to rise, to soar, to ascend, to mount;
to vanish, to disappear;
to go away, to leave, to escape;
վերացեալ հպարտացեալ կալ, to swell with pride, to be puffed up, to become presumptuous.
· Calfa
Եթէ վերասցին փորձութիւնք, ոչ ոք եղիցի սուրբ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
to revere, to honour, to respect.
· Calfa
Զգրիգորիս սուրբ հայրապետն եկա՛յք վերապատուեսցուք։ Վերապատուեն զքահանայապետն սուրբ։ Վերապատուեմք զքոյին աստուածամայր զհանգստեան տօնս։ Զոր ի հռովմայ գահիցն վերապատուեցեր. (Շար.։)
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
· Calfa
Խոնարհեալ ի մերս՝ վերառեր զմարմին։ Առօղ բանն օծանէ զվերառեալ մարդկութիւն իւր։ Զոր վերառեաց մասն ի մեր հողանիւթ բնութենէս իբրեւ զշիւղ ձիթենւոյ։ Անդին յիջանել բանին յարգանդ սուրբ կուսին՝ վերառեաց ի կուսական համբարանէն մասն. (Շար.։ Զքր. կթ. ծն. եւ Զքր. կթ. մկրտ.։ Ժող. շիրակ.։)
over-coat, mantle, cloak;
coverlet, quilt;
— ձիոյ, horse-cloth;
caparison.
· Calfa
Բարձեալ՝ մեծագին եւ ոսկէթել վերարկուօք, պայծառ վարշամակօք (զսուրբ նշխարս). (Նար. խչ.։)
receiving, containing, sustaining, carrying.
· Calfa
Զապիրատութիւն ի բարձունս խորհեցան զքրիստոսէ փրկչէն մերմէ, եւ զվերընկա՝ աթոռոյ նորա (զսուրբ տաճարէ). (Ղեւոնդ.։)
to read, to recite.
· Calfa
Զնկարս ծերք եւ տղայք հասարակ վերծանեն, եւ զգիրս սուրբս սակաւք ընթեռնուն. (Կաղանկտ.։)
the highest floor, garret, attic;
palate;
պատուհան —ի, garret-window;
բնակիչ —ի, garretteer.
· Calfa
Հարսն սուրբ, եւ առագաստ վերնայարկ։ Երկնակամար գօտեաւն՝ վերնայարկ կիսագնդիւն շարապնդեալ. (Անան. եկեղ։)
end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
· Calfa
τέλος finis ἕσχατον, τελευταῖον extremum, ultimum. եւ ի սուրբ գիրս οὑρά cauda οὑραγία extremi agminis ductus. (հակառակն ձայնիս Առաջ). Վախճան. կատարած. աւարտ յետին կամ յետոյ կուսէ. եզր. սպառուած. յետին ծայր. յետակողմն. եւ Տուտն, տտուն. վերջին թեւ զօրու.
cf. Վեցմատնի.
· Calfa
Սպիտակն, եւ երաժշտականն, եւ վեցմատեանն, եւ այլք ամենայն սուրբք հաղորդին ի մի անձն, եւ ոչ ի բնութիւն. (Մխ. ապար.։)
six-fingered.
· Calfa
Սպիտակն, եւ երաժշտականն, եւ վեցմատեանն, եւ այլք ամենայն սուրբք հաղորդին ի մի անձն, եւ ոչ ի բնութիւն. (Մխ. ապար.։)
cf. Վեցիջեանք.
· Calfa
Որոգինէս եթող մեզ օրինակս (սուրբ գրոց), այն՝ որ կոչին վեցօրինակաց. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 16։)
stone;
rock;
— անկեան, corner stone, head-stone;
— շափիղայ, sapphire;
ի վիմէ ասր ստանալ, to squeeze oil from marble, to desire impossibilities.
· Calfa
Ընդ զոքանչի սրբոյ վիմին՝ զիս յարուսցես ա՛ջ հըզօրին։ Աշակերտաց գերագունին, սուրբ հաւատոյ անշարժ վիմին. (Յիսուս որդի.։)
highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.
· Calfa
Ոչ արծւէսք եւ վէսք եկին, եւ ոչ սուրբ հարք սինայ լերին. Գր. տղ. յերուսաղէմ. իմա՛ արեւմտեան բառիւք, արքեպիսկոպոսք եւ եպիսկոպոսունք։
cf. Վիճեմ.
· Calfa
Ի բազում ժամս ընդ միմեանս վիճաբանէին։ Վիճաբանէի ընդ սուրբ հարսն. (Հ=Յ. Վրք. հց.։)
cf. Վիճեմ.
· Calfa
Ի բազում ժամս ընդ միմեանս վիճաբանէին։ Վիճաբանէի ընդ սուրբ հարսն. (Հ=Յ. Վրք. հց.։)
feudatory, farmer;
successor.
· Calfa
Զսուրբ մանուկն զյուսիկ զհայրապետն՝ զաթոռակալն եւ զվիճակակալն վիճակին թադէոսի. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
to give or distribute by lot, to allot, to assign in lots, to appoint;
to indicate as heir, to put in possession of an inheritance, or of a benefice;
to give a title to orders.
· Calfa
Ոչ վայրապար վիճակեցաք, քանզի աստուած է՝ որ վիճակեցոյց։ Զոր սուրբ գտեալ աստուծոյ՝ ի լսել զխորհուրդս իւր վիճակեցոյց։ Զլաւն՝ իւրեանց վիճակեցուցանէին։ Պա՛րտ է ձեզ զգրիգոր վիճակեցուցանել առանց յապաղելոյ ի քահանայապետութիւն։ Զեպիսկոպոսունս վիճակեցուցանէր ի գլխաւորութիւն ժողովրդոցն տեառն. (Ոսկ. եփես.։ Իսիւք.։ Փիլ. լիւս.։ Ագաթ.։)
cf. Վէճ.
· Calfa
Որք ի սուրբ գրոց վիճութիւնք եւ ընդդիմադրութիւնք։ Հակառակութիւն, վիճութիւն, նենգութիւն. (Առ որս. ՟Ե։ Մանդ. ՟Ի՟Ե։)
producing stones;
produced by stone.
· Calfa
Որպէս Ծնօղ վիմի լեառն՝ ըստ տեսլեանն դանիէլի յօրինակ սուրբ աստուածածնի.
cf. Վիմարդեան.
· Calfa
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ իմանալի, վիմարդեան եւ քառանկիւն տախտակ։ Քառանկիւն եւ վիմարդեան տախտակս տպաւորեալ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
Վիմարդեան արձանօք բոլորապէս գմբէթաւորեալ։ Շինեաց զսուրբ կաթուղիկէ եկեղեցին զվիմարդեան կոփածոյիւք. (Ասող. ՟Գ. 7. 9։)
cf. Վիմարդեան.
· Calfa
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ իմանալի, վիմարդեան եւ քառանկիւն տախտակ։ Քառանկիւն եւ վիմարդեան տախտակս տպաւորեալ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
Վիմարդեան արձանօք բոլորապէս գմբէթաւորեալ։ Շինեաց զսուրբ կաթուղիկէ եկեղեցին զվիմարդեան կոփածոյիւք. (Ասող. ՟Գ. 7. 9։)
resembling a stone, stone-like, stony, stone.
· Calfa
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ իմանալի, վիմարդեան եւ քառանկիւն տախտակ։ Քառանկիւն եւ վիմարդեան տախտակս տպաւորեալ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
Վիմարդեան արձանօք բոլորապէս գմբէթաւորեալ։ Շինեաց զսուրբ կաթուղիկէ եկեղեցին զվիմարդեան կոփածոյիւք. (Ասող. ՟Գ. 7. 9։)
hollowed in the rock;
cf. Քարահատ.
· Calfa
Առաւօտեան սուրբ կանանցն դիտելով զվիմափոր գերեզմանն. (Շար.։)
cf. Փափաք;
կատարել, լցուցանել զ—, to content, to satisfy;
որով ի — ածէ զնոսա, with which he excited desire in their hearts.
· Calfa
Զփափաքումն կարօտութեան անձկոյն լցուցնէ։ Փափքումն առ սուրբս. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ։)
to soften, to become tender, soft;
to become nice, delicate, to get soft or effeminate, to live in idleness, in pleasures, to pamper oneself, to give oneself up to effeminacy or voluptuousness;
— յանկողինս, to throw oneself listlessly or lazily on divans or conches, to sleep in soft beds;
— որովայնիւ, to addict oneself to epicurism;
տօն փափակացեալ, a duly kept feast or festival.
· Calfa
ՓԱՓԿԱՆԱԼ. Փափուկ եւ սուրբ պահի.
delicacy, tenderness;
effeminacy, daintiness, delight, pleasure, voluptuousness;
— խղճի, scrupulousness of conscience, scrupulosity;
— իմաստից, niceties or delicacies of thoughts;
— սրտի, ախորժակի, delicacy of heart, — of taste;
— կերակրոց, luxurious feeding, delicacies, dainty meats, good living;
արօտք փափկութեան, pleasant pastures;
պարտէզ փափկութեան, garden of delights;
օր փափկութեան, holiday;
ի հանդերձս փափկութեան զարդարեալ, tastefully, daintily clothed or dressed;
ընկղմիլ ի —ս, to revel in voluptuousness;
cf. Հատանեմ.
· Calfa
Վասն երկիւղածութեան աւուրն փափկութեան. իմա՛, վասն փափուկ եւ սուրբ պահելոյ. կամ ըստ յն. վասն պատուոյ նշանաւոր աւուրն։
phelmoni, such a one;
եղմոնի — or — եղմոնի, in such and such a place.
· Calfa
Եւ ասէր սուրբ մի ցփեղմոնին (կամ ցփելմոնին), որ խօսէր. (Դան. ՟Ը. 13։) Ոմանք ի քաղդէականն իմանան զայս ձայն ֆէլմօնի որպէս սերտ բարեկամ, կամ գլխաւոր, գահերէց նշանաւոր.
bride's man or maid, paranymph.
· Calfa
Նմանեցից Քրիստոսի սուրբ փեսայածուին եւ փեսային, որ եւ սքանչելագործէ ի հարսանիսն. (Ածաբ. մկրտ.։)
to put or shoot forth, to cause to blow or blossom, to deck with flowers.
· Calfa
Գնացք ջուրցն յերկրէ փթթեն զանազան բոյսս։ Որպէս ջուրն յագեցուցանէ եւ փթթէ զիւրաքանչիւր բոյս ի վերա իւր արմատոյն. նոյնպէս սուրբ հոգւոյն ազդմունքն փթթէ ի մեզ զողջախոհութիւնն, զխոնարհւոթիւնն, զհաւատն եւ զսէրն՝ իբրեւ զքրքումս եւ զմանիշակս. (Լմբ. առակ.։)
philosopher;
chorister, singer.
· Calfa
Զգենուն միաբան քահանայքն եւ սարկաւագունք, եւ փիլիսոփայք, եւ այլն. Ի հին տօնաց։ Այսօր տօն է մեծի սուրբ կարապետին. եւ փիլիսոփայ չունիմք՝ որ կատարեմք զտօնս. (Ոսկիփոր.։)
spotted, stained, sullied, dirty;
unclean, impure, obscene.
· Calfa
որպէս ռմկ. փիս. Պիղծ. բծկան. անմաքուր. անսուրբ. շաղախեալ. աղտեղի վարուք. փծուն. փցուն.
to recompense, to reward;
to return like for like.
· Calfa
Ազգի ազգի երախտեացն Աստուծոյ. (. . փոխադարձեալ նմա զսուրբ պատարագին Քրիստոսի ընծայումն. Խոսր. պտրգ.։)
instead of, in place of;
in exchange or in return for, as a reward for;
— նորա, in his place;
— ընդ, instead of;
— զի, whereas;
for as much as, since, because;
անձն քո — անձին նորա, your life shall be surety for his;
ասել —ուրուք, to say in a person's name.
· Calfa
cf. ՓՈԽԱՆ (կամ Փոխանակ, ըստ սուրբ գորց )։
Ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայլ անասուն ընդ անասնոյ, եղիցի եւ այն փոխանակն սուրբ։ Եւ նա, եւ փոխանակն իւր եղիցին սուրբ։ Արարի փոխանակ քո զեգիպտոս եւ զեթէովպիա, եւ զսուհէն քեզ փոխանակեցի։ Զջուր մեր դնոյ արբաք, եւ փայտն մեր առանց փոխանակի եկն ի վերայ։ Առ ոտն կոխէիք զարդարն՝ առնելով փոխանակս։ Առի զեղբարս ձեր, փոխանակս տուեալ տեառն։ Նախատեցին փոխանակ (այսինքն զփոխանակն, կամ զերեւեցուցիչն ) օծելոյ քոյ, եւ այլն։ Հաւատարիմ բարեկամի ոչ գոյ փոխանակ։ (Սիր.՟Ղ. 15։)
substitute;
lieutenant;
vicar;
successor;
exchange, barter, compensation;
—աւ, by turns, alternatively, reciprocally, mutually;
— արքայի, vice-roy;
— բդեշխի, vice-consul;
proconsul;
— հանդերձից, change of clothes, changes of raiment;
արարի — քո զեգիպտոս, have given Egypt as your ransom.
· Calfa
cf. ՓՈԽԱՆ (կամ Փոխանակ, ըստ սուրբ գորց )։
Ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայլ անասուն ընդ անասնոյ, եղիցի եւ այն փոխանակն սուրբ։ Եւ նա, եւ փոխանակն իւր եղիցին սուրբ։ Արարի փոխանակ քո զեգիպտոս եւ զեթէովպիա, եւ զսուհէն քեզ փոխանակեցի։ Զջուր մեր դնոյ արբաք, եւ փայտն մեր առանց փոխանակի եկն ի վերայ։ Առ ոտն կոխէիք զարդարն՝ առնելով փոխանակս։ Առի զեղբարս ձեր, փոխանակս տուեալ տեառն։ Նախատեցին փոխանակ (այսինքն զփոխանակն, կամ զերեւեցուցիչն ) օծելոյ քոյ, եւ այլն։ Հաւատարիմ բարեկամի ոչ գոյ փոխանակ։ (Սիր.՟Ղ. 15։)
to change, to convert, to transform, to modify;
to remove, to displace, to transfer, to transport;
to succeed;
to translate;
— զհրամանս or զիրաւունս տեառն, to transgress God's commandments;
— զհանդերձս, to change one's clothes;
— զշապիկ, to shift one's shirt or shift;
— զբնակութիւն, to shift one's quarters, to remove;
— զկարծիս, to alter or change one's mind;
— զպատիժ (ամոքել), to commute a punishment;
— զաչս յերկինս, to raise the eyes to heaven;
— ի հայ լեզու, to translate into Armenian;
cf. Լեզու.
· Calfa
Յայլ կերպարանս փոխել։ Ոչ յիւրմէ բնութենէն փոխէր։ Որպէս թէ արդարոցն մեռելոց ոգիք յայլ ի սուրբ մարմինս փոխիցին, եւ մեղաւորացն ոգիք յաղտեղի մարմինս փոխիցին. (Եզնիկ.։)
comfort, comforter.
· Calfa
Զհողաթափս հռիփսիմեայ եւ զփողապատն ներկեալ սուրբ արեամբ. (Արծր. ՟Ե. 12։)
to make haste, to hasten, to be quick, eager, to hurry;
to strive, to endeavour;
to be diligent, to apply oneself to;
չ-, to be slow, not to hurry, to take one's time;
փութալով առնել զիմն;
to do anything in a hurry;
փութա՛, quick! make haste!
փութա՛ էջ այտի, come down quickly!
յայն միայն փութայր, he dreamed of nothing else than;
յայն առաւել փութամ զի, my chief desire is to;
եւ զիա՛րդ փութամ մինչեւ կատարեսցի, and how am I straitened till it be accomplished !.
· Calfa
cf. Տարր;
letter, character;
letter, episite;
book;
աստուածեղէն —ք, the Holy Scriptures;
մարգարէական —ք, the prophecies;
—ք կանոնականք, canons, constitutions, statutes, written laws.
· Calfa
Ի տառից հոգեպատում մարգարէից։ Մարգարէական տառիցն։ Որպէս գրեալ ի սուրբ տառին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Շ. բարձր.։ Յիսուս որդի.։)
literary.
· Calfa
Տառիւք գծագրեալ. գրով դրոշմեալ. գրաւորական. Ընծայեցի քեզ սուրբ նշան ի սկտեղս խանթից զտառագործական արտադրութիւնս. (Թէոդոր. խչ.։)
ten, half-a-score;
decade.
· Calfa
Կոփեաց այլ տախտակս, յորում գրեաց աստուած զառաջին տասնեակն (պատգամս)։ Զսուրբ անասնոց տասնեակս ոչ փրկել գնովք, եւ ոչ փոխանակել այլով. (Նախ. ել. եւ Նախ. ղեւտ.։)
element, elementary substance or matter;
տարերք, elements;
rudiments;
տարերք կենաց, the elements of life;
ըստ տարերց աշխարհի, according to the worldly maxims.
· Calfa
Նախեղակ վեհից իմանալեացըն խումբ՝ ստորակաց տարրիցը քառիւք. (Շ. տաղ.։ Գոյիցս տածիչ՝ տարրից ու անտարրից սուրբ հոգիդ. Տաղ յհ. եղբ. հեթմ.։)
materiality, corporeity.
· Calfa
Ի տարրաւորութենէ եղեալ անսուրբ կենդանի. (Մամբր.։)
cf. Տարրաւոր.
· Calfa
Ոչ ձեւանայ ի տեսիլ տարրեղէն։ Տարրեղէն փայտակերտն սուրբ քառաթեւն։ Էութիւնք իմանալեաց եւ տարրեղինաց։ Հրեղինաց եւ տարրեղինաց ստեղծօղ. (Եղիշ. ՟Բ։ Շար.։ Շ. գանձ.։)
Որպէս զի ի տարրեղինաց եւ հոգեղինաց, ի հրեղինաց եւ հողեղինաց փառաւորեսցի քո սուրբ անունդ. (Ժմ. յն.։)
ardent desire;
love.
· Calfa
Քաջն արտակ դիմեալ յասպարէզ տարփով, եւ սուրբ հաւատով. (Գանձ.։)
to sign with the cross, to make the sign of the cross.
· Calfa
Տեառնագրէի զնշան խաչին ի վերայ երեսաց իմոց։ Բժշկէր սուրբն ներսէս տեառնագրելով ձեռօք իւրովք։ Տեառնագրեա՛ քո անուամբդ զլուսանցոյց երդ յարկիս։ Եթէ ոչ տէրունական կենսատու խաչիւդ տեառնագրեսցի. (Վրք. հց. ՟Բ։ Ճ. ՟Բ.։ Նար. ՟Ժ՟Բ. ՟Ղ՟Գ։)
որպէս լտ. signo sanctam crucem, vel sancta cruce. յն. σημειόω, σφραγίζω . Գծագրել զտէրունական նշան զսուրբ խաչն. խաչակնքել. կնքել դրոշմել խաչիւ կամ զխաչ. օրհնել նշանաւ խաչի. երեսը խաչ հանել, խաչ հանելով կամ սուրբ խաչով օրհնել.
sandal;
wooden-shoe, clog;
— հովուի, calage.
· Calfa
Աղտեղեալ տրեխօք ելանեն ի բեմն սուրբ։ Ունին տրախք. (Շ. ընդհանր.։ Մխ. դտ.։)