to turn into a sea, to fall into;
to inundate, to immerse, to cover with water.
living by the sea, (sailor, fisher, &c.);
— լինել, to labour on the sea, to exercise the calling of sailor, fisher.
Քեզ ի գանձ յաւելցուք ի մերոց ծովավաստակ նաւաստեացս. հին տպ. ծովակուտակ. (Ագաթ. յռջբ։)
cf. Ծովեզերեայ.
Արբցեն եգիպտացիքն զջրշեղջս ծովափնեայս. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 5։)
sea-coast, sea-side, shore, strand, beach;
առ or ի ծովեզերին, on the sea-shore.
ընդ հարաւ, եւ ընդ ծովեզրն քանանացւոց։ Յամենայն ծովեզեր ծովուն մեծի։ Որ առ ծովեզերն հրէաստանի էր։ Նստաւ առ ծովեզերն։ Առ ծովեզերբ ծովուց։ Ի ծովեզերէն տիւրոսի եւ սիդոնի։ Կալ կամ բնակել առ ծովեզերբ կամ առ ծովեզեր։ Բնակել զծովեզերբ կամ ի ծովեզերին։ Եդեալ րունր առ ծովեզերին կացաք յաղօթս։ Հրաման տայր շուրջ զծովեզերօքն.եւ այլն։
to keep out at sea;
to stand for the offing.
Որք ծովեն ընդ լայնութիւն նորա։ Ի մէջ ձմերայնի ի վեր ի վայր ծովել. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. բագն.։)
running, flowing, liquid, fluid;
flow, flowing, running out
Կացոյց զերկինս իբրեւ զկամար, որ ի ծորան ջուրց բազմութենէ (կամ բնութենէ) անտի անշարժեւ անէջ զերկինս հաստատեաց. (Կոչ. ՟Թ։)
cf. Ծորիմ;
to mow.
ԾՈՐԵՄ ԾՈՐԻՄ, եցայ. ձ. ῤύω, ἁπορρυέω fluo, defluo. Թորիլ, թորթորիլ. սորիլ, սորսորիլ. հոսիլ որպէս ջուր կամ ընդ ձոր. լուծանիլ. կաթել. ծիւրիլ, հալիլ. Ջրի պէս վազել, վսթիլ, փուճը երթալ.
Ծորեսցէ իբրեւ զջուր անպիտան։ Խռովեցաւ սիրտ իմ, եւ ծորեաց ի տեղւոջէ սերմն ի մարմնոյ իւրմէ։ Ծորեսցին աչք նորա ի կապճաց իւրեանց. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 29։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 1։ ՟Լ՟Ը։ 30։ Ղեւտ ՟Ժ՟Է. 3։ Զաք. ՟Ժ՟Դ. 12։)
Սամփսոն զմեղրն ուտէր. գայր եւ ծովէր իջանէր ի վերայ ձեռանց նորա։ (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)
Ծովէր իջանէր արիւննն ի վերայ խաչին. (Ոսկ. խչ.։)
Զամենայն պտուղն յառաջ քան զհասանել՝ ծորել եւ ի բաց թօթափել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 10։)
to set running, to cause to flow;
զմտաւ իսկ ածելն —նէ զբերանս, the mere thought of it makes my mouth water.
Զամենայն պտուղն յառաջ քան զհասանել՝ ծորել եւ ի բաց թօթափել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 10։)
valley, vale;
little valley, dale, dell.
κοιλάς, κοίλωμα, αὑλών , χείμαρρος, φάραγξ vallis, convallis, cavum, cavitas, concavitas. Ձոր. շարունակութիւն ձորաց, յորս ծորին եւ սորսորին ի լերանց անձրեւաջուրք, կամ ընդ որ ծորին եւ անցանեն ուղտք. լեռնամէջք. հովիտ. ծմակ. եմակ. տերէ. տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Ե. 14։ Դատ. ՟Է. 12։ Յուդթ. ՟Բ. 5։ Ես. ՟Ը. 14։ Սղ. ՟Ճ՟Գ. 10։)
Քամուածք ջրոյ, որ ի ծործորացն ի վայր զեղուին. (Արծր. ՟Բ. 6։ ՟Գ. 12։)
trickling, dropping;
flowing, running;
leaking;
— ըստ ամսեանցն, the menses, menstruation.
— ի մարմնոյ, gonorrhoea, running of the reins.
Ծորման իջից ի կողահոս կաթուածոցն. (Անան. եկեղ։)
flowing, fluid.
Զօրէն քաջ բժշկի զծորուն եւ զհոսելի ցանկութիւնն արգելցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
bosom, lap;
cavity;
pocket;
— ծովու, gulf, the bosom or depth of the sea;
— գետոց, channel of a river;
— լերանց, cavern, grotto;
— կառաց, the interior of a carriage;
— անկեան, sinus.
— նաւու, the keel of a ship;
գորք ամփոփման —ոյ նաւին, the hold of a ship.
κόλπος sinus. Գոգ. գիրկ. գոգ ծակեալ. մէջ գրկաց. լանջակողմանք. նմանութեամբ՝ խորշ սրտի., եւ ծովու, եւ այլն. ... Տե՛ս (Ել. ՟Դ. 6։ Օր. ՟Ժ՟Գ. 6։ Հռութ. ՟Դ. 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Գ. 20։ Յոբ. ՟Ժ՟Թ. 27։ ՟Ի՟Գ. 12։ Սղ. ՟Լ՟Դ. 13. ՟Հ՟Գ. 11։ Ես. ՟Կ՟Ե. 6։)
Արիւնն լնոյր զծոց կառացն. այսինքն զմիջաւայրն. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 35։)
Ի ծոց տապանին. այսինքն ի մէջն. (Խոր. հռիփս.։)
Յորժամ ուռկան արկանիցի, ձուկնն հարթնու, եւ ի միջին ծոցն դիմէ։ Ի սուրբ ծոցն հաւատոց բնակեալ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ծոց առնուլ յաջակողմն հերակլեան արձանացն. (Արիստ. աշխ.։)
piece of linen, bits, cuttings, shreds, strips, rags, tatters;
ի ծուէնս ծուէնս պատառե, to tear, to rend, to pull to pieces;
յերկուս ծուէնս պատառել, to tear in two parts or pieces.
ῤῆγμα scissura, fissura, rima եւ ῤάκος (լծ. թ. եարըգ, էըրըգ ). lacera vestis, pannus. Արմատն երեկի լինել ռմկ. Ծիւ ծիւ, բզիկ բզիկ. Հերձիք. ցելումն. ճեղք. պատառուած, եւ պատառեալ կապերտ, փայտ, եւ այլն. կտոր, քուրջ. քարչէ, քարէ.
cf. Ծուլանամ.
Յորանջեմք, եւ ծուլամք։ Զի մի՛ ծուլայցեմք։ Ծուլալ եւ ի բոց դառնալ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
knee;
անկանիլ ի վերայ ծնգաց, ընդգճիլ ի —ս, to fall on one's knees, to kneel;
խոնարհեցուցանել զ—ս, to bend the knee;
անկանիլ առ —ս ուրուք, to fall throw oneself at the feet of;
փարիլ զծնդովք, to clasp the knees;
ննջել ի մէջ ծնգաց, to sleep on the knees of;
ի ծնգաց կալ, to be kneeling;
with bended knees, upon one's knees;
—ք նորա կթուցեալ դեդեւէին, his legs tottered under him;
cf. Ծնկու չափ.
knot.
cf. Ծունգ.
Ընդ ջուրս գետոց յորդութեան գլխովին ծնկուչափ հարեալ անցանէր. (Վրք. հց. ՟Ի։)
to attach, to join.
Ի վերայ նորա սուսեր ընդ մէջ՝ ծպտեալ առ միջովն պատենիւք հանդերձ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 8։)
to disguise, to travesty;
to dissemble, to cloak.
Ի վերայ նորա սուսեր ընդ մէջ՝ ծպնեալ առ միջովն պատենիւք հանդերձ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 8։)
Բան ծպտեալ եւ ծրարեալ։ Ի ծերպ անկեանցն ծպտեալք։ Ի խորսն ծպտեալս մնացուցանել։ Վիմացն ծպտելոց. Ի պատառուած եղեգան փորուածի ծպտեալ զտառ գծի իւրոյ։ Զոմանս (ի ձկանց՝ եփելն) ծպտեալ ի մէջ դիայ (կայծականց) (Մագ.։)
circle.
Ծիր բոլորեալ. Բոլորակ ծրագրեալ. Շրջանակ. շրջան.
laying out;
cf. Ծրագիր.
Վերջին յօրինուածովն զառաջին ծրագրութիւն կապարին ոչ բառնայ. (Շ. մտթ.։)
to grow or become round;
to surround, to enclose.
Ծիր լինել. բակ կապել. շուրջ պատել.
Մերձեալ խոնաւութեան (ի լուսինն կոյս), եւ ի նա չհասեալ, բակ առեալ ծրանայ շուրջ զնովաւ. (Եզնիկ.։)
knot of a cane or reed;
internodium, space between two joints or knots in a plant.
ԾՐՈՒՆՔ կամ Ի ՄԷՋ ԾՐՈՒՆՔ. Ընդ մէջ յեռեալ ծնունք, կամ ծիրք. այսինքն Յօրդք ծղօտից եւ եղեգանց. internodia յն. ընդ մէջ գօտի. διὰ μέσου ζώνη
Որպէս ի ցորեան խոտն, ցողունն, ի մէջ ծրունքն. (Նիւս. կազմ.։)
to mute, to guano, to dung as burds;
— ձկանց, to spawn.
Ծրտէին ձագքն ջերմաջերմ յաչս իմ. (Տոբ. ՟Բ. 18։)
cf. Ծփալից.
Ծփական ջուրք. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ի մէջ ծփական ալեաց ծովու։ Տէր էջ յերկնից ի ծփական կենցաղս։ Ի փողոցի ասէ, որ նշանակէ զանցաւոր կենցաղոյս ծփական վարս. տօնակ։ Որք ի ծովու յայսմ աշխարհիս կան ծըփական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
cf. Ծփիմ;
— ընդ մէջ յուսոյ եւ երկիւղի, to fluctuate between hope & fear.
to excite, create or produce a tempest;
to agitate, to trouble.
Ծփեաց զջուրս կարմիր ծովուն ի վերայ երեսաց նոցա. (Օր. ՟Ժ՟Ա. 4։)
Կարող է զքեզ ամենայն բազմութեամբ քո մատնել ի խորս ծովուդ՝ ծփել զջուրս ծովուդ. (Ղեւոնդ.։)
Ազգամն ծփէ զմարմինն ի մէջ ալեաց զանազան ախտից։ Ծփէ ընդդէմ ալիքն զմիտս, եւ տատանէ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Ծփեմ.
Ծփեաց զջուրս կարմիր ծովուն ի վերայ երեսաց նոցա. (Օր. ՟Ժ՟Ա. 4։)
Կարող է զքեզ ամենայն բազմութեամբ քո մատնել ի խորս ծովուդ՝ ծփել զջուրս ծովուդ. (Ղեւոնդ.։)
Ազգամն ծփէ զմարմինն ի մէջ ալեաց զանազան ախտից։ Ծփէ ընդդէմ ալիքն զմիտս, եւ տատանէ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. սղ.։)
the fifteenth letter of the alphabet &, the tenth of the consonants;
sixty, sixtieth.
Տառ բաղաձայն, անձայն, լերկ, անուանեալ Կեն. միջակ ընդ գ եւ ք.
Գիմն ի մէջ կենի, քէի, եւ խէի. զի քան կենն թաւ է, եւ քան զքէն եւ զխէն զերկ. ուր ըստ յն. գրի, γ միջին է ընդ κ , եւ χ ։
cf. Կագեմ.
Ուր աստուած հաշտ իցե, եւ ի հրոյ մէջ ցօղ լինի. իսկ եթե աստուած կագիցէ, եւ ի փափկութիւնս մարտ եւ պատերազմ. (Ոսկ. ես.։)
restoration, re-establishment, recovery, convalescence.
Հայցել տկարութեան զօրութիւն, դանդաղանաց եւ լքման ջիլս եւ կազդուրութիւն. (Սարկ. պատկ.։)
cf. Կազդուրութիւն.
Հայցել տկարութեան զօրութիւն, դանդաղանաց եւ լքման ջիլս եւ կազդուրութիւն. (Սարկ. պատկ.։)
apparatus;
preparing, preparation;
goods, furniture, household effects;
moveables, utensils;
equipage;
armour;
cf. Կազմութիւն;
— մարմնոյ, constitution, temper;
- պատերազմականք, military stores;
- ձիոյ, harness, caparisons, trappings;
— նաւու, rigging;
astronomical instruments.
Տեսանէր զօրօք շուրջ պատեալ զերուսաղէմ, եւ զայլ զարհուրեցուցիչ զկազմածս. (Մխ. երեմ.։)
form, formation, conformation, organization, construction, accomodating, setting in order.
Բնութեանս մերոյ կազմակերպութիւն է ի հոգւոյն սրբոյ եւ ի ջրոյ։ Տե՛ս զկազմակերպութիւնն։ Իսկ որ զկնի այնորիկ, վկայութեան էր կազմակերպութիւն. (Ոսկ. յհ.։)
to form, to mode, to fashion;
to construct, to erect, to build;
to furnish, to provide, to supply;
to fit up, to arrange, to set in order;
to adjust, to put in repair;
to adorn, to embellish;
to get ready, to prepaire;
to equip;
to arm;
գունդս —, to enrol soldiers;
— զկառս, to harness the horses;
պարս ուրախութեան —, to give a ball;
— գորս, to bind books.
Իմաստութեամբ քով կազմեցեր զմարդն։ Որ կազմեացն զնոսա։ Ի կաւոյ կազմեալ ես եւ դու իբրեւ զիս։ Կազմել զտուն, զգրունս, զբեմ, զբեդեկ տանն, զտապանն, ղէնս, աղեղունս։ Կազմել զէշն, զերիվարս, զկառս. ջնար, կռիւս։ Կազմեցին զյորդանան առաջի արքայի։ մուրթքէ դարմանէր եւ կազմէր զտուն թագաւորին. եւ այլն։
Ի քաջաց արանց բարեկամս իւր կազմեալ. (Յհ. կթ.։)
Կազմէ խոնարհաբար (զբանն) վասն տկարութեան լսողացն։ Կազմեաց զառաջինն՝ մեծ լինել քան զաբրահամ, եւ այլն. Ոսկ. յհ. իբր կազմակերպել։
to drop, to flow drop by drop;
to trickle, to run down;
to distil;
անձրեւ ոչ եւս կաթեաց յերկիր, not a drop of rain fell;
— լուսոյ, to shine forth, to appear.
(ար. գութուր, թէգէթթուր ). στάζω stillo. Ծորիլ որպէս զկաթիլ. շիթ առ շիթ իջանել. ցողել. անձրեւել. ի վերայ անկանիլ. հոսիլ. կաթկթիլ. տամլամագ.
Անցրեւ ոչ եւս կաթեաց յերկիր։ Կաթեաց ի վերայ նոցա ջուր յերկնից։ Ի դատարկութենէ ձեռաց կաթեսցէ տուն։ Մեղր կաթէ ի շրթանց կնոջ պոռնկի։ Կաթեաց ի քեզ գինի եւ արբեցութիւն։ Կաթեսցէ կամ կաթեաց սրտմտութիւն.եւ այլն։
Աւիշքն՝ որ անտի կաթեալ ի ջետլ էր. (Յհ. կթ.։)
Թէ ոչ լուր համբաւոյ նոցա կաթեաց յականջս նոցա երբէք։ Եւ զի կաթեաց ի լսելիս նոցա բարբառն հանգստեան. (Եփր. համաբ.։)
little drop.
Ի ձէնջ հայցէ լեզուին ջըրիկ, դուք ոչ տայցէք նըմին կաթիկ. (Շ. եդես.։)
sucking the breast.
Կաթնածուծ եւ ջամբակեր. (Եղիշ. հայր մեր.։)
cf. Կաթնատու.
ԿԱԹՆԱՁԻՐ ԿԱԹՆԱՄԱՏՈՅՑ. Որ ձրի տայ կամ մատուցանէ զկաթն զաւակի իւրում. կաթնաջամբ. կաթնատու.
cf. Կաթնատու.
ԿԱԹՆԱՁԻՐ ԿԱԹՆԱՄԱՏՈՅՑ. Որ ձրի տայ կամ մատուցանէ զկաթն զաւակի իւրում. կաթնաջամբ. կաթնատու.
to be changed into milk.
Սկիզբն մարդկութեանս ջուր է ... ապա մեկնեալ ի ջերմութենէ սրտին՝ կաթնանայ. որ տուեալ լինի մանկանց ի կերակուր. (Բրսղ. մրկ.։)
feeding on milk.
γαλακτοτροφία . Սնանիլն կաթամբ. կաթնասուն կամ կաթնաջամբ լինել. կաթնաբուծիլն։ (Կանոն.։)
inverse, inverted.
ἁντίστροφος reciprocus. Որ փոխադարձ. անդրադաձ. շրջուն.
to oppose, to withstand.
Սովորեցաւ հակակայիլ։ Ասի այլ այլում հակակայիլ քառաբար. որպէս կրկնապատիկն՝ կիսոջ. չար, բարւոջ. կուրութիւն՝ եւ երեսք (այսինքն տեսութիւն աչաց). նստի, ոչ նստի։ Մակացութիւն մակացելումն իբրեւ առինչք հակակային. (Արիստ. հակակ.։)
Որպէս առողջութիւն եւ հիւանդութիւն հակակայեսցին։ Հակակայի նմանոյն անմանն. (Կիւրղ. գանձ.։)
opposition, resistance;
antiperistasis.
Հաւասար հակակայութիւն ունին ծանր առ թեթեւն, եւ ջերմն առ ցուրտն. (Արիստ. աշխ.։)
counterpoise;
— գոլ, to counterbalance.
ՀԱԿԱԿՇԻՌ ԳՈԼ. ἁντερίζω (իբր մաքառիլ) Ի կշիռ գալ ընդ այլում. զուգակշիռ գտանիլ, կամ ջանալ յաղթել. contendo per emulationem
to lean, to incline, to be prone to, to feel inclined or disposed for, to lean to the side of, to have an inclination to.
Մի եւ նոյն անձնիշխանութիւն առաջնորդականիս յերկուս կողմանս հակամիտեսցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
against, contrary to;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
Հակառակ կան աջոյ քո։ Տէր ամբարտաւանից հակառակ կայ։ Որ կայցեն ձեզ հակառակ։ Եկաց հակառակ եղբօր իւրում։ Հակառակ կացից նմա։ Մեղք մեր հակառակ կացին մեզ։ Հակառակ կացին գործոց մերոց, եւ այլն։
Լաւն քաջութեամբ ընդ վատթարիկն ի հակառակս ելեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
to contradict.
Հակառակաբանէր առաջի արքային. (Ճ. ՟Բ.։ Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Դ.։)
occupying a station, an office to the prejudice of another;
— պատրիարք, pseudopatriarch.
ἁντίθρονος pseudopatriarcha, antipapa. Նստեալն յաթոռ իշխանութեան հակառակ հարազատ աթոռակալի. անհարազատ կամ սուտ առաջնորդ.
opponent, adversary, antagonist;
contest, resistance;
combat, conflict.
Մի ոք ի ձէնջ զհակառակամարտիցն զհազարսն կոտորեսցէ. (Պտմ. աղեքս.։)