուք զաստուծոյ լալոյն զձայնն թաքուցանելով. (Ածաբ. ի ծն.։)
Հնչմունք եւ կայթմունք եւ կաքաւք զինուց նոցա եւ վահանաց հնչեցուցանէին զերեսս երկրին. (Յհ. կթ.։)
leaping skittishly here there, skipping, tripping along.
Որթք եղանց եւ զաւակք եղջերուաց երագոտք եւ կայթոտք՝ վազիւք առաքինութեամբ. (Նար. յովէդ.։)
drop, globule.
θρόμβος gutta, stilla, grumus sanguinis concretae (որպէս թէ Կաթլակ) Կաթիլ. շիթ. կաթ.
Իբրեւ զկայլակս արեան ոլոռն ոլոռն. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 44։)
Ոլոռնաձեւ կայլակ վիժման. (Շար.։)
Կայլակօք արեան որդւոյգ սիրելոյ։ Կողից քոց կայլակք։ Կայլակ կողիդ։ Ոմն՝ եւ կայլակք իւր. (Նար.։)
Հրախառն կայլակք կողահոս հիւթից. (Անան. եկեղ։)
Ոչ հպէր ի մարմին նորա կայլակք եռանդան տապակին. (Ճ. ՟Ա.։)
dropping;
distilling.
Որ հոսէ զկայլակս կամ հոսի որպէս կայլակ.
Ի կայլակահոս աղբերէ կողից նոցա. (Երզն. լուս.։)
to drop, to flow by drops, to fall drop by drop, to trickle;
to leak, to run out;
to stream, to flow.
ԿԱՅԼԱԿԱՆԱՄ ԿԱՅԼԱԿԵՄ ԿԱՅԼԱԿՆԱՆԱՄ. σταλάω, καταστάζω stillo, destillo. Բղխել, հոսել իբրեւ զկայլակս. ծորիլ. թորթորիլ. ցայտել. յորդել. վազել՝ ցաթկել արունի, ջրի, եւ այլն.
Աղբերաց արեան եւ ջրոյ կայլակեցեալ. (Միսայէլ խչ.։)
Ի հատանել հերացն՝ շիթս արեան կայլակացեալ հոսի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Աստուածաբան ասէ, ել ջուր ի կողէն քրիստոսի, զի ցուցցէ՝ թէ մեռեալ է. կայլակեաց արիւն, զի ցուցցէ՝ թէ կենդանի է. (Տօնակ.։)
Աղբիւրք որպէս յերակաց ի վեր կայլակեն. (Եպիփ. սղ.։)
Մատռուակեա՛ զարեան քո վտակ՝ անմեղ կայլակեալ. (Լմբ. սղ.։)
Վտակք կրկնակի աղբեր կայլակնացեալ հրաշիւք. (Երզն. մտթ.։)
cf. Կայլականամ.
ԿԱՅԼԱԿԱՆԱՄ ԿԱՅԼԱԿԵՄ ԿԱՅԼԱԿՆԱՆԱՄ. σταλάω, καταστάζω stillo, destillo. Բղխել, հոսել իբրեւ զկայլակս. ծորիլ. թորթորիլ. ցայտել. յորդել. վազել՝ ցաթկել արունի, ջրի, եւ այլն.
Աղբերաց արեան եւ ջրոյ կայլակեցեալ. (Միսայէլ խչ.։)
Ի հատանել հերացն՝ շիթս արեան կայլակացեալ հոսի. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
Աստուածաբան ասէ, ել ջուր ի կողէն քրիստոսի, զի ցուցցէ՝ թէ մեռեալ է. կայլակեաց արիւն, զի ցուցցէ՝ թէ կենդանի է. (Տօնակ.։)
Աղբիւրք որպէս յերակաց ի վեր կայլակեն. (Եպիփ. սղ.։)
Մատռուակեա՛ զարեան քո վտակ՝ անմեղ կայլակեալ. (Լմբ. սղ.։)
Վտակք կրկնակի աղբեր կայլակնացեալ հրաշիւք. (Երզն. մտթ.։)
to cause to trickle.
Գերագոյն եւս գեր զոր ի մեռային զդառնահոսան ջրոցն ծորումն կայլակնացուցեալ բղխես զանոյշ եւ զքաղցրահամ արբումն. (Անան. եկեղ։)
leaking;
trickling.
Կենդանի կայլակման արեան կենարարին. (Անան. եկեղ։)
Աղբերց կայլակմունք. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
mixed with live coals;
smouldering.
ԿԱՅԾԱԽԱՌՆ ԿԱՅԾԱԿԱԽԱՌՆ. Խառն ընդ կայծս կամ ընդ կայծակունս հրոյ.
Էր զերիս աւուրս ի կայծախառն մոխրին, եւ ոչ մեռաւ. (Հ. կիլիկ.։)
Հնոցի մոխրով կայծախառն մածուցին։ Հալեալ ձիւթ՝ կայծակախառն մածուցին. (Ճ. ՟Դ.։)
to break out in flames, to blaze.
ԿԱՅԾԱԿԱՆԱԼ. Հրանալ. շանթանալ. կրակ դառնալ կամ կտրիլ.
Ատրորակ կայծակացեալ հրադիմական կարմրութեամբ. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
to sparkle, to throw out sparks, to emit rays of light, to lighten;
to fulminate.
ἁστράπτω fulguro, corusco, fulmino Կայծակունս արձակել, փայլատակել. շանթել. կածկըտել, կածկըլտալ. եւ կայծակ զարնել.
Կայծակէ յերկնից։ Որ որոտայն եւ կայծակէ. (Կոչ. ՟Զ. ըստ ձ։)
Շրտուցանէ, որպէս զաչս՝ լոյս կայծակեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
lightening, flashing.
Որ ցայտէ զկայծակունս, զկայծս, եւ զշանթս հրոյ.
Հուր կայծակնացայտ, որ տեղացն ի մեզ. (Յհ. կթ.։)
cf. Կարմրագեղ.
little spark.
cf. Եղերդ.
furuncle, boil;
cf. Փոսուռայ.
ἅνθραξ carbunculus ռմկ. կածոռիկ. Ուռոյցք այրիչ որպէս կայծ. որ եւ Կայծակն ասի։ (Բժշկարան.։)
to be established, consolidated, rooted.
βεβαίομαι stabilior. Կայուն լինել. ամենայնիւ հաստատիլ. (հակառակն քայքայելոյ, եւ դրդուելոյ)
Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
stability, firmness.
ԿԱՅՈՒԹԻՒՆ ԿԱՅՈՒՄՆ. στάσις, τὸ στάσιμον, κατάστασις statio, quies, constantia θέσις situs. Կալն. կայանալն. կայուն գոլն. դադարումն. եւ Կայան, կայ, կայք. դիրք.
Երեւի դրութիւն՝ ի կողմանումն, ի կայութիւն. (Երզն. քեր.։)
Թիւրեալն ոչ կարասցէ կայութիւն (իբր կայունութիւն) ընդունել. (Երզն. մտթ.։)
Հաստատութիւն եւ կայումն ըստ առաքինութեան վարուցն հաստիցի։ Ցո՛յց զկատարեալ կայումն. (Նիւս. երգ.։)
Զերկոսեան ունելով յինքեան, շարժումն եւ կայումն. (Բրս. ծն.։ Մաքս. եկեղ.։)
Շարժեցաւ աթոռ հաստատութեան նոցա, եւ այլ ոչ էառ զկայումն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Արդարութեան, կամ լուսաւորաց կայումն։ Անլուծանելի կենացն յարտեւացեալ կայումն. (Սկեւռ. աղ.։ Երզն. մտթ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոխարկելով զմեծութիւնն իւրաքանչիւր՝ եւ զտեղւոյն կայումն փոխարկէ. (Պղատ. տիմ.։)
Միօրինակ է կայումն մատուցելոցն յաղօթս, եւ բազում բաժանմունս խնդրուածոց ունի. (Կլիմաք.։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ. իսկ ցասմնականին կայումն է ի սրտի. (Գր. հր.։) Իսկ ի գիրս Դամասկ. վարի իբր Ենթակայացումն։
cf. Կայութիւն.
ԿԱՅՈՒԹԻՒՆ ԿԱՅՈՒՄՆ στάσις, τὸ στάσιμον, κατάστασις statio, quies, constantia θέσις situs. Կալն. կայանալն. կայուն գոլն. դադարումն. եւ Կայան, կայ, կայք. դիրք.
Երեւի դրութիւն՝ ի կողմանումն, ի կայութիւն. (Երզն. քեր.։)
Թիւրեալն ոչ կարասցէ կայութիւն (իբր կայունութիւն) ընդունել. (Երզն. մտթ.։)
Հաստատութիւն եւ կայումն ըստ առաքինութեան վարուցն հաստիցի։ Ցո՛յց զկատարեալ կայումն. (Նիւս. երգ.։)
Զերկոսեան ունելով յինքեան, շարժումն եւ կայումն. (Բրս. ծն.։ Մաքս. եկեղ.։)
Շարժեցաւ աթոռ հաստատութեան նոցա, եւ այլ ոչ էառ զկայումն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Արդարութեան, կամ լուսաւորաց կայումն։ Անլուծանելի կենացն յարտեւացեալ կայումն. (Սկեւռ. աղ.։ Երզն. մտթ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
Փոխարկելով զմեծութիւնն իւրաքանչիւր՝ եւ զտեղւոյն կայումն փոխարկէ. (Պղատ. տիմ.։)
Միօրինակ է կայումն մատուցելոցն յաղօթս, եւ բազում բաժանմունս խնդրուածոց ունի. (Կլիմաք.։)
Բանականին կայումն է ի գլուխ. իսկ ցասմնականին կայումն է ի սրտի. (Գր. հր.։) Իսկ ի գիրս Դամասկ. վարի իբր Ենթակայացումն։
stable, firm, constant, durable, immoveable;
— ինչք, real estate, houses & lands, lauded estate.
στάσιμος, ἐστώς stabilis, stans, constans βέβαιος firmus. Ունօղ զկայ հաստատ. հաստատուն. անյողդողդ. անշարժ. անփոփոխ. տեղը կեցօղ մնացօղ, հաստատ.
Կայուն եւ անշարժ. (Փիլ.։ Դիոն. եւ այլն։)
Երբեմն կայուն անդունդս է, եւ երբեմն շարժուն. (Պիտ.։)
Կայունք եւ անխախտելիք. (Նար. առաք.։)
Ի կայուն եւ ի մնացական ժառանգութենէ զրկեալ. (Իգն.։)
Այն՝ որ զբունութիւնըս լուծական, արար կայուն անմահական։ Բնութեամբ կայուն, անձամբ շարժուն՝ անշարժական։ Զի չեմ կայուն ես միշտ ի նոյն, այլ շրջական. (Շ. խոստով.) եւ իմ եղակ։ Իսկ ի գիրս Դամասկ. դնի եւ իբր Կացուցիչ, բաղկացուցիչ։
penis.
Որպիսիք էին, կամ յորպիսի ինչ կայռի. պարտի գրիլ, ըստ յն. կայի։
health, vivacity, loveliness;
sprightliness, liveliness, gaiety, sportiveness.
զորոյ զտղայութեան զկայտառութիւնն յայտ արեալ. (Կորիւն.։)
rejoicing, exultation;
capering, friskiness, frolicsomeness, playfulness;
aquatic animal, fish.
(գուցէ ի Կայթ, եւ Եռ) ի վերացեալն՝ Շարժումն կայտառական. կայտռալն, խայտալն. եռալ զեռալն. խաղալն. կայթք.
ԿԱՅՏԻՌՔ. Ի թանձրացեալն, որպէս Կայտառք. լողակք զեռունք.
Յուշ արարին զծովէ եւ զկայտռոց, զթռչնոց եւ զանասնոց. (Սեբեր. ՟Դ։)
to rejoice, to exult, to leap, to frisk or skip for joy, to romp, to sport, to frolic, to play, to be all alive.
ԿԱՅՏՌԱՄ ԿԱՅՏՌԵՄ ԿԱՅՏՌԻՄ. σκιρτάω, ἑξάλλομαι salio, exilio, exulto. Որպէս թէ Կայթել եռալով. կայտիռս առնուլ. ոստոստել ուրախութեամբ. եւ Եռալ զեռալ կայտառաց. վազել. խաղալ. ցնծալ. խայտալ. ցաթկըտել. եւ վխտալ.
Եռային (օձք) զմարմնով քիմովք եւ կայտռային զանդամօք իմովք. (Ագաթ.։)
Ի զանազան կենդանեաց ի ջուր եւ ի ցամաք կայտռալոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ընթացք աներեւոյթք անասնոց կայտռելոց. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Լերինք եւ բլուրք կայտռեսցեն ընդունել ուրախութեամբ. (Ես. ՟Ծ՟Ե. 12։)
Կայր եւ մնայր բարիոք որսոյն, եւ տեսեալ՝ կայտռէր. (Ոսկ. հռ.։)
Ի վեր կայտռել եւ զուարճանալ. (ՃՃ.։)
Կայտռէին յերեսս երկրին (որպէս զձկունս թօթափեալս ի ցանցոյն). (Խոր. ՟Բ. 82։)
Ցնծային հրճուէին կայտռելով. (Արծր. ՟Գ. 7։)
Զօրէն որդանց միշտ ի տղմի կայտռէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Իբրեւ զճճիս եւ զազրատեսիլ զեռունս կայտռեալ խլրտէին. (Ճ. ՟Բ.։)
Բարեաց ազդումն ի քէն լիցին, եւ ցնծացեալըք կայտռեսցին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Կայտռամ.
ԿԱՅՏՌԱՄ ԿԱՅՏՌԵՄ ԿԱՅՏՌԻՄ. σκιρτάω, ἑξάλλομαι salio, exilio, exulto. Որպէս թէ Կայթել եռալով. կայտիռս առնուլ. ոստոստել ուրախութեամբ. եւ Եռալ զեռալ կայտառաց. վազել. խաղալ. ցնծալ. խայտալ. ցաթկըտել. եւ վխտալ.
Եռային (օձք) զմարմնով քիմովք եւ կայտռային զանդամօք իմովք. (Ագաթ.։)
Ի զանազան կենդանեաց ի ջուր եւ ի ցամաք կայտռալոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ընթացք աներեւոյթք անասնոց կայտռելոց. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Լերինք եւ բլուրք կայտռեսցեն ընդունել ուրախութեամբ. (Ես. ՟Ծ՟Ե. 12։)
Կայր եւ մնայր բարիոք որսոյն, եւ տեսեալ՝ կայտռէր. (Ոսկ. հռ.։)
Ի վեր կայտռել եւ զուարճանալ. (ՃՃ.։)
Կայտռէին յերեսս երկրին (որպէս զձկունս թօթափեալս ի ցանցոյն). (Խոր. ՟Բ. 82։)
Ցնծային հրճուէին կայտռելով. (Արծր. ՟Գ. 7։)
Զօրէն որդանց միշտ ի տղմի կայտռէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Իբրեւ զճճիս եւ զազրատեսիլ զեռունս կայտռեալ խլրտէին. (Ճ. ՟Բ.։)
Բարեաց ազդումն ի քէն լիցին, եւ ցնծացեալըք կայտռեսցին. (Յիսուս որդի.։)
containing fish or aquatic animals.
Ունակ կայտառաց յինքեան. պարունակօղ ձկանց.
Ուռկանեցին ի մի ծածկութիւն պաշարման վարմի կայտռունակ ցանցի. (Նար. խչ.։)
having a wife, married, conjugated.
γαμησάς, γεγαμηκώς nuptus, matrimonio iunctus. Այր, որ ունի զկին. ամուսնացեալ. կարգւած մարդ, կնիկ ունեցօղ, տնւոր.
Կանաբրեացն պատուիրեմ։ Որ կանամբին է, հոդայ, թէ ոչպէս հաճոյ լիցի կնոջ իւրում. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 10. 33։)
women, the fair sex.
Կանայք. γυναῖκες mulieres, feminae. կնիկներ. ( կանանի ասեն եւ ջուղայեցիք)
Զարհուրեցան կանանին՝ որ ընդ նունեայ, եւ սկսան փախչել. (Պտմ. վր.։)
Զիւրեանց կանանին ընդ նոսա արձակեալ։ Ընդ կանանին տայր հրաման երթալ. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
Ի մատուռն ուրեք երթալ՝ վասն կանանւոյ ոչ կամիմ. (Վրք. հց. ձ։)
Նաեւ կանանոյն ժողովեալ մատաղ մանկտովք։ Եւ կանանոյն անդամ սատարեալք ըստ իւրեանց տկարութեան կանացի ուժոյն. (Ագաթ.։)
gynecaeum;
harem, seraglio;
nunnery, convent.
γυναικών, γυναικεῖον gynaeceum, mulierum conclave. Բնակարան կանանց, որոշեալ ի տունս մեծամեծաց՝ ուրոյն ի բնակարանէ արանց. եւ վանք կուսանաց կամ կանանց միայնացելոց.
Պարկեշտանոցս այս կրկին գաւիթ է. մին յառնանոնց, եւ միւսն ի կանանոցն զատուցեալ եւ որոշեալ. (Փիլ. տեսական.։)
born of & woman.
Ծնեալն ի կնոջէ կամ կնոջ, որպէս դնի ի յն. որդիք մարդկան. մարդ տառապեալ.
Այր կանանցածին։ Ո՞ ոք կանանցածին։ Ո՞վ ի կանանցծնաց՝ Յոբ. (՟Ժ՟Ա. 12։ ՟Ժ՟Դ. 1։ ՟Ժ՟Ե. 14։ ՟Ի՟Ե. 4։)
Գլխատմանն, որ հոգւովն եղիային, ի կանանցածնացս վեհին. այսինքն մեծին ի ծնունդս կանանց. (Ոսկիփոր.։)
womanish, feminine.
Գրի եւ Կանանցեկան. γυναικώδης muliebris. Սեպհական կանանց. կանացի.
Ազգ կանանցական։ Կանանցական շողոքորդութիւն. (Ոսկ. յհ.։ Լմբ. առակ.։)
Պնդութիւնն (գոտւոյ) մի՛ ի վեր քան զքաշսն. (վասն կանանցեկան է. Բրս. առ աստուածաբ.։)
green, verdant;
verdure;
— բացագոյն, sea-green.
ԿԱՆԱՉ. χλωρός, θάλλων, πράσιος , (որպիսի գոյն) viridis. Գրի եւ ԿԱՆԱՋ. եւ իբր ռմկ. կանանչ, կանանջ. որ եւ յն. բառիւ, ՇԼՈՌՈՍ. Գոյն զուարթ ընդ կապոյտ եւ ըստ դեղին. ունօղ զգոյն դալարիոյ. եւ Դալար.
Կանաչս, կամ կարմրացեալս. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 37։)
Եւ յորթն երեք ուռք կանաչք յոյժ. (Ծն. ՟Խ. 10։)
Կանաչ իմն գոյն է լուսիկն (փոսուռայի). (Շիր.)
Յասպոյ որակութիւն գունոյ կանաչ է, որպէս զմրուխտ։ Զմրուխտ կանաչ է գունովն. (Լմբ. յայտն.։)
Կարմիր կանաջ գոյն զգեցայց. (Շ. եդես.։)
Կանաչն (գոյն՝ նշանակէ) միշտ զմանկականութիւնն, եւ զաճողութիւնն միշտ ի բարիս. (Շ. հրեշտ.։)
ԿԱՆԱՉ. գ. Դալարի. բանջար. խոտ. բոյս. տունկ. եւ Դալարութիւն. կանանչեղէն.
Եւ ոչ մնաց կանաչ, ո՛չ ի ծառս, եւ ոչ յամենայն բանջարս դաշտի. (Ել. ՟Ժ. 15։ Ամենայն կանաչ՝ որ շուրջ զգետովն իցէ. Ես. ՟Ժ՟Թ. 7։)
painted green, of a fine green colour;
greenish.
Գեղեցկացեալ կանաչութեամբ. դալար. սաղարթագեղ.
Դրախտ կանաչագեղ տերեւալից. (Լաստ. ՟Ժ։)
Խոտ վայելչական եւ կանաչագեղ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Զերեսս երկրի կանաչագեղ զարդարեաց բուսովք. (Մխ. այրիվ.։)
Իբր մ.
Կանաչագեղ զարդարեցան յամենայն կողմանց. (Վեցօր. ՟Ե։)