vital, vivifical;
animal, living;
sign of the zodiac.
Տունգք աճեցմամբն եւ շնչաբոյս. (Շ. բարձր.։)
ζωτικός vitalis, vivens, vivificus, salutaris. Ուր գոյ կենդանութիւն. կենսական. կենդանի. առոյգ. կեցօղ. եւ Կենդանարար. կեցուցիչ. եւ Առողջարար.
Որ փչեացն ի նա հոգի կենդանական. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 22։)
կենդանական շունչ, զօրութիւն։ Ի ժամանակս կենդանականս (գարնանոյ)։ Կենդանարան զօրուն գումարտակ. (Նար.։)
Կենդանական օդք, սերմանք, բարբառք, պահապանք (հրեշտակք)։ Շնչելով կենդանականաւ. (Պիտ.։)
ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ. ζωτικός vegetabilis. Տնկական. բուսական. ունօղ զաստիճան ինչ կելոյ ի ձեռն աճման.
Կենդանականք՝ որք բուսանին, եւ անկենդանք՝ որ ոչ չարժին. (Յիսուս որդի.։)
Արեգակն զիւրաքանչիւր ժամանակ (զեղանակ) կատարէ ի ձեռն երից կենդանականացն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 76։)
sign of the zodiac;
— պատկեր, portrait.
ζώδιον signum celeste in zodiaco. որ եւ կենդանատեսակ. Կենդակ. Կենդանակ. այսինքն Աստեղատուն ի կերպարանս կենդանւոյ իրիք նշանակեալ աստեղաբաշխից, որպէս Խոյ, Ցուլ, եւ այլն, թուով երկոտասան, ի վերայ զոդիակոս կոչեցեալ գօտւոյ երկնից, ընդ որ խաղայ արեգակն ամսոյ յամիս.
Եթէ կամիցիս գիտել, թէ արեգակն յորու՞մ կենդանակերպի է։ Կենդանակերպքըն են այսոքիկ. (խոյ, ցուլ, երկաւոր եւ այլն. Տօմար.։ Որպէս եւ Շիր.։ Նչ. եզեկ.։)
conserving life.
Պահպանիչ կենդանութեան. տէր կենաց.
granting life.
Կենդանաձիր. պարգեւիչ կամ պատճառ կենդանութեան.
desirous of living, fond of life;
zoophilist
Մեծահոգին ոչ կենդանութեան իւրոյ յոյժ փոյթ առնէ. զի եւ ո՛չ է իսկ կենդանասէր. (Արիստ. առաք.։)
love of life, zoophily.
Ունի անձն ըստ բնութեան զկենդանասիրութիւն. այսինքնչկամի մեռանել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
cf. Կենազրաւ.
Սպառիչ կենդանւոյ կամ կենաց. սպանօղ.
Ի քարանց կարծրանիւթ վիմաց կենդանասպառ օրինի. (Նար. խչ.։)
cf. Կենդանարար.
Ստեղծիչ կենդանեաց եւ կենաց.
cf. Կենդանակերպ.
Պտուղք ծառոց, եւ շարժուն կենդանատեսակք շնչաւորք. (Շիր.։)
Ճախարակօք եւ այլ գործարանօք անօթս ինչ առնել, կամ այլ ինչ գործի, կամ կենդանատեսակ. (Մագ. քեր.։)
ԿԵՆԴԱՆԱՏԵՍԱԿ. ա. Խաչանիշ. խաչադրոշմ. Ունօղ զտեսիլ կենսատու խաչի.
Զնշան կենդանատեսակ դրօշուց վառելոց ի ձայն փողոյ հռչակեալ. (Կաղանկտ.։)
life-giving, vivifying, vivificative.
Փրկչի եւ կենդանատուի։ Մատչել յըմբռնումն ոտից կենդանատուաց. (Նար. ՟Լ՟Գ. եւ ՟Հ՟Ե։)
zoophyte
Խեցեմորթ ... եւ սպունգն՝ որ արմատացեալ է ի վէմս ... զայսպիսիս՝ կենդանատունկս սովոր են կոչել հինքն իմաստասէրք. (Նիւս. բն.։)
cf. Կենդանատու.
Կենդանատուր խաչ, կամ բխումն արեան քրիստոսի։ Կանոնս բարեհրաւէրս, եւ կենդանատուրս՝ գրեալս հոգւովն աստուծոյ. (Ագաթ.։ Ճ. ՟Բ.։ Նար. ՟Ծ՟Ա։)
vivifying.
ԿԵՆԴԱՆԱՐԱՐ ζωοποιός, -ιοῦν vivificus, -cans. որ եւ ԿԵՆԱՐԱՐ. Որ կենդանի առնէ զմեռեալս. անմահարար. կենդանացուցիչ. կենսատու. կենագործ, պատճառ կամ առիթ կենաց.
ոչ ետուն հանգիստ կենդանարարիդ։ Կենդանարար մեռելոց, կամ բնաւից։ Կենդանարար աւազան, կամ խորհուրդ, կամք, գարշապարք կամ ոտք տեառն. (Նար.)
Ի կենդանարար լծոյն իմոյ ասէի բաց կացին. (Նչ. եզեկ.։)
vivification.
Ծնչութիւն եւ կենդանարարութիւն գոյ ի նոսա ըստ իմանալւոյն անձրեւածութեան. (Դիոն. երկն.։ եւ Շ. հրեշտ.։)
Սպանութեան մեղաց, եւ սրտից կենդանարարութեան. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
Ζῶν, ζῶσα, ζωόν, ζῶν, vivus, vivens, animans. Իբր Կենսունակ. Ունօղ զկեանս կամ զինքնաշարժ գոլ, կեցօղ ըստ այլեւայլ աշտիճանաց կենդանութեան հոգւոյ, ոգւոյ, եւ շնչոյ. կեանք ունեցօղ, ողջ, ապրօղ. տիրի, սազ, ճանլը.
Աստուած կենդանի։ Երգուաւ ի կենդանին յաւիտենից։ Դու ես որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Կենդանի եմ ես, եւ կենդանի է անուն իմ։ Զի՞նչ խնդրիցեն վասն կենդանեաց ի մեռելոց անտի։ Տակաւին կենդանի՞ իցէ հայրն ձեր։ Զամենայն մարմին կենդանի, եւ եղեւ մարդն յոդի կենդանի։ Հանցէ երկիր շունչկենդանի։ Հանչեն ջուրք զեռունս շնչոց կենդանեաց Յերկիրն կենդանեաց (այս ինքն անմահ հրեշտակաց կամ հոգւոց). եւ այլն։
Նմանութեամբ իբր Կենսառիթ, զովացուցիչ յագեցուցիչ, (հոգւայ կամ մարմնոյ), անսպառ, զուարդարար, անմահական, եւ այլն.
Ջուր կենդանի յաւէտ ասի, որ յարաժամ բղխէ, եւ աղբերն հոսում ոչ հատանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Այն որ առ դաւթայ կենդանեաւն երկնչէր նենգել. (Եփր. թագ.։)
Ո՛չ կենդանեօք, եւ ոչ յետ կենդանութեան ուրեք փախչել կարիցեմ. (Բ. Մակ. ՟Զ. 26։)
Ոչ յետ մահու հօրն իւրոյ, այլ առ նորա կենդանեօք. (Կիւրղ. ծն.։)
life, vitality;
vivacity, animation, liveliness, spright-liness;
freshness, bloom;
health;
կրել զ—, to live, to breathe, to be living;
ի կենդանութենէ արկանել, to deprive of life, to put to death, to kill;
ի կենդանութեան իւրում;
in his lifetime, during his life;
ի — ձեր, your health !
ոչ հասեն ի տարեկանս կենդանութեան։ Խաղ համարեցան զկենդանութիւն մեր։ Կարդաց զտէր կենդանութեան զոգւոց եւ զմարմնոց.եւ այլն։
Զի՞նչ քան զմեռելութիւն քառօրեայ դիոյ առկենդանութիւն մեզ անյուսագոյն. իմա՛, ի կենդանացուցանել, կամ ի կենդանանալ։
quite alive, yet alive;
during life;
alive, living;
— ունել, ըմբռնել զոք, to take one alive;
— այրեցաւ, he was burnt with life yet in him.
ԿԵՆԴԱՆՒՈՅՆ ζῶν, ζῶντες vivens, viventes, vivus -um ἕμπνους respirans . որ եւ ասի ԿԵԻՆԴԱՆԵԱՒ, ԿԵՆԴԱՆԵՕՔ, այս ինքն Ի կենդանութեամբ. մինչդեռ կենդանի է. Կենդանի ըլլալով, ողջ իքէն, որջութեանը, շունչը վրան, ողջ ողջ. սաղ սաղ, սաղ իքէն.
hundredweight, quintal.
Բառ լտ. չենդինարիում. centinarium. այս ինքն հարիւրեակ, եւս եւ հարիւր լիտր ոսկի կամ արծաթ. եւս եւ Հարիւրնոց դրամ. (լծ. ռմկ. գանթար, գընթար. որ եւ ՔԱՆՔԱՐ, եւ եիւղլիւք ).
cf. Կենդանաբաշխ.
Փառօք պսակեալ ի վերայ խաչին, բազմեալ ի սեղանն կենսաբաշխ. (Տօնակ.։)
cf. Կենսաբեր.
կենսաբուղխ փայտ. (Եպիփ. խչ.։)
generating or causing life, health;
— Կոյս, Mother of Life, Virgin Mary.
Փոխանակ մահառիթ եւ մահածին տնկոյն՝ զկենսածին եւ զկենսացուցիչն բուսուցեր զքրիստոս. (Անան. եկեղ։)
vital.
Արբոյց փոխանակ կենսականի զմահաշունչն դեղ. (Պիտ.։)
vivifying, salutary;
alive, lively.
Խա՛չ կենսակիր. (Լծ. կոչ.։ Ոսկիփոր.։)
cf. Կենդանատու.
Զկենսատու փրկիչն մեր քրիստոս։ Գերեզմանն կենսատուին։ Ի կենսատուին մահն. (Ժմ.։ Շար.։ Նչ. եզեկ.։)
Կենսատու խաչ. մահ, գերեզման, աւազան, երանութիւնք, օրէնք. (Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Նար.։ Շար.։ Խոր. ՟Բ. 80։ Յճխ. ՟Ժ։ Նչ. եզեկ.։)
cf. Կենդանացուցանեմ.
կենսացուցանել ի մեռելութենէ մեղաց։ (Գետն) զանազան որակս ծառոց եւ բուսոց ոռոգեալ՝ յէութիւն իւրեանց կենսացուցեալ՝ կանաչացուցանէ. (Լմբ. հանգ. եւ Լմբ. սղ.։)
life containing.
Կենսունակ տախտակ անխորտակելի. (Նար. գանձ խչ.։)
Մարմնով կամաւ բեւեռեալ ի կենսունակ փայտին. (Շ. տաղ խչ.։)
salutary, wholesome.
Ուսուցիչ կենաց, հոգեշահ, փրկարար.
բան ինչ կարճառօտ եւ կենսուսոյց ասասցէ նոցա. (Վրք. հց. ՟Բ։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
Կենցաղ վարձկան (այսինքն վարձկանական), եկ ծառայից վայելուչ. (Արիստ. առաք.։)
Այս է առն աստուծոյ կենցաղն։ Բարեպաշտութեամբ եւ բարեգործութեամբ լցեալ կենցաղդ։ Ոչ ախորժեաց ընդ չարագործ կենցաղս բնակեալ մեծութիւն շնորհացդ. (ՃՃ.։)
Ո՛չ է անգործ եւ դատարկ սուրբ զուարթնոցն կենցաղ, այլ ունին ի բնութեանն իւրեանց պաշտօն ծառայութեան. (Մեկն. ղկ.։)
որք ի մերձակայ կենցաղս, յինչս քաղցեալք լինին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
earthly, terrestrial, mundane, worldly, temporal, transitory;
biography, life;
cf. Կենցաղօգուտ.
Փախիցու՛ք ի փափկութենէ, եւ յամենայն իրաց ինչ կենցաղականաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Ւենցաղական դեղատուութեանց (այսինքն խաբէութեանց աշխարհի). (Բրս. հց.։ Հրաժարեալ յամենայն վայելչութեանց կենցաղականացս. Արծր. ՟Է. 1։)
Ոչ զամենայն կենցաղականս նորա յայտնեաց. այսինքն զվարս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
cf. Կենցաղավարիմ.
Առանց հովուի՝ ո՛չ խաչանց եւ ո՛չ այլոյ իրի պարտ է կենցաղավարիլ. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
life, tenonr of life;
conduct, manners, behaviour;
good-breeding;
conversation.
Ուղիղ կենցաղավարութեամբ։ Զեղանակ չար կենցաղավարութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Կենցաղավարիմ.
Զրկեալ եւ ի շնչոյ, որով անբանք կենցաղին. (Լմբ. ամբակ.։)
useful to the world, to every one;
of public utility;
useful, interesting.
βιωφελής vitae utilis. Որ ինչ է յօգուտ կենցաղոյս. օգտակար կենաց, եւ աշխարհի.
Վերացաւ ի գլխոյս փարթամացուցիչ պսակն գեղեցիկ եւ կենցաղօգուտ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
the being useful;
utility, public welfare.
Զամենավայելուչ կենցաղօգտութիւն այսբար տնօրինեալ յաշխարհ ծովացուցանէի։ Եւ այնպէս կենցաղօգտութեան բերք յառաջ խաղան։ Անցեալ տանին զյաղթութեանն կենցաղօգտութիւնս. (Պիտ.։)
cassar, emperor;
cf. Կայսր.
ԿԵՍԱՐ որ եւ ԿԵՍԱՌ, կամ ԿԵՍԱՐՈՍ. Բառ լտ. caesar καῖσαρ . յորմէ եւ ԿԱՅՍՐ. Մականուն Յուլիոսի առաջին ինքնակալի հռովմայ, յորմէ եւ յաջորդք նորա կեսար կամ կայսր կոչեցան. որպէս եւ գահակիցք նոցա. չասար, գայսէր.
Անկանի առ կեսար (այսինքն առ յուլիոս). եւ կեսարու տուեալ զմիժագ մհրդատայ՝ շինէ զնա, եւ ի պատիւ կեսարու անուանէ զնա կեսարիա. (Յհ. կթ.։ Իսկ Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
whale;
cetus.
Յերիս օրս ոչ ճաշակեաց (ինչ) կետոսն (կամ կիտոսն. Մի ձ. իշկետոսն) կերակուր. (Երզն. մտթ.։)
table-companion, who eats or messes with another;
— լինել, to intercommon.
Աւազակն խաչակից եղեւ նմա. եւ դու նմա կերակրակից լիցիս, (կերակրելով ընդ քեզ զաղքատս). (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ ոք լինքն ինքեան կենակից ասիցէ, եւ ոչ կերակրակից, եւ ոչ աղօթակից. (Պրպմ. ՟Ի՟Ե։)
fond of eating, dainty-mouthed;
— լինել, to feast, to revel, to give oneself up to feasting.
Յանչափս սիրօղ զկերակուրս եւ զըմպելիս.
to give to eat, to nourish, to keep, to feed;
to maintain, to sustain, to treat;
to bring up, to rear.
Աստուած որ կերակրէ զիս ի մանկութենէ իմմէ մինչեւ ցայսօր։ Ոչ եթէ արարք արմտեաց կերակրեն զմարդ, այլ քո բանդ։ Կերակրեցի զնոսա հացիւ եւ ջրով։ Կերակրեաց զքեզ մանանայիւն յանապատի անդ, կամ արդեամբք անդաստանաց, կամ ի պարարտութենէ ցորենոյ.եւ այլն։
to eat, to mess, to nourish or feed oneself, to live, to be fed.
Հաց ոչ ուտեմ, այլ բանջար բազում կերակրիմ. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Որք ոչն կերակրին պատուիրանօքն աստուծոյ։ Կերակրիլ դոյզն աղապետաւ. (Խոսր.։)
Մարդ որ փորձի եւ ոչ կերակրի բանիւն աստուծոյ, նա ապրել ոչ կարէ. (Մեկն. ղկ.։)
frugal fare, scarce nourishment.
Որ կերակրիկ աղքատացն հանիցեն։ Ոչ յագուրդ եւ փրկութիւն, այլ ի պէտսեւեթ է նոցա կերակրիկն։ Յամենայն աւուր մուրիկ լինին, եւ ոչ զկարեւոր կերակրիկն կարսն ժողովել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
nutritive, nutritious.
τρόφιμος alimentum praebens, nutricius ἑδώδιμος esculentus, edulus. որ եւ ԿԵՐԱԿՐԱԿԱՆ. Դարմանիչ. սննդարար. սննդական. եւ Ճաշակողական.
to be or to get hoarse, to make oneself hoarse.
βραγχιάζω raucesco. որպէս թէ Քերելով քերիլ. Ցամաքիլ կոկորդի. Խցանիլ հագագի. Խեղդիլ ձայնի. պօղաղը չորանալ՝ գոցուիլ, ձանը կտրիլ.
cf. Խրոխտամ.
Ամաչեսցէ չարն, որ խրոխտեալ մարտնչի ընդ մեզ. (Եղիշ. ՟Բ։ Իսկ Ոսկ. մ. ՟Դ. 8.) գրի խոխտի, իբր խրոխտի. յն. գոռոզանայ կամ բռնակալէ։
cinnabar, vermilion;
dragon's blood.
ԽՐՈՒԿ որ եւ ԿԻՆԱԲԱՐԻՍ. κιννάβαρι cinnabari կամ -ris;
gummi arboris indicae եւ calx colorata, minium եւ այլն. Կարկիր ներկ ինչ՝ բնական, կամ արուեստական՝ կազմեալ ի ծծմբոյ եւ ի սնդկէ. զինճէֆր. (Գաղիան.։ եւ )Հին բռ.։
sand-banks, shallows, quick-sands.
Ճանաչել զխրուտս (կամ զխորուտս) չուանօք խարսխացն ընկեցմանն փորձին. (Պիտ.։)
to scare, to startle;
to scaro or fright away.
πτοέω, ἁποσοβέω metu consterno, abigo. Տալ խրտչել. շրտուցանել. սարտուցանել. ահաբեկ առնել. վանել. խրտեցնել.
Որ ձգէ քարինս թռչնոց, խրախուսէ զնոսա. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 25։)
start, shuddering.
Խրտուցանելն, եւ խրտչելն. քստմնութիւն. խրտում։
Ոչ ոսկոցն փուչ խրտուցման յանձն բուսուցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Խնում.
Լաստին դադարք վիմօք խցաւ։ Խցան բերանք չար խրատատուացն. (Նար. ՟Ի՟Դ։ Եղիշ. ՟Գ։)
small room, cell, hut, cabin.
Ի փոքր ինչ խցկան դարարեցուցանեն զանձինս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Փախչել եւ փոխիլ ի խցկեն. (Վրք. հց. ՟Բ։)