to be stiff or rigid with cold.
ԿԱՐԿՏՉԵԼ. Տեղալ կարկտի. կարկտել. մանաւանդ Դողալ ի ցրտոյ՝ որյերեսաց կարկտի, կամ բաբախել ատամանց ընդ միմեանս.
Հա՛րկ է իմաստնոյ, օդ հիւսիսոյ թէ շնչիցէ ցրտագոյն, սարսռուլ, կարկտչել, կրկտել, եւ ցրտալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
short;
little;
short, brief, curt, concise, succinct, laconic;
— հասակաւ, short in stature;
—ոյ ճանապարհ, the shortest way;
ընդ —ոյ գնալ, to take the shortest or nearest way, to take a short cut;
ի —ոյ or — ի —ոյ, short, brief, abridged, summary;
in short, briefly, in a few words, laconically, succinctly, summarily;
ի —ոյ, in a short time, quickly;
ի —ոյ հատանել, to cut short, to state in few words.
• , ո հլ. «ո՛չ-երկար, համառօտ» Ղկ. ժթ. 3. Ոսկ. յհ. և մտթ. Կորիւն. որից կար-ճոլ «կարճ» Ել. ժգ. 17. Եփր. օրին. էջ 272. կարճ ի կարճոյ ՍԳր. Կոչ. ի կարճոյ Իմ. ժդ. 14. կարճել ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Ագաթ. Եզն. կարճաբերձ Վեցօր. (որ Ս. Վ. Նազա-րէթեան, Պատկեր 1893, էջ 39 ըստ մի ըն-տիր ձեռագրի ուղղում է կարճամբարձ) կարճակեաց Եփր. թգ. 961. Վեցօր. կարճա-հաս Ագաթ. կարճամիտ Առակ. ժդ. 29. Ոսկ. «յուսահատ» Ես. լե. 4. Ա. թես. ե. 14. «կծծի» Ոսկ. յհ. բ. 90. կարճազգեստ Մծբ. կարճապատում Ագաթ. կարճապարանոց Վեցօր. կարճառօտ Բ. մակ. բ. 29, 33. Եւս քր. Սեբեր. կարճատել Երեմ. զ. 4. Ոսկ. բ. կոր. կարճունչ Ղևտ. իա. 17. կարճատես (նոր բառ) ևն։
• Klaproth, Asia pol. 102 գերմ. kurz, պրս. chord, լտ. curtus հոմանիշների տաւ. curto. scarzo, ռուս. краткiи։ Տէրվ. Altarm. 30 հյ. կուրտ բառի հետ նոյն է դնում։ Նոյն, Նախալ. 70 հնխ. kart «կտրել, կոտրել» արմատի տակ դնում է սանս. kart, լիթ. kirtau «կըտ-րել», հյ. կարճ, կրճատել, կուրտ, կըրտ-ներ, լտ. curtus։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. varjayāmi ձևից։ Հիւնք. քերծուլ բայից է հանում։ Հիւբշ. 459 մերժում է կցել յն. ϰολοβός, ϰιλ.βόω «կարճ, կարճել» բառերին, Pez dersen, Հայ. դր. լեզ. 76 կապ չունի լտ. curtus «կարճ» բառի հետ։ (Այս-պէս նաև Walde 216, Pokorny II. էջ 580)։ Patrubány ՀԱ 1908, 187 դնում է կտրել բայից, իբր կտր>կրտ>կարտ >կարճ։ Թիրեաքեան, ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ քարձ։ Մառ ЗВО 1925, 799 և 801 ռուս. korot և գերմ. kurz ձևե-րի հետ։ Պատահական նմանութիւն ու-նի արաբ. [arabic word] qard «կարճ» (Կամուս-թրք. թրգմ. Ա. 669)։ Պատահական են թերևս նաև վրաց. դակարծախեբա «տափատի վարի ծայրը նեղացնել», կրեճա, գակրենա «խուզել, ածիլել, փոքրել զհերս»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. Ոզմ. Սլմ. Տփ. կարճ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գարջ, Ասլ. գարջ (գարժ, գարշ), Սվեդ. գարջ, Տիգ. գmրջ, Մկ. Մրղ. Ջղ. Վն. կառճ, Ալշ. Մշ. կառջ, Հմշ. գայջ, Զթ. գ'mյջ, գ'mրջ, Ագլ. կօռճ։ Նոր բառեր են կարճակոթիկ, կարճակող, կարճաղագ, կարճաթաթիկ, կար-ճատոտիկ, կարճարև, կարճաւուն, կարճիկ. կարճուկ, կարճճուկ, կարճլիկ։
κολοβός currus βραχύς brevis μικρός parvus. Նուազ ըստ երկարութեան կամ ըստ բարձրութեան. հակիրճ. համառօտ. կարճառօտ. կարճիկ. կարճահասակ. եւ Սուղ ըստ ժամանակին. ... պ. խօրա. լտ. գու՛րդուս. իտ. գու՛րդօ, սքա՛րձօ. դաղմ. քռա՛թքի. Իբր հակառակ երկայն գոլոյ՝ ասի.
Կարճ հասակաւ. (Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 3։ Խոր. ՟Բ. 6։)
Առ հայրն յովհաննէս կարճն։ Երանելւոյն յովհաննու կարճին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը. եւ ՟Ժ՟Է։)
Ի կարճ բանից։ Կարճ բանիւ. (Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։ Շ. բարձր. եւ Շ. մտթ.։)
Ո՜վ կարճ եւ համառօտ խնդիր. (Ոսկիփոր.։)
Եւ իբր հակառակ երկար գոլոյ,
Կարճ ժամանակ, կարճ կեանք, կարճ (տառ կամ վանկ). (Ոսկ. մտթ.։ Լմբ. ժող.։ Կորիւն.։)
ԿԱ՛ՐՃ. իբր մ. Համառօտիւ.
Ընթանալով ասեն զբանն, եւ կարճ զիրսն ծանուցանեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
ԿԱՐՃՈՅ, կամ ԿԱՐՃ Ի ԿԱՐՃՈՅ. ա. ἑπίτομος, σύντομος brevis, compendiarius, praecisus. Կարճ. համառօտ.
Ոչ առաջնորդեաց նոցա ընդ կարճոյ ճանապարհն. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 17։)
Թող նա զճանապարհն կարճոյն եւ զդիւրինն. (Եփր. ել.։)
Գնայր զկարճ ի կարճոյ ճանապարհն. (Փիլ. իմաստն.։)
Կարճ ի կարճոյ ճառիւք. (Կոչ. ՟Դ։)
Ի ԿԱՐՃՈՅ. եւ ԿԱՐՃ Ի ԿԱՐՃՈՅ. συντόμως breviter, concise, compendiose κεφαλαιωδῶς capitulatim. Համառօտիւ, կարճառօտիւ. ի սուղ ժամանակի, փութով. եւ սուղ բանիւ. կա՛րճ, կարճառօտ, քիչ խօսքով, քիչ ատենէն, շուտով.
Ի կարճոյ հնարեցաւ վախճան նոցա. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 14։)
Ի կարճոյ նշանակել, կամ յիշել, կամ յիշեցուցանել. (Նախ. ՟Բ. Մակ.։)
Ոչ ի կարճոյ ջնջէ զթշնամիսն։ Ո՛չ ի կարճոյ հալածեն զդեւս եւ զախտս. (Վրդն. ել.։)
Կարճ ի կարճոյ հանդիպի մեծի մխիթարութեան. (Կանոն.։)
Կարճ ի կարճոյ ցուցանել, լսել, ասել, գրել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 24։ ՟Գ. Մակ. ՟Գ. 5։ Եփր. եբր.։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 4։ Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Խոր. ՟Բ. 1։)
laconic, succinct;
briefly.
Կարճ բանիւ.
Ղուկաս գրեաց հրամանաւ պօղոսի՝ ընդարձակ եւ առատ բանիւ, որպէս իւր վարդապետին ոճն է. եւ մարկոս՝ պետրոսի, նման իւր վարդապետին՝ կարճաբան եւ համառօտ. (Վրդն. աւետար.։)
to speak concisely, to say in few words;
to abridge, to retrench.
Կարճաբանէք յաղագս իրացդ. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Կարճաբանէ զանդ դնիլն նախնեաց. (Վրդն. ծն.։)
laconicism, brevity, conciseness;
epichirema.
Կարճաբանութեամբ բամբասել զձեզ. (Ածաբ. պենտեկ.։)
Համառօտելով գրեմ ըստ սովորութեան իմոյ եւ կարճաբանութեան. (Կամրջ.։)
short, stunted.
Կարճ ըստ բարձրութեան. յն. խոնարհ. ταπεινός humilis. ցած.
Ծառք ամենայն՝ բարձրաբերձք, եւ կարճաբերձք, Վեցօր. (՟Ե։ Վրդն. ծն.։)
short handled.
scorpiure.
Կենդանի ինչ՝ որոյ կարճ է ագին. կարճ պոչով, պոչատ կենդանի մը.
Ինձք եւ վագերք եւ կարճագիք եւ փիղք. (Պտմ. աղեքս.։)
dressed succinctly;
short garment.
Որոյ զգեստն է կարճ. եւ զգեստ կարճ.
Զգեստ կարճազգեստ զգեցցի. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
close, reserved, of few words.
Սակաւախօս. լեզուն կարճ, քիչ խօսօղ.
Լինել երկայնամիտ, եւ կարճալեզու. (Լմբ. առակ.։)
short-lived, ephemeral.
βραχύβιος qui brevis est vitae. Որոյ կեանքն է կարճ. սակաւակեաց. սակաւժամանակեայ. որ եւ ԿԱՐՃԱԺԱՄԱՆԱԿ. կեանքը կարճ, քիչ ապրօղ.
Որպէս կարճակեաց է մարդ, եւ կարճամիտ է. (Վրդն. ել.։)
Եղիցին կարճակեացք, եւ վաղամեռք. (Եփր. թագ.։)
Անզաւակք, կամ կարճակեացք. (Նախ. իմ.։)
Սակաւօրեայ՝ կարճակեաց, եւ նուազ ուրախութեամբ է ազգ մարդկան. (Վեցօր. ՟Ե։)
summary, concise;
mutilated, cut short.
Կարճ եւ կտրեալ. համառօտ. կարճառօտ. կարճեալ. կարճ, կտորբրդուճ, խորած.
Չնուազեցուցանել զեղեալսն, եւ կարճակտուր պատմելբանիւք. (Փարպ.։)
obtuse, dull, stupid.
Կարճ հասողութեամբ. սակաւագէտ. չափաւոր.
Ոչ եթէ իւրեանց կարճահաս իմաստութեամբն հասեալք չքնաղգիտութեանն աստուծոյ. (Ագաթ. (ռմկ. իրենց կարճ խելքովը։))
short, little, of short stature;
dwarf.
κολοβός, νάνος nanus, pumilio. Կարճ հասակաւ. կարճիկ.
Էր սուրբն պետրոս կարճահասակ. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի՟Գ. եւ Հ=Յ. յնվր. ՟Ի. եւ այլն։)
Աղեքսանդրոս դարբին կարճահասակ. (Նիւս. սքանչ.։)
Ասէին վասն հօրն յովհաննու կարճահասակին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Ոմանք ագեւորք են, եւ ոմանք կարճահասակք. (Խոր. աշխարհ.։)
bitten or stung by a scorpion.
(ի Կրիճբառեն) Ի կարճէ հարեալ. կարիճէն զարնուած, կամ խածած։ (Բժշկարան. ստէպ։)
impatient, intolerant;
pusillanimous;
short-witted, silly, simple, foolish, ignorant, dull, stupid, stolid.
ὁλιγόψυχος, μικρόψυχος pusillanimus. որ եւ ԿԱՐՃՈԳԻ, կամ ՓՈՔՐՈԳԻ. Որոյ կարճ է միտ. իբր ո՛չ երկայնամիտ, նեղսիրտ, անհամբեր.
Այր երկայնամիտ բազմապատիկ է խորհրդովք, իսկ կարճամիտն յոյժ անմիտ է. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Որ ոչ համբերէ փորձութեանց, կարճամիտ է. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Իբրեւ կարճամտի եւ անքատի անուն բամբասիցի. (Ոսկ. ես.։)
Կարճամիտ լինել, եւ զանձն ի հոգս մաշել չէ՛ օրէն։ Որ կարճամիտն է, եւ ցաւագնի ի թշնամանս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Մարդիկ կարճամիտք եւ տկարք այնպիսի առաքինութիւնս եւ երկայնամտութիւնս ստանան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ղ։)
Կարի իմն տկար եւ կարճամիտ է ազգ մարդկան, եւ յաղագս այսորիկ ոչ հաւատայ խոստման իրիք առանց գրոյ. (Բրսղ. մրկ.։)
ԿԱՐՃԱՄԻՏ. Վատասիրտ. Վհատեալ. տարակուսեալ. անյոյս.
Մխիթարեցարո՛ւք կարճամիտք սրտիւք. (Ես. ՟Լ՟Ե. 4։)
Մխիթարեցէք զկարճամիտս. (՟Ա. Թես. ՟Ե. 14։)
Ամէներկչոտ խենեշութեան կարճամտին. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ԿԱՐՃԱՄԻՏ. Տկարամիտ. անմիտ. տխմար. տգետ. խելքը կարճ.
Զի եթէ միաբանէին տարերքս, գուցէ ոք ի կարճամտաց եւ աստուած անապական զնոսա կարծէր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զիմաստանոց եւ զանմտիցն զանհարթութիւն, զհանճարեղիցն եւ զկարճամտացն զանկցորդութիւն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Կարճամտացն եւ հակառակասիրացն թուի ի բաց բառնալ զանձնիշխանական կամս։ Այսոքիկ կարճամտացն ո՛չ ըստ կանխի բանիցն իմացեալ լինին։ Մի՛ արդեօք կարճամիտք զուգակշիռ եւ հաւասարապէս զհայրութեան եւ աստուածութեան իմասցին զասացուածն ի մէջ մեր եւ քրիստոսի. (Նանայ.։)
ԿԱՐՃԱՄԻՏ. Ոչ առատասիրտ. ճշդօղ. ռիշդ.
Պարտ էր, թէ՝ եւ զքոյն իսկ տայիր, չլինել այնպէս խնայօղ. (իսկ այժմ զտեառնն տաս, ընդէ՞ր լինիս կարճամիտ. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
cf. Կարճամտութիւն.
Կարճամտութիւն, նեղսրտութիւն, ձանձրութիւն. (Մանդ. ՟Ի։)
Կամ վասն մարդկային ահի, կամ յաղագս անտեղի կարճամտութեան. (Առ որս. ՟Թ։)
Քուն ծանրութեան, այսինքն կարճամտութիւն եւ տրտմութիւն. (Եփր. համաբ.։)
Խոնարհութիւն քո յաղթեաց կարճամտութեանս իմոյ. (Վրք. հց. ՟Ը. ձ. (տպ. կարճամտութեանս։))
briefly, in a few words.
Ի կարճոյ պատմօղ, պատմեալ, պատմելով.
Կարճապատում շարեալ՝ ի վերանալն փութայ. (Ագաթ.։)
short-necked.
βραχυτράχηλος breve collum habens. Կարճ պարանոցաւ. վիզը կարճ.
Արջ եւ առիւծ եւ վագր թիկնեղք եւ կարճապարանոցք են. (Վեցօր. ՟Թ։)
short, brief, succinct, concise, laconic;
in few words, shortly, succinctly, briefly, concisely, summarily, laconically;
— հատանել, —ս կտրել, to epitomize, to condense, to state briefly.
(որպէս թէ Կարճ առեալ եւ յօդեալ) ἑπίτομος, σύντομος brevis, praecisus. Համառօտ. կարճ.
Զկարճառօտ բանն ի համառօտ կացուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
Այս է հաւատ ուղիղ դաւանութեան կարճառօտ բանիւ. (Գր. հր.։)
Կարճառօտ խնդիրք (աւազակին), եւ համառօտ պատասխանի (փրկչին). (Եղիշ. խաչել.։)
ԿԱՐՃԱՌՕ՛Տ. մ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԱԲԱՐ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԻՒ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԻՒՔ. ԿԱՐՃԱՌՕՏՍ. συντόμως, ἑπιτόμως breviter, praecise, compendiose. Կարճ ի կարճոյ. համառօտիւ.
Կարճառօտ պատմել, կամ կարգել զպտմութիւնն, կամ ասել, կամ շարադրել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33։ Եւս. քր. ՟Ա. Վրք. հց. ՟Դ։ Ստեփ. սեւան.։ Լծ. կոչ.։ Շ. վիպ.։)
Սիրելի է ինձ միշտ կարճառօտ հատանել. (Մագ. ՟Գ։)
Յայտնէ կարճառօտաբար. (Բրս. ապաշխ.։)
Կարճառօտիւ յիշատակել, կամ հարցանել. (Խոր. ՟Ա. 14։ Սարկ. լս.։)
Պատգամ կարճառօտիւ ամենեցուն բան. (Փարպ.։)
Կարճառօտիւք համառօտս բարբառի զամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Արդ զայսոսիկ որպէս կարճառօտիւք (ասացեալ). (Մաքս. ի դիոն.։)
Այլ վասն իմոյ ախտալից մարմնոյս ասացից ձեզ կարճառօտս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կարճառօտս կտրեցից. քանզի միշտ համառօտս սիրեմ հատանել (զբանն). (Սեբեր. ՟Թ. (ոճ յն. զի համառօտելն ըստ յն. ասի՝ վերակարել։))
cf. Կարճառօտ.
ԿԱՐՃԱՌՕ՛Տ. մ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԱԲԱՐ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԻՒ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԻՒՔ. ԿԱՐՃԱՌՕՏՍ. συντόμως, ἑπιτόμως breviter, praecise, compendiose. Կարճ ի կարճոյ. համառօտիւ.
Կարճառօտ պատմել, կամ կարգել զպտմութիւնն, կամ ասել, կամ շարադրել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33։ Եւս. քր. ՟Ա. Վրք. հց. ՟Դ։ Ստեփ. սեւան.։ Լծ. կոչ.։ Շ. վիպ.։)
Սիրելի է ինձ միշտ կարճառօտ հատանել. (Մագ. ՟Գ։)
Յայտնէ կարճառօտաբար. (Բրս. ապաշխ.։)
Կարճառօտիւ յիշատակել, կամ հարցանել. (Խոր. ՟Ա. 14։ Սարկ. լս.։)
Պատգամ կարճառօտիւ ամենեցուն բան. (Փարպ.։)
Կարճառօտիւք համառօտս բարբառի զամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Արդ զայսոսիկ որպէս կարճառօտիւք (ասացեալ). (Մաքս. ի դիոն.։)
Այլ վասն իմոյ ախտալից մարմնոյս ասացից ձեզ կարճառօտս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կարճառօտս կտրեցից. քանզի միշտ համառօտս սիրեմ հատանել (զբանն). (Սեբեր. ՟Թ. (ոճ յն. զի համառօտելն ըստ յն. ասի՝ վերակարել։))
cf. Կարճառօտ.
cf. Կարճառօտ.
cf. Կարճառօտ.
brevity, concision.
Կարճառօտութեան չափովքն, եւ յարմարական ասացուածովքն. (Պիտ.։)
Ի ձեռն կարճառօտւոթեան դիւրին գոլ զյիշատակն ընդունել. (Բրս. հայեաց.։)
brachyscian.
to shorten, to make short, to abridge, to abbreviate;
to grow shorter;
կարճատեն աւուրք, the days are growing shorter;
կարճատէ օրն՝ տիւն, day-light fades, the day wanes or is going down.
եւ չ. συστέλλω contraho եւ այլն. Կարճ առնել՝ հատանելով, կտրելով. վերջոտնել. կարճել. եւ Տարաժամել. կարճեցնել, կարճընալ.
Կտրէ զբանն, եւ կարճատէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Կարճատեաց ձեզ կենացդ ժամանակ՝ ամենեցուն տէր. (Փիլ. յովն.։)
Կարճատեաց զնոսա դեւն յաջ եւ յահեակ. (Ոսկ. գծ.։)
Այսպէս սոցա վարուք կացեալ, զոր տրամադրեաց բանս կարճատեալ. (Լմբ. ի շնորհ.։)
Վա՛յ զի տիւն կարճատեաց. (Երեմ. ՟Զ. 4. յն. խոնարհեցաւ։)
Եւ յերկարել գործոյ պատերազմին՝ օրն տարաժամէր, եւ մօտ առ երեկս կարճատէր. (Եղիշ. ՟Զ։)
short-sighted or near-sighted;
— լինել, to be —, to be myope.
near-sightedness or short-sightedness, myopy.
Տկարութիւն տեսութեան աչաց (մարմնոյ կամ հոգւոյ).
Ի բա՛ց տար ի քումմէ կարճատեսութենէդ. (քանզի ոչինչ եղծանէ զհոգեկան առաքինութիւնս. Սահմ. ՟Ը։)
of brief duration, transient.
to shorten, to cut short, to abridge, to abbreviate;
to lessen, to make short, to render shorter;
to mutilate, to lop;
to retrench, to curtail;
to leave out, to suppress;
to hold back, to withhold;
to hinder, to prevent, to impede, to debar;
to interrupt;
to stop;
to exhaust, to tire or wear out;
— ի կենաց, to put to death, to kill;
— զանձն ի կենաց, to kill oneself, to make away with oneself, to commit suicide;
— զբարբառ ուրուք, to interrupt, to break in upon.
κολοβόω decurto, mutilo ἁνέχω retineo συστέλλω , ἁναστέλλω contraho, retraho, coerceo եւ այլն. Կարճ առնել. կարճատել. կրճատել. պակաս առնել, բառնալ ի բաց. տալ ետս կասել. արգելուլ. խափանել. վերջոտնել. կարճեցընել, կտրել, պակսեցընել, վերցընել, արգիլել.
Կարճել զաւուրս։ Կարճիլ աւուրց, կամ ժամանակի. (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 22։ ՟Ա. Կոր. ՟Է. 29։)
Կերակուրք կարճեալ են. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 57։)
Կարճել կամ կարճիլ ի կենաց. սպանանել. մեռանիլ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 9։ եւ ՟Թ. 28։)
Կարճեա՛ զգնացս ոտից. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 7։)
Կարճեցան նոքա այնուհետեւ դառնալ անդրէն յերկիրն հրէաստանի. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 24։)
Ամենայն գիրք կարճեն եւ արգելուն զմարգարէ, զի մի առցէ կաշառ եւ արծաթ. (Եւս. պտմ.։)
Կարճել զոք ի մեղաց, կամ յերկրպագութենէ պաշտամանց։ Կարճիլի մեղաց, յանօրէնութեանց, ի զեղխ յարձակմանէ, ի չարաչարն օցտելոյ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։ Մծբ. ՟Ժ՟Զ։ Մանդ. ՟Ժ՟Ե։ Ագաթ.։ Պիտ.։)
Եւ կարճէր դուստր իւր յելանելոյ ընդ առաջ նորա. (Եփր. դտ.։)
Կարճել զվնասն, կամ զանձինս ի կերակրոց, կամ զանչափութիւն հացի եւ գինւոյ. (Եզնիկ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Ե։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Զաշխատանս եւ զքրտունս քո կարճեաց. (Ոսկ. յհ.։)
Կարճեսցին եւ արգելցին օրէնք սուրբ ամուսնութեան. (Եղիշ. ՟Բ։)
Կարճես զձեռնդ ի սպանանելոյ։ Կարճեաց զբազում վարդապետն լինել. (Սարգ. յկ. ՟Ղ. եւ ՟Ը։)
to be shortened or abridged;
to become short, less;
to discontinue, to leave off, to cease;
to be exhausted;
-* *****, to depart this life, to expire, to die.
cf. Կարճատեւ.
Զստորին կենցաղս կարճժամանակեայ սահմանեաց։ Որ առաւելն է (ճգնութիւն), կարճժամանակեայ է. եւ որ կարճժամանակեայն է. վնասի՛ է, եւ ո՛չ օգուտի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
cf. Կարճահասակ.
Յովհաննէս կարճիկն։ Հայրն յովհաննէս կարճիկս այս։ Վասն յովհանու կարճկանն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Ը։)
pusillanimously;
impatiently.
root.
• «ռոյսի արմատ». մէկ անռամ ունի Ագաթ. § 548 «Չարաթոյն օդոցն շընչ-մամբ խստութեան դառնութեան՝ խորշակա-հար ցամաքեցուցանէ զվարսաձև բոյսս դա-լարոյն, մօտ առ կարճինսն այրեցուցանէ»։ (Ձեռ. կաճինսն, կարճիսն, կարճիսկսն. ՆՀԲ դնում է կաճին, նոր տպագրութիւնը՝ կար-նինսն, բայց ուզում է կարդալ «մօտ առ կարճ իսկ սնարեցուցանէ». կրկնագրում պա-կասում է. յն. և արաբ. թարգմանութիւնները յապաւած են այս մասերը)։ Թէ ուղիղն է կարճին՝ ցոյց է տալիս նրանից ածանցուած կարճնովին «արմատաքի, արմատով միա-սին» բառը, որ գործածուած է մէկ անգամ Սղմ. կէ. 22 «Փշրեսցէ զգլուխս թշնամեաց իւրոց և զհերսն կարճնովին» (այլ ձեռ. կար-ճովին)։
• ՆՀԲ կարճին հանում է կաճ «թաղիք» բառից, ասելով «թերևս բազմաթել որ-պէս զկաճ»։-Կարճնովին բառը տեղի է տուել այլևայլ թիւր մեկնութեանց։ Յունարէնը թարգմանում է ϰορυφὴν τρι-χός «մազի գագաթը», որին նման են հսլ. вepxъ влаcъ և ֆրանս. le sommet de la perruque. եբրայական բնագիրն ունի [hebrew word] qadqōd še'an «մազի գագաթը», որ բողոքականները թարգմանել են անգլ. the hairy scalp «մազոտ մաշկը (գլխի)», պրս. [arabic word] ︎ kalla-i mūydār «մազոտ գանկը» ևն։ Յունարէնից ազդուելով Եփր. աւետ. հասկանում է «գագաթն հերոյ, ոչ կա-տարեալ հեր», Լմբ. «կարճելով ի բաց», Վրդն. «զուղեղն կամ կարշովին՝ իբր արմատով», Հին բռ. կարճնով «կաշի» բառից է հանում, ՆՀԲ «կարշնովին, կա-շիովին կամ գագաթովին, այսինքն հանդերձ մորթով գլխոյն՝ յոր տնկեալ
• են արմատք հերաց»։ Ուղիղ են մեկ-նում ՀՀԲ և ՋԲ, որոնց հետևում է նաև ԱԲ։
to be impatient, to lose patience.
ԿԱՐՃՄՏԵՄ ὁλιγοψυχέω sum animo pusillo. որ եւ ԿԱՐՃԱՄՏԵԼ. Կարճամիտ լինել. սրտնեղիլ. վհատիլ. անհամբեր լինել. ձանձրանալ.
Մի կարճմտեսցես ի դատել քեզ. (Սիր. ՟Դ. 9։)
Թէ նեղութեան իմիք պատահէ, կարճմտէ, տխրի եւ նեղասրտի. (Խոսր.։)
Ի զուր նեղութիւննզերկուս ամս ոչ կարճմտեաց. (Լմբ. սղ.։)
Ընդէ՞ր կարճմտեցի։ Կարճմտեցի, եւ արհամարհ ցուցոյ. (Վրդն. սղ.։)
Սդաւորաց եւ կարճմտելոց. (Ագաթ.։)
to tease, to provoke, to put out of patience.
Արկանել ի կարճմտութիւն, յանհամբերութիւն. տաղտկացուցանել.
Հեղգացոյց յաղոթից, կարճմտեցոյց ի ժուժկալութենէ. (Լմբ. սղ.։)
pusillanimity;
impatience.
ԿԱՐՃՄՏՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԿԱՐՃԱՄՏՈՒԹԻՒՆ. ըստ յն. փոքրոգութիւն. ὁλιγοψυχία, μικροψυχία pusillanimitas. Նեղսրտութիւն. անհամբերութիւն. վհատութիւն. անժուժութիւն. եւ գժտութիւն.
Ոչ անսացին նմա ի կարճմտութենէ եւ ի խիստ գործոյն։ Ի կարճմտութենէ, ի զայրալանոյ. (Ել. ՟Ղ. 9։ Սղ. ՟Ծ՟Դ. 7։)
Կարճմտութիւն սրտնեղութեանց. (Նար. ՟Լ՟Է։)
Մի կարճմտութեամբն մերով մատնեսցուք զկատարելութիւն մեր։ Բամբասես եւ դատես սակս նախանձու, եւ կամ վասն այլ ինչ իրիք կարճմտութեան. (Սարգ. յկ. ՟Բ. եւ ՟Թ։)
Դիմելոց էին կարճմտութեամբ ի մախաղս իւրեանց. (Իգն.։)
Երկայնամիտն բարի է եւ վկայի՝ քան զայն, որ կարճմտութեամբ յամբարտաւանութիւն է. (Լմբ. ժղ.։)
Վասն կարճմտութեան մերոյ զխոստումն իւր գրով եւ երդմամբ արձանացուցանէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Ունէին կարճմտութիւն եւ հեռ առ միմեանս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
rooting or plucking up with the roots, radically, thoroughly, entirely.
ԿԱՐՃՆՈՎԻՆ կամ ԿԱՐՃՈՎԻՆ. Այս բառ Մաղ. ՟Կ՟Է. 22. դնի իբր Կարշնովին. Կաշիովին, կամ գագաթովին, այսինքն հանդերձ մորթով գլխոյն՝ յոր տնկեալ են արմատք հերաց.
այլ քանզի ուր ասի ի մեզ,
Զհերն կարճնովին.
Զգագաթն հերաց. Վասն որոյ Լմբ. իմանայ, կարճելով ի բաց. Վրդն, իմանայ զուղեղն, կամ կարշովին՝ իբր արմատով (Իսկ Հին բռ. դնէ կարճնով, ի. իբր Կաշի, շւոյ. գայիշ. եւ այլք այլազգ։)
Իսկ Եփր. աւետար. պարզէ ըստ յունին այսպէս.
Ի սաղմոսին ընթեռնուս, եթէ զգագաթն հերոյն գերելոցն յանօրէնութեան իւրեանց ջախջախեսցէ տէր. գագաթն հերոյ, ոչ կատարեալ հեր։
pusillanimous;
impatient.
Մխիթարեցէ՛ ք զկարճոգիսն. (Եփր. ՟ա. թես.։)
Առ հանդերձեալսն զկարճոգիսն պնդեն (խոստմունք տեառն). (Իգն.։)
Զախմարս ի մարդկանէ՝ որ կարճոգիքն են, հաստատել. (Տօնակ.։)
Ոչ որպէս զկարճոգիս յինքեանս ասացին՝ թէ մեք զիա՞րդ համարձակեմք քարոզել. (Ոսկ. գծ.։)
Կարճոգի եղեալ միայն յայսմ նուագի։ Ըստ կարճոգի մերս ախորժակաց. (Վրդն. ծն.։ Վրդն. սղ.։)
short-branched.
to say in few words.
short-footed;
terrier
կարճ ոտիւք. իրօք եւ նմանութեամբ. ոտւըները կարճ.
Կարճոտնայքն եւ փանաքիք՝ սողունք ասին. (Վրդն. ծն.։)
Ենովս արար նշանագիրս կարճոտունս (կամ կարճոստունս) եւ բազմատարս. (Վանակ. տարեմտ.։ Երզն. քեր.։)
brevity, shortness, conciseness
βραχύτης brevitas. Կարճ գոլն. եւ Սղութիւն. հակակայ երկայնութեան եւ երկարութեան.
Կարճութիւն ժամանակի, կամ աւուրց. (Խոր. ՟Գ. 1. 51։ Յհ. իմ. ատ.։)
shortening, abridging;
retrenchment.
Կարճելն, իլն.
Կարճումն կերակրոց, կամ ի կերակրոց։ Կարճումն մեղաց, կամ ախտից. (Մանդ. ՟Գ։ Եփր. պհ.։ Եւագր. ՟Թ։ Կանոն.։ Լծ. ածաբ.։)
short-nosed.
κολοβόρριν cui nasus praecisus. Որոյ ունչն է կարճ. քիթը կարճ.
Այր կաղ, կամ կոյր, կամ կարճունչ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա. 17։)
short-lived, transitory.
Carmelite.
Carmelite nun.
cf. Բուծանեմ.
(առաւել ռմկ) Բուտ տալով սնուցանել՝ պարարել. բուծանել.
Հեշտասէրն՝ որ բտէ զմարմինն որպէս զանասուն, հրոյ ժառանգ է։ Բտէիք զմարմինս ձեր հանգստեամբ եւ մեղօք. (Եփր. վաշխ.։ եւ Ոսկիփոր.։)
fattened.
Բտեալ. բուծեալ. պարարակ.
Իբրեւ զբտկան անասուն պարարին՝ թոյլ տալով Աստուծոյ. (Վրդն. սղ.։)
cf. Բքաբեր.
full of sad news, sorrowful, vexatious.
ԲՕԹԱԼԻ ԲՕԹԱԼԻՑ. Լի գուժիւ. տխրական. սգալի.
Ծաղր եղէ հրէից՝ յօրս այս բօթալից. (Գանձ.։)
cf. Գուժեմ.
Գոյժ տալ. կր. գուժիլ.
Որպէս ի ձեռն կնոջն բօթեցաւ մահ, նոյնպէս եւ ի ձեռն արի կանանցն աւետեաց՝ կեանք յաւիտենական. (Բրսղ. մրկ.։)
the third letter of the alphabet and the second of the consonants. It is sometimes confounded with or used for the letters կ and ք;
three;
third.
Տառ բաղաձայն՝ ի կարգէ իսպառ անձայնից, անուանեալ գիմ, որ ի յարիլն ընդ ձայնաւոր՝ տայ հնչիւն փափկիկ, նուրբ քան զք, եւ թաւ քան զկ, այլ առաւել մերձաւոր սմին եւ լծորդ.
կ. մանաւանդ թէ զկնի ն տառի՝ գ հնչի կակուղ որպէս կ. վասն որոյ եւ անխտիր գրի, անգիւն, անկիւն. վտանգ, վտանկ. ժանգ, ժանկ. տունգ, տունկ. եւ այլն. որպէս եւ գայթակղիմ, գայթագղիմ. կղերք, գղերք։
Գ. Ուրեք ուրեք լինի լծորդ եւ ընդ ք. զոր օրինակ թագչել, թաքչել. չոքայ, չոգայ. փափագ, փափաք։
Գ. Ի տառադարձութեան դնի փոխանակ յն. ղամմա. արաբ. ճիմ. եբր. կիմէլ. ասոր. կօմալ. լա. ճէ, կամ կա. զոր օրինակ, գաբրիէլ, գեհովն, գողգոթա, եւն։
Առ փափկութեան տառիս գ, երբեմն յայլ լեզուս նոյն բառ գտանի առանց այսր տառի. զոր օրինակ, գառն, գարուն, գիտեմ, գինի. ըստ յն. ասի, առին կամ առնիօն, էար կամ ար, իտէօ, իտա, ինօս, եւն։
Որպէս նշանակ թուոյ, ՟Գ., ՟գ. է Երեք, կամ Երրորդ։
Խորհրդաւոր իմաստ տառիս՝ ըստ անուանն.
Գիմն գրովք աստուածային՝ ուսուցանէ խրատել լեզուին։ Գիմըն գանձէ քեզ բիւր բարի, գրելով զիմաստս ի տախտակի. (Շ. այբուբ.։)
rhubarb (the plant).
Ծիղ կամ ճիղ, այսինքն բոյս գաբի. որ եւ Խաւարծիլ, թթու ախորժ. որոյ արմատն է ռէվէնտ, խործուիլ, խործովիլ, գաբն. ըռիվաճ, թուրշա։ (Բժշկարան.։)
cf. Բանդագուշիմ.
ԳԱԳԱՇԻՄ ληρέω deliro, nugor գրի եւ ԳԱՐԳԱՇԻԼ. Ցնորիլ. բանդագուշել. աղճատիլ. կակազել իբր զառամեալ. խանգարիլ ուշոյ. պիհուտէ սէօյլէմէք, հէրզէ եէմէք.
Եթէ էիր զառանցեալ (կամ զառամացեալ), ասէի, եթէ գագաշիս. (ՃՃ. ի փոկաս.։)
Զանարգեալն եւ զգագաշեալն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 45։)
Գիւտ գագաշեալ, եւ գերեզմանի գարշապար, եւ մահու մերձաւոր. (Գիւտ թղթ. առ անյաղթ.։)
Գարգաշել (կամ գարգաչել). (Հին բռ.) խելագարել։
lecherous, lewd, immodeste.
Ատեաց անձն իմ ... զծեր գագաշոտ, եւ պակասեալ ի մտաց. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 4։)
to crow (of a cock).
Կարկաչել, խօսել հաւու. կռկռալ.
Սկսաւ աքաղաղն ճեմել, եւ բարձրավզել վասն յաղթութեան. (Ոսկիփոր.։)
to be reduced to ashes, to burn to ashes.
Մոխրիլ. յաճիւն դառնալ, իրօք կամ նմանութեամբ.
Երկնատեղացն գազախացան հրով. (Սկեւռ. աղ.։)
Կատարեաց ի հրաշալի աստուածաբանութիւն ... այնչափ կայծակնաճաճանչեցուցեալ, որով գազաղացան մոգուցն լեզուք (այսինքն պապանձեցան). (Խոր. ՟Գ. 65։)
to reduce to ashes, to burn.
Յաճիւն դարձուցանել. մոխիր դարձնել.
Կիզանօղ հուր ... որ գազախացուցանէ զբողբոջս բարեպաշտութեան. (Սկեւռ. աղ.։)
torn by a wild beast.
θηριάλωτος a feris captus, discerptus Ի գազանէ բեկեալ, պատառեալ, գիշատեալ, խածեալ. (եբր. թըրքա, այսինքն գզեալ) որ եւ ԳԱԶԱՆԱԳԷՇ, ԳԱԶԱՆԱԾԱԽ.
Ըզգազանաբեկն ռչ բերի առ քեզ։ Զմիս գազանաբեկին։ Ճարպ մեռելոտւոյ եւ գազանաբեկաց. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 38։ Ել. ՟Ի՟Բ. 31։ Ղեւտ. ՟Է. 24. եւն։)
Զուարակ կամ ոչխար գազանաբեկ. (Նեղոս.։ Նար. ՟Ի՟Է։)
Գազանաբեկն բժշկեսցի, ախտաժէտն ապաքինեսցի. (Սարկ. աղ.։)
Զգազանաբեկս ոչխարաց հոգան. (Մանդ. ՟Դ։)
Ապա թէ գազանաբեկ լինիցի (այսինքն գիշատեսցի), ածցէ վկայ ի գէշ անդր. (Ել. ՟Ի՟Բ. 13։)
Ի հաւակերի դնել, գազանաբեկս արարեալ (յն. գազանեաց արկեալ). (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 15։)
cf. Գազանաբեկ.
Ի սատակումն գազանագէշ հավակերի զժողովուրդն նուիրէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)
desert, where the beasts five.
Ուր իցէ բնակութիւն գազանաց. ճանավար եաթաղը.
Գազանաբնակ անապատ, կամ կողմն ծովու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։ Եւ Բնակեալն ընդ գազանս.)
Նա՝ որ գազանաբնակն էր ընդ առիւծս եւ ընդ ինձս. (Նար. երգ.։)
keeper of a menagery.
θηριοτρόφος, θηροτρόφος qui belluos alit Որ բուծանէ զգազանս. պահապան գազանաց.
Ելին երկու գազանաբոյծք, եւ շողոքորթէին նմա, զի մտցէ ի դառագդղն իւր. (Ճ. ՟Ա.։)
ferocious, savage.
θηριωδέστερος, ἁγριώτερος effraenatior, agrestior Առաւելեալ ի գազանութեան. առաւել ամեհի. կատաղի. վայրենագոյն. դժնդակագոյն. եւ Սաստկագոյն. եավուզ, հիտտէթլի, վահշի.
Գազանագոյն քան զամենայն կենդանիս վարազ, կամ առիւծ։ Յաղագս գազանագունին կենդանւոյ փղի. (Եզնիկ.։ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լիւս.։)
Զկիսոց մարմինս կիծ գազանագոյն ստիպէր. (Վրք. ոսկ.։)
small wild beast.
Գազան փոքրիկ. գազանիկ. ճանավարճըգ.
brutal, beastly, fierce, wild.
θηριώδης ferus, belluinus, saevus Գազանային. սեպհական գազանաց. վայրենի. մոլեգին. եւ Նման գազանի. վահշի, տէշթի, եավուզ.
Գազանական սրտմտութիւն, մախանք, սաստք, բարոյք, ախտք. (Սարգ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարկ.։)
Գազանական հաւք, շունք, դեւք. (Մագ.։ Նար.։)
brutal, beastly, that lives like a beast.
ԳԱԶԱՆԱԿԵԱՑ ԿԵԱՆՔ. Կեալն ըստ օրինակի գազանաց՝ հեռի ի բնակութենէ մարդկան.
Յանապատ ելանէր, գազանակեաց կեանս ի լերինս անցուցանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 27. յն. ըստ օրինակի գազանաց։)
brutal, beastly, fierce, savage, inhuman, cruel.
Վայրենամիտ. գազանաբարոյ. գազանական. մոլեգին.
Գազանամիտ արանց. (Վրդն. ծն.։)
Զգազանամիտս անմաքուր. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Ի գազանամիտ բարուցն բնութենէ։ Զգազանամիտ եւ զվայրենագոյն զաշխարհաբնակն. (Ագաթ.։)
Եթե չարաբարոյ իցէ, առիւծ գազանամիտ է. եթէ յափշտակօղ իցէ, գայլ է։ Զգազանամիտ բարս մարդկան կոչէ գայլս, եւ զգօնամիտս կոչէ գառինս. (Ոսկ. ղկ. եւ Ոսկ. ես.։)
Զանասնացեալ եւ զգազանամիտ ազգ մարդկան շնորհօք արար որդիս այ. (Տօնակ.։)
cf. Գազանական.
Գազանային չարութիւն, անմտութիւն, կիրք, անձն, դէմք, խումբ. (Փիլ.։ Լմբ.։ Տօնակ.։ Ոսկ. յհ.։ Մագ.։ ՟Ծ՟Է։ Նար. մծբ.։)
Սրտմտութիւն եւ ցանկութիւն՝ գազանայինք են. (Փիլ. լին.։)
Եթէ բնութեամբ այդպիսի գազանային ստեղծ զքեզ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
become cruel, savage, to be fierce.
θηριόομαι, ἁγριαίνομαι ferocior, efferor, agrestis fio, saevio Իբրեւ զգազան լինել. եւ Ցուցանել զգազանութիւն բնական. եւ Վայրենանալ. կատաղիլ. մոլեգնիլ. սրտմտիլ. գուտուրմագ, ազմագ.
Գազանասցի թագաւորն հարաւոյ։ Գազանացեալ սրտիւ. (Դան. ՟Ժ՟Ա. 11։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 11։)
Առ անընդելսն գազանանան, եւ մահ գործեն. (Յճխ. ՟Դ։)
Որոց (նոյի եւ դանիէլի) ոչ գազանացան. (Վրդն. սղ.։)
Գազանացեալ զօրութեամբ յիրեարս յարձակէին. (Եղիշ. ՟Զ։)
Առ գրեցելոյն միտս գազանանան. (Առ որս. ՟Ժ։)
Առաւել եւս գազանանամք ընդդէմ նորա. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Կարի գազանանային, եւ սպանանել խորհէին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
Գազանացաւ դաւիթ մեծաւ ցասմամբ. (Եփր. թագ.։)
that produces or nourishes wild beasts.
Որ սնուցանէ, կամ ունի յինքեան զգազանս.
to render fierce or cruel.
θηριόω, ἑκθηρόω effero, ἑξαγριαίνω exaspero Գազան կացուցանել. վայրենացուցանել.
Նա ի գազանացն զմեզ որոշեաց. իսկ մեք զմեզ ինքեանս գազանացուցանեմք. (Ածաբ. աղքատ.։)
Գազանացուցանեմ զսիրտս մարդկան (ասէր դեւն). (Ճ. ՟Ա.։)
Վառել զփիղսն ... գազանացուցեալս անապակաւ. այլ ձ. գազանացեալս. յն. արբեցուցեալս. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 1։)
brutal, heastly, like a beast.
Գազանեղէն զայրացումն, կամ մոլեգնութիւն։ Արիւնապարտ մարմինն գազանեղինին. (Արծր. ՟Բ. 1։ ՟Դ. 11։)
thrown before wild boasts.
Գազանընկէց արա, ի խորս ծովու ձգեա։ Զոմանս ի նոցանէ գազանընկէց արար. (ՃՃ.։)
brutality, bestiality;
fierceness, ferocity, inhumanity, barbarity, cruelty, rage, madness.
θηριότης feritas, ὡμότης crudelitas, θυμός furor Բնութիւն կամ բնաւորութիւն գազանի. եւ Գազանաբարոյութիւն. անգթութիւն. կատաղութիւն. սրտմտութիւն. հայվանլըգ, վահշէթ, եավուզլուգ.
Բարք գազանութեան. (Եզնիկ.։)
Պատրաստեսջիր ի նմին գազանութեան զփիղսն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 10։ Գազանութիւն թագաւորին. անդ. եւ ՟Է. 3։)
Գազանութիւնք չարաց. (Շ. մտթ. յռջբ։)
Զգազանութիւն կամաց մերոց զգաստացուցեալ. (Լմբ. սղ.։)
Մռնչեալ առիւծաբար գազանութեամբ անտոնինոս. (Խոր. ՟Բ. 22։ (Իսկ Սարգ. յկ. ՟Դ. ըստ ձ. երկիցս գրի Գազութիւն. որպէս թէ գազանն իցէ իբր փուշ գազ՝ գզօղ եւ պատառօղ)։)
abounding in wild beasts.
Ուր է բազմութիւն գազանաց. որ եւ ԳԱԶԱՆԱՒԷՏ, ԳԱԶԱՆԱԿՈՒՏ.
Ունի եւ տեղիս ինչ նորակերպ գազանուտս. (Խոր. աշխարհ.։)
village, country.
ԳԵՒՂ. որ հնչի եւ գրի անխտիր ԳԻՒՂ, ԳԵՕՂ, ԳԵՂ. κώμη pagus
Տուն առ տուն՝ այնոցիկ, որ ի գեւղն իցեն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Գեւղիւք եւ ագարակօք։ Զամենայն գեւղս եւ զաւանս. (Եղիշ.։)
Զվանաց երէց գեաւղջն։ Ի գեօղ միում։ Գեօղից իւրոց. (Փարպ.։)
to attract, to grapple, to grasp, to catch.
Իբրու գզելով յինքն ձգել. ճանկել ու քշել.
Սերմն սկսանի (ընդ հողով) թուլանալ պատառիլ, խիղբս արկանել ... զերկրէն յոր եդաւ՝ գզեռեալ ձգել զնա առ իւր. (Վեցօր. ՟Ե։)
in several pieces, by bits, piecemeal.
Մանր մանր կոտորեալ զայս թռչնոց գէշագէշ (յն. մասն մասն) ջամբեցից. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 33։)
skilful, learned man;
magician, sorcerer, astrologer, prophetic.
Արմատ Գիտելոյ՝ իբր Գիտակ. գիտուն. բան գիտցօղ պիլիճի, ալիմ. γνωστικός conscius, peritus, gnostici
Որ լոկ անուամբ են գէտք (գնոստիկեանք), եւ լի են տգիտութեամբ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
ի գիտից փիլիսոփայութեան ճշմարտութեան. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 13։)
Բազմագէտք, եւ ամենայն լեզուաց գէտք. (Երզն. քեր.։)
ԳԷՏ. γνώσιμος notus, familiaris Ծանօթ. բարեկամ. ճանչւոր. ալնա.
Յորդորեցին զնա գէտք եւ ծանօթք իւր. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 7։ ՟Զ. 3. 14. 15։)
ԳԷՏ. γνώστης sciolus, ἑπῳδός incantator, μάντις vates Գիտակ մոգութեան. սուտ գուշակ. երազահան. քաղդեայ. ըղձապատում. հմայօղ. կախարդ. սուտ մարգարէ .... տե՛ս (Ել. ՟Ե. եւ ՟Ը։ Ղեւտ. ժթ. ՟Ի։ ՟Ա. Թագ. ՟Զ. 2։ ՟Ի՟Ը. 3։ Դան. ՟Ա. ՟Բ. ՟Ե։)
Արար ինձ գէտս մեռանելոյ եւ սատակելոյ որդւոց յետոյ նորա. (Եփր. թագ.։)
ԳԷՏ. իբր Գիտացեալ. գիտելի.
clement, compassionate, merciful, humane, benign, mild, charitable, flexible, tender.
οἱκτιρμών misericors, clemens Որ գութ ածէ ի վերայ այլոց. բարեգութ. ողորմած. գթոտ, կակուղ սիրտ, ողորմած սիրտ. տե՛ս (Ել. ՟Լ՟Դ. 6։ Սղ. ՟Հ՟Է. 38։ Ղկ. ՟Զ. 36։)
Յեղբայրասիրութեան առ միմեանս գթածք. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Գթած առ ամենեսեան։ Առ ամենեսեան գթած Քրիստոս. (Ագաթ.։ Շար.։)
Գթածդ յողորմութեան։ Հոգւոյդ գթածի։ Յանուն գթածիդ. (Նար.։)
Ցուցանեն զփտութիւն վիրացն գթածի բժշկին. ոչ կան ի բաց, մինչեւ առնուցուն զնեխուածոցն հաստատուն առողջութիւն. (Սարկ. հանգ.։)
Իբր Գթածական.
Մխիթարութեան գթած քո բանիդ. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
to compassionate, to pity, to be moved to compassion, to pardon, to grow tender.
οἱκτείρω miseror, commiseror, σπλαγχνίζομαι visceribus, affectu misericordiae tangor Շարժիլ ի գութ. աղեկիզիլ. խնայել, ողորմել. գորովիլ. մարդասիրել.
Գթալ ի նոսա. ի վերայ որդւոց. ի ժողովուրդ, կամ ի վերայ ժողովրդենա. եւ այլն։
Գթալն սրտին է, եւ անձկալն՝ հոգւոյն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Որ գթացաւ առ հողանիւթեայ եւ անարգ բնութիւնս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Լու՛ր աղաչանաց մերոց տէր մարդասէր, եւ գթա՛ ի մեզ. (Ժմ.։)
Գթացի՛ր. (Մագ. ոտ.։ Ճ. ՟Ա.։ Մեսր. երէց.։)
Գթաց։ Ոչ գթացին. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԳԹԱԼ. իբր Անձկալ. փափաքել. իղձ լինել.
Գթամ յաներեւոյթ փառսդ։ Յորժամ խոկումն մեր հաճի եւ գթայ ի յերկինս. (Լմբ. սղ.։)
to stumble, to trip;
to commit a fault;
to fail;
cf. Գթեցուցանեմ.
προσκόπτω, προσποκταίνω, κοπιάω impingo, offendo, labor Գայթել, սայթաքել. գայթագղիլ. ընդհարկանիլ ընդ խոչ եւ ընդ խութ, եւ վտանգիլ ի կործանումն. խոտորիլ. մոլորիլ. յանցանել. անկանիլ. սահիլ, սկրդիլ.
Է ոք՝ որ գթէ, եւ ոչ մտօք. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 17։)
Յաջն գթեցի։ Զվիմին գթել ոչ գրեցեր։ Դոյզն ինչ գթեցին։ Ոչ ընթացաւ, որքան թէ գթեաց. (Նար.։)
Առաջնորդն նոցա գթեալ թիւրեցաւ յուղւոյն։ Թողութիւն շնորհեցէ՛ք ինձ ե՛ղբարք, զի գթեալ եմք։ Մոլէր դարձեալ ի կին իւր ... գթէի առ կին իմ. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Զ։)
Ներեա՛ գթելոյն սոցա քում պատուիրանի։ Զգթելն մեզ ի պատուիրանաց քոց սրբոց ներողութեամբ թողուլ. (Լմբ. պտրգ.։)
ԳԹԵՄ, եցի. ն. ԳԹԵՑՈՒՑԱՆԵՄ, ցուցի. Սայթաքեցուցանել. գայթագղեցուցանել. կործանել՝ կամ խթելով, կամ խոչ եւ խութ առ ոտս դնելով. մոլորեցուցանել, յանցուցանել.
Զպարզամիտսն դիւրաւ գթեսցէ. (Ի գիրս խոսր.։)
Գթել զընկերն, զընտրեալս, եւ այլն։ Գթեցաւ ի դիւաց իբրեւ զմարդ. (Վրք. հց.։)
Ի ճանապարհին գթեցուցանէր (դեւն) զգրաստն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ա.։)
Իգրկացն աստուծոյ հանեալ՝ յոտս ստամբակին գթեցոյց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Զուղիղ բանն աստուծոյ նախահօրն ձեր թիւր մեկնեալ՝ գթեցուցի. (Լմբ. ատ.։)
Գթեցուցանեմ ի ճանապարհէ կենաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
to stumble, to make one stumble, to seduce, to pervert.
ԳԹԵՄ ԳԹԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Սայթաքեցուցանել. գայթագղեցուցանել. կործանել՝ կամ խթելով, կամ խոչ եւ խութ առ ոտս դնելով. մոլորեցուցանել, յանցուցանել.
Զպարզամիտսն դիւրաւ գթեսցէ. (Ի գիրս խոսր.։)
Գթել զընկերն, զընտրեալս, եւ այլն։ Գթեցաւ ի դիւաց իբրեւ զմարդ. (Վրք. հց.։)
Ի ճանապարհին գթեցուցանէր (դեւն) զգրաստն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ա.։)
Իգրկացն աստուծոյ հանեալ՝ յոտս ստամբակին գթեցոյց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Զուղիղ բանն աստուծոյ նախահօրն ձեր թիւր մեկնեալ՝ գթեցուցի. (Լմբ. ատ.։)
Գթեցուցանեմ ի ճանապարհէ կենաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
clemency, mildness, pity, compassiou, mercy, humanity.
οἱκτιρμός, οἱκτείρημα, σπλάγχνα clementia, miseratio, pietas, viscera Գութ. գթածութիւն. գորով. աղեկիզութիւն. կարեկցութիւն. մարդասիրութիւն. խնամ. սէր ընտանի. գթալն, խղճալն.
Բազում են գթութիւնք նորա։ Գթութիւն նորա ի վերայ ամենայն արարածոց իւրոց։ Դարձայց առ Երուսաղէմ գթութեամբ։ Խնդրէին գթութիւն յաստուծոյ երկնից։ Տացես զնոսա ի գթութիւն առաջի գերչաց իւրեանց։ Հայր գթութեանց.եւ այլն։
Գթութիւն՝ խնամք է սուրբ սիրոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Գթութիւն՝ ողորմութեան պտուղ է. (Լմբ. սղ.։ (զի զողորմութիւն առնու իբրեւ կարեկցութիւն, եւ զգթութիւն որպէս ձեռնտուութիւն)։)
Յաղագս առ մեզն գթութեան անբաղդատականի կոչի քահանայապետ. (Սարկ. քհ.։)
to pout, to be sulky with, angry, offended, in a passion;
to take offence.
Խոժոռիլ. դժկամիլ .... որ եւ ԴԺԳՄԻԼ, եւ ԳԺԴՄՆԻԼ.
Ասէ ցնա դարձեալ գժդմելով. (Ճ. ՟Զ.։)
cf. Գժդմիմ.
δυσχεραίνω indigne, aegre fero որ եւ ԳԺԴՄԻՄ, ԴԺԳՄԻՄ. Խոժոռիլ. դժկամակիլ. եւ Տժգունիլ. տխրիլ.
Թէ, զի զձեզ տրտմեցուցանիցեմք՝ զայս առնէաք, յիրաւի գժդմնէիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Յայտ առնէ երկիր ... եւ օդքն գժդմնելովն եւ քստմնելով. (Եզնիկ.։)
vexation, sulkiness, anger.
Զգժտութիւնսն, զգժդմնութիւնսն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Գժդմութեամբ եւ խոժոռութեամբ անդէն զնա լի առնէ ակամայ. եւ անուն է ախտիս այսորիկ տրտմութիւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to differ, to disagree, to quarrel.
παροξύνομαι exacerbor Խոժոռիլ. դժկամակիլ. խռովիլ. կագել. թթուիլ. աւրըւիլ.
Ես եւ եղբայր իմ փոքր մի գժտեցաք ընդ միմեանս։ Ոչ կարեմ բնակիլ ընդ եղբարս առանց գժտելոյ. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ե։)
Ասէ, յե՛տս երթ սատանայ. եւ գժտեցաւ նմա. (Եփր. համաբ.։)
altercation, contention, dispute, quarrel, discord, dissension, disagreement.
Զգժտութիւնսն, զգժդմնութիւնսն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
cf. Դիցաբանութիւն.
որ եւ Դիցաբանութիւն. Բան ի վերայ դից. չաստուածաբանութիւն հեթանոսաց.
Վասն իրիք առաջին դիւցաբանութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
hero
ἤρως heros, ἠμίθεος semideus Դի՛ցազն համարեալ, իբր յազգէ չաստուածոց կամ քաջաց. կիսաստուած՝ որպէս անմահ եւ սրբազան ըստ հեթանոսաց. եւ Կարի ազնիւ եւ առաքինի.
Սովոր են յոյնք զքաջս առ դիւցազունս ունել. (Եզնիկ.։)
Դիւցազունք անուանեալ՝ գեր ի վերոյ մարդկայնոյս համբառնային բնութեան. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Սկայիցն եւ դիւցազանց։ Հնազանդել դիւցազինն. (Խոր. ՟Ա. 1. եւ 9։)
Դից իմն, եւ այլոց ոմանց դիւցազանց առասպելս տողեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի խիզախել դիւցազանն։ Զդիւցազինսն պատուասիրել. (Մագ. ՟Ի՟Ա։)
Ի զարմէ դիւցազանց. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Պատէր ազնուագոյնս զքաղաքն պարսպօք եւ զդրունսն զարդարէր դիւցազունս. (Եւս. քր. ՟Ա.) իմա՛ դիւցազնաբար. յն. սրբազանավայելչաբար.
heroic;
epic.
Դիւցազնական օրէնք, կամ արգասիք, սէր. (Եղիշ. ՟Բ։ Ճ. ՟Ա.։ Մագ. ՟Ժ։)
Չորից դիւցազնական տաղից. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Դիւցազնականն աղեքսանդրոս, ատեան, եւ այլն. (Պիտ.։)
Դիւցազնական մանկան դիպեալ, յարշակունոյ զարմէ սերեալ. (Շ. վիպ.։)
that is become a hero, heroic.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. իմա՛, հեթանոսական։
cf. Դիւցազնային.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. (իմա՛, հեթանոսական։)
cf. Դիւցազնային.
Բացեալ դիւցազնայինցն տեսլարանաց յոլոմպիադս. (Փիլ. լիւս.։)
Գեղաւորքն ըստ ժամանակին (երեւէին) առ հասարակ դիւցազնացեալք. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Հրաման տայր դիւցազնային մոլորութեամբն առնել նուէրս զոհից. (Կաղանկտ.) իմա՛, հեթանոսական։
heroism.
Ըստ դիւցազնութեանն (կամ դիւցազնութեանց) կարծեաց. (Խոր. ՟Ա. 3։)