cf. Յախուռն.
· Calfa
Ո՛չ յախուրն ինչ անձկամ տեսանել զձեզ։ Այնպէս յախուր տանէ ի տուն որսալով. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
victorious.
· Calfa
Մեծ այր ի քաղաքի եւ կատարեալ սա կոչեսցի՝ յաղթազգեաց առաքինութեամբ։ Առ տունսն՝ որ յաղթազգածս են արիութեամբ (կամ լաւութեամբ). (Պղատ. օրին. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Բ։)
to conquer, to vanquish, to overcome, to subdue, to subjugate;
to oppress, to vex, to torment;
— բանիւ, to convince, to confound, to abash.
· Calfa
Յաղթահարէին եգիպտացիք զորդիսն Իսրայէլի բռնութեամբ։ Կամ յաղթահարեցի՞ զոք ի ձէնջ։ Ո՞չ մեծատունք յաղթահարեն զձեզ։ Իբրեւ յաղթահարեցին որդիքն Իսրայէլի, արարին զքանանացին հնազանդս։ Տէր Աստուած մեր, մի՛ յաղթահարեսցէ զքեզ մարդ։ Բազուկ փառաց նորա յաղթահարեաց զջուրսն առաջի երեսաց նոցա։ Դրունք դժոխոց զնա մի՛ յաղթահարեսցեն.եւ այլն։
frequency, abundance, great quantity or number, heap, redundance, affluence;
frequenting, haunting.
· Calfa
Իմաստունք իմասցին ի ժամանակի փոփոխմանն յաճախութեան. (Դան. ՟Ժ՟Բ. 11։)
long;
— ամս, ամօք, for a number of years, for many years;
կեցցե՛ս — ամն, may you live many years ! live for ever !
· Calfa
Դուք արա՛գ զձերն շինել (տունս), եւ զիմս յամայր ամս թողիք. (Լմբ. անգ.։)
out of the way, unseasonably, beside the question.
· Calfa
Հերակլոս ո՛չ վայրապար եւ յամբոյր ասէ, այս ցամաք հոգիս իմաստուն եւ առաքինի է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
representing, expressive;
— մարդոյ, portrait, statue.
· Calfa
Արարին կուռս կարկատունս յայտապատկերս մարդոյ. յն. մարդակերպս. ἁνθρωπόμορφος (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
to be ended, finished, bounded;
to drive at, to tend to, to come to, to be reduced, to dwindle, to result;
to discharge, to flow or to fall into, to empty itself.
cf. Յանգեցուցանեմ.
· Calfa
Իմաստունն իբրեւ լսէ զբան հանճարեղին, գովէ զնա, եւ յանգի ի նա. (Սիր. ՟Ի՟Ա. 18։)
to reprehend, to reprimand, to blame, to reproach, to cast in one's teeth, to chide, to rebuke sharply, to revile, to rate, to scold;
to present, to represent, to show, to demonstrate, to discover, disclose or unveil;
to prove, to convince.
· Calfa
born after;
s. fig. neophyte, proselyte.
· Calfa
Յետոյ ծնեալ կամ վերածնեալ. յետ այլոց եկեալ ի հաւատս. նորատունկ.
supported by, propped against;
confided in or relied on;
կալ — առ դրանն, to stop at the door;
ընդ միմեանս հարեալ — գթովն խանդազատանաց, united by the bonds of mutual affection.
· Calfa
Մատնեաց զարքունի տունն, որ յինքն յեց էր. (Բուզ. ՟Գ. 6։)
resolute, constant, firm;
obstinate.
· Calfa
Յեցեալ ի միտս իւր. հաստատուն ի խորհուրդս.
out of one's senses, foolish, senseless, mad, crazy, silly;
ծայրագոյն —, an arch-fool, an out-fool and out fool.
· Calfa
Ժողովուրդ յիմար, եւ ոչ իմաստուն։ Յիմարն յիմարութիւն խօսեսցի։ Նմանեսցի առն յիմարի։ Յիմարք եւ կոյրք։ Հիգն ի նոցանէ յիմարք էին.եւ այլն։
to lose one's senses, to go mad, to become foolish or deranged;
— սիրով, ի սէր ուրուք, to fall violently in love with, to dote on, to be smitten with, to be passionately fond of;
— ի գեղ ուրուք, to fall desperately in love with a person's beauty;
— ի գութ երեսաց ուրուք, to be all flame for.
· Calfa
Յիմարեսցին խորհուրդք նոցա, կամ իշխանք։ Զանձինս առ իմաստունս ունէին, յիմարեցան։ Յիմարեցան ժողովուրդք։ Զարմացարո՛ւք, յիմարեցարո՛ւք.եւ այլն։
commentary, memoir, annals.
· Calfa
Հաստատէ տուն կրօնաւորաց, որոյ յիշատակագրութիւն ունի օրինակ զայս. (Ուռպ.։)
monument, cenotaph, tomb.
· Calfa
Այնք՝ որ խօսին օրինակք՝ շիրիմ, յիշատականոց կոչեն. իսկ իմաստունն ոչ շիրիմ յիշատականոց, այլ յիշատակի ի ժառանգութիւն, եւ կամ գերեզմանի ստացուած։ Ի ժառանգութիւն շիրմի տացի ինձ ո՛չ շիրիմն յիշատականոցն, այլ յիշատակք ամենակատարս ժառանգութեան. (Փիլ. լին. ՟Դ. 77. 78։)
cf. Յիշոցնատու.
· Calfa
Վասն յիշոցատուաց։ Յիշոցատուն կցորդ է ամենայն մեղաց, զոր գործեն մարդիկ. (Կանոն.։)
using improper language, insulting, abusive, taunting, outrageous;
— լինել, to call names, to abuse, to insult, to outrage, to injury, to revile, to use like a blackguard.
· Calfa
Վասն յիշոցատուաց։ Յիշոցատուն կցորդ է ամենայն մեղաց, զոր գործեն մարդիկ. (Կանոն.։)
to conceive;
to be pregnant, to be with child or young, to be in the family way.
· Calfa
Յղացաւ, եւ ծնաւ զկային։ Եմուտ առ նա, եւ յղացաւ ի նմանէ։ Յղացաւ եւ ծնաւ արու։ Յղասցիս եւ ծնցիս որդի։ Գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչչեւ յղացեալ էր զնա յորովայնի։ Տարայց զնա ի տուն մօր իմոյ, եւ ի սենեակ յղացելոյն զիս։ Յղացաւ զցաւս, եւ ծնաւ զանօրէնութիւն։ Յղանան զցաւս, եւ ծնանին զանօրէնութիւն։ Յղացաք եւ որոճեցաք ի սիրտս մեր զբանս անիրաւութեան.եւ այլն։
to rough-hew, to roughen down, to smooth, to plane, to polish;
to burnish, to gloss;
to polish.
· Calfa
Յղկեալ մաքրի։ Յղկեալ մաքրեալ ամենեւին։ Ճախարակեալ եւ յղկեալ ձայն։ Զաշակերտսն յիմաստուն արանց զյղկեալսն. (Փիլ.։)
gluttonous, glutton, gourmand.
· Calfa
Եւ ոչ ըզմահ յղփասիրին, որ ի դըժոխս էջ ըստորին. (Յիսուս որդի.։) (Առ յետինս ասի Խորտկաճաշ մեծատուն. որպէս յն. լտ. δαιτυμών, δαιταλεύς epulo ).
to cause to abound or increase, to augment, to multiply;
cf. Յոլովանամ.
· Calfa
Հանդէսն յոլովի, եւ յամենայն կողմանց զճգնողաւն հոսին քրտունք։ Աճեն նմա (բարկութիւնք) յաշխարհական լիութենէս, եւ յոլովեն ի զօրութենէ աշխարհիս։ Նոցա մեծութիւնքն աճէին, եւ սորա աղքատութիւնն յոլովէր. (Իսիւք.։)
Մեծագոյն յետ դարձին զյոլովիլն ի տունս քան զառաջինն ասէ լինել. եւ ոչ միայն յոլովիլ, այլ աճել յուղղութիւնս. (Մխ. երեմ.։)
to lie down negligently, to throw oneself down heedlessly, to sleep, to stretch oneself down, to repose;
to observe, to watch, to spy, to be on the watch for, to waylay, to lie in wait for, to lay snares or ambushes.
· Calfa
Զորովք ամենեքումբք (զգայարանօք) յողալով իմաստունն, յանկարծօրէն սպաս արարեալ՝ անկաւ ի վերայ։ Ո՛չ, որպէս ոմանք, զյաջողական բարեօքն յողայր։ Այն՝ որ առ դրօքն յողայ՝ մահ։ Յողայցէ մինդ (ի զգայութեանց) միւսոյն. փոխանակ արբանեակք եղեալք միմեանց։ (Փիլ.։)
research, examination, investigation, inquiet;
emotion, agitation, perturbation, trouble, confusion;
troubled, agitated;
— սրտի, emotion;
—ք խռովութեանց, troubles, broils;
— եւ խնդիր, research, perquisition, chicane, pettifogging;
ի —ս կրից, in the heat of passion;
ի նախկին —ս ցասման, in the first impulse of indignation;
— առնել, ի — առնուլ, լինել ի — եւ ի խնդիր, — եւ խնդիր առնել, to search into, to make researches, to investigate.
· Calfa
Յոյզ (այսինքն ի յոյզ) առեալ զտունս եւ զկայեանս։ Յոյզ արարեալ՝ գտին զծառայն. (Յհ. կթ.։ Ասող. ՟Բ. 4։)
when;
since, as;
— or յո՞րժամ, when ?
· Calfa
Կարող եմ այսօր, որպէս յորժամ առաքեաց զիս Մովսէս։ Եւ լինէր՝ յորժամ մտանէր արքայ ի տունն Տեառն։ Զոր արար Դաւիթ, յորժամ քաղցեաւն։ Յորժամ գտանիցէք, ազդ արասջիք ինձ։ Այժմ մերձ է մեզ փրկութիւն, քան յորժամ հաւատացաքն։ Յորժամ դարձցիս եւ յոգւոց հանիցես, յայնժամ կեցցես։ Յորժամ եկեսցէ, յայնժամ նստցի։ Յորժամ դարձցին առ տէր, ապա վերասցի առագաստն, եւ այլն։
to seek, search or inquire after, to make search for, to ferret out, to hunt after;
to examine, to discuss;
to agitate, to move, to trouble;
to excite, to incite, to provoke, to stir up, to move sedition;
— զծով եւ զցամաք, to seek everywhere for, to ransack;
— խնդիրս, to breed disputes, to excite quarrels.
· Calfa
Յուզեաց, եւ եգիտ զսկիհն յամանի Բենիամենի։ Յուզեաց լաբան զամենայն տունն, եւ ոչ եգիտ զկուռսն։ Յուզեցեր զամենայն զինչս իմ։ Ո՞ արար զիրս զայս. եւ յուզէին եւ քննէին. եւ այլն։
abundant;
watered, irriguous;
fecund, fertile, fruitful, productive.
· Calfa
Քրտունքն յուռթի արեամբն զանգեալ փրկչին աշխարհի. (Նար. ՟Կ՟Զ։)
cf. Յուռթուլունք.
· Calfa
Այնչափ զգօնացուցանել զօձս գիտեն, մինչեւ կոչել յուռթիւք ի տունս. (Եզնիկ.։)
ill-will, malice, rancour.
· Calfa
Բառ անստոյգ. թերեւս որպէս Մռմռումն, տրտունջ.
giving hope;
comforting;
hoping.
· Calfa
Յուսադրութիւն եւ քաջալերութիւն (մօր) առ որդիս։ Հաստատուն ի յուսադրութիւն հաւատոյ. (Սիսիան.։ Մաշտ.։)
singleminded, simple-hearted, sincere, ingenuous, candid.
· Calfa
Ի յստակամիտ եւ յանզեխ զգաստութեան վարս հաստատուն պահելով. (Պիտ.։)
eyebrow;
lofty countenance, stately look, superciliousness, haughtiness;
— սեաւ, կամարաձեւ, թաւ, անօսր, նրբին, ի վայր անկեալ, ամբարհաւաճ, սպառնալից, dark, finely arched, bushy, thin, small, hanging, haughty, threatening eyebrow;
ամբառնալ զ—ս, զ—ս վեր ի վայր տանել, to raise the brows through superciliousness, to put on an arch look, to look arch;
վանել զ—ն, to put off pomp or pride;
պռստել, ի վեր պրկել զ—ս, to frown, to knit the brow, to look sour or angry;
զ—սն հանել, to paint the eyebrows;
—օք ակնարկել, to wink, to wink at.
· Calfa
ՅՕՆ մանաւանդ՝ՅՕՆՔ. գրի եւ ՅՈՒՆ, ՅՈՒՆՔ. (ռմկ. ընքուի, ընքուըներ. ὁφρύς supercilium. Կրկին կարգ կիսակամար մազից ի վերայ դարեւանդաց աչաց՝ ի գահաւանդս ճակատուն. նմանութեամբ՝ Բարձրայօնութիւն.
to fatten, to grow fat;
to stuff on gorge oneself;
to live in effeminacy, idleness or debauchery, to wallow in voluptuousness, to pamper oneself;
to become haughty, to enact the stately personage, to play the swell;
— սիգաքայլ, to stalk, to walk proudly, to look big;
— ի խաղս, ի զբօսանս, to pass the whole day in pleasure or amusement.
· Calfa
Մի՛ մեծատունք յօրասցին, եւ մի՛ աղքատք վհատեսցին. (Իգն.։)
he, she;
that, it;
ուտէ նա, he or she eats;
ուտեն նոքա, they are eating;
խնդրեմ զնա, I am looking for him, her or it;
ասեն նոքա, they say;
նա է, it is he or she;
անուն նորա, his, her or its name;
ետու նոցա, I have given them;
նոքա նոքին, they;
նմա, to him or her;
նորա, to him or to her;
նոցա, to them;
but, however, nevertheless, yet;
indeed, really, in fact;
նա՛ է, that is, that is to say, i.e.;
նա աւանիկ, նա աւասիկ, look there, look here;
but, yet;
նա եւ, also, even, likewise, again;
moreover, besides;
նա զի, նա մանաւանդ թէ, above all, the more;
rather;
նա եւ ոչ, neither, nor;
not even;
նա եւ արդ իսկ ոչ, not even now;
նա ուրեմն, certainly;
perhaps, it may be that;
well;
now, then.
· Calfa
Նա եւ սողովմոն շինեաց նմա տուն։ Նաեւ ի մեզ ծեր եւ հին աւուրց գոյ։ Օրինացն աստուծոյ ոչ հնազանդի. նա եւ կարէ իսկ ոչ։ Նաեւ արդ իսկ ոչ կարէք. եւ այլն։
Ընդէ՞ր կոչեցաւ տուն վկայութեան. նա ուրեմն վասն մարգարէին, որ ասաց, յաւուր վկայութեան իմոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Նախաբուղխ.
· Calfa
Ո՛վ ճշմարիտ աստուածային տունկ, նախաբոյս, եւ ինքնագոյակ կառուցմամբ պատկանեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
adj. s. chief, principal.
· Calfa
Թէ ոք ի նոցանէ ընդդէմ դառնայ նախագլուխ իշխանին, այսինքն՝ կոմսին, եւ կամ տրիբունին։ Գնայ ի նախագլուխ իշխօղն։ Տացեն ի նախագլուխս ճակատուն (ի զօրագլուխս). (Մխ. դտ.։)
provident, careful.
· Calfa
Ո՞ զիմաստուն զնախախնամականացն խորհրդոց՝ այնմ, որ առաքինութեան է ցանկացեալ, ետ. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
· Calfa
Նար ծառոյն կենաց աստուածատունկ դրախտին՝ ծաղիկ նախածին փթթեալ բուրմամբ անուշից՝ պտղաբերելով զսուրբըն ստեփանոս. (Շ. տաղ.։)
Զանազանեալ նախածինն, եւ առաջնածինն. առաջնածին՝ արուն, իմաստունն (իբրեւ հայր). իսկ վատթարն, իբր թէ ընդհանուր նախածին ընտանացեալ ընդ ախտաւորս հիւթանիւթսն, որք զօրէն մօր ծնանին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 160։)
provident;
— խնամք, foresight;
— զգուշութիւն, precaution.
· Calfa
Կենդանեաց ոմանք գործասէրք, եւ կէսք նախահոգակք։ Մեղու իմաստուն, եւ մրջիւն յառաջախոհ, իմաստունք եւ նախահոգակք. (Առ որս. է։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
foretelling, predicting.
· Calfa
Ետուն աւետիս առաքելոցն, եթէ յարեաւ նախապատմելի. (Շար.։)
first Gospel-preaching;
preceding words, admonitions or discourses.
· Calfa
Եթէ ոք քան զնախաքարոզն Գրիգոր (լուս) խորհեսցի լինել իմաստուն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
knowing, acquainted with beforehand;
prescient, provident.
· Calfa
Որոց մասն իմաստուն է եւ նախիմաց, ո՞չ ահա եւ բոլորն իմաստուն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
prescience, foreknowledge;
presentiment.
· Calfa
Իւրաքանչիւր ոք յեղելոց կատարելոցն՝ նախ իմացութեամբ խնամոց, եւ առաքինաւոր հանճարով լինի։ Զի՞ (այսինքն զիա՞րդ) նախիմացականն առանց նախիմացութեան լինի եւ իմաստունն առանց իմաստութեան. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
patriarch, chief of a family;
prince.
· Calfa
Դառնայ ի տուն նահապետի իւրոյ. ա՛յլ ձ. լաւ եւս, ըստ յն. վերակացուին իւրոյ։
Զրադաշտ մոգ եւ նահապետ մարաց։ Զմանաճիհր նահապետ ազգին ռշտունեաց, եւ զվահան նահապետ ամատունեաց։ (Սրբոյն Գրիգորի) մերոյ նախաշաւղի, եւ լուսաւորութեանց նահապետի. (Խոր. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 83. 89։)
patriarchate;
principality;
family house.
· Calfa
(Թագաւոր) եթէ դուստր իցէ նորա, նահապետութեան տուն կարգեսցէ. հանդերձ արամբ՝ կէս եղբօր մասն առցէ. (Մխ. դտ.։)
cf. Նափորտ;
cloak, veil, women's long mantle.
· Calfa
Զնամփորտն կամի սեւացուցանել։ Ի վերայ սպիտակ սուդային զթուխ նամփորտն յօրինեսցէ։ Նամփորտունքն արձակեալք, պարեգօտք լայնեալք, գօտիքի սեթեւեթեալք. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
s. bot. giant-fennel, ferula.
· Calfa
Նարդոսն ծաղիկ է անուշահոտ, եւ ի տունս թագաւորաց գտանի. (Նիւս. եւ Նար. երգ.։)
s. bot. nard, spikenard, nardus Indica, (oil and perfume).
· Calfa
Նարդոսն ծաղիկ է անուշահոտ, եւ ի տունս թագաւորաց գտանի. (Նիւս. եւ Նար. երգ.։)