unnatural, against nature;
—ք, non-naturals.
Որ զքո բնակաւոր հեզութիւնդ ի չբնակաւոր գազանութիւն հաներ։ Նմա (այսինքն գազանի) զչբնաւորն շնորհես, եւ անձինդ զբունդ չպահես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
there is not, there does not exist;
nothing, nothingness;
nullity;
չիք ոք բարի բայց մի աստուած, no one is good save God only;
զբաբելոն իմ չիք տեսեալ, I have not seen Babylon;
չիք ոք չիք ուրեք, there is no one;
չիք որ գիտիցէ զայդ, nobody knows that;
չիք ոք որ եղծանել կարէ, no one can destroy it;
չիք ինչ, there is nothing;
չիք եւ չիք, indeed it is not;
առ չքի, for want of;
ի չիք դարձուցանել, to reduce to nothing, to annihilate;
չիք լինել, չիք յաչաց լինել, to come to nothing, to be annihilated, dissipated, to disappear, to vanish;
— լուսնի, wane.
Ի լուսնի չիքն՝ որ չերեւի. այսինքն լուսնի ծնունդ։ Եւ զիւրկթելն ի լուսնի չիքն արա՛. (Վստկ. ՟Ծ՟Ե. ՟ճ՟Ծ՟Ա։)
celestial, divine, superhuman, supernatural;
excellent, extraordinary, matchless, rare, singular;
phoenix.
Չնաշխարհիկն ծնունդ աշխարհի (սուրբ կոյս). (Վրդն. յանթառամն.։)
born of Sarah.
Ծնեալն ի սառայէ, իսահակ, եւ սերունդք կամ հետեւողք նորա.
born of Satan.
Ծնունդ սատանայի կարծեցեալ.
covered with black or mourning.
Ամենայն ծնունդք ադամայ արտասուալից եւ սգապատ (կամ սգապարտ) գոն. (Կանոն.։)
cf. Սեւաստէ.
Թագաւորէ կայսր սեբոստոս սկտաւիոս, որ եւ աւգոստոս. յորմէ հետէ՝ աւգոստեանք, եւ սեբաստեանք անուանեցան թագաւորք հռովմայեցւոց. (Շիր. քրոն.։) Այլ ի յետին դարս ի մէջ յունաց Սեւաստոս եղեւ անուն ինչ պատուոյ իշխանաց։ Տես եւ բռ. յտկ. ան. Սեբաստիա, եւ Սեբաստիան գունդ։
cf. Սեւաստոս.
Թագաւորէ կայսր սեբոստոս սկտաւիոս, որ եւ աւգոստոս. յորմէ հետէ՝ աւգոստեանք, եւ սեբաստեանք անուանեցան թագաւորք հռովմայեցւոց. (Շիր. քրոն.։) Այլ ի յետին դարս ի մէջ յունաց Սեւաստոս եղեւ անուն ինչ պատուոյ իշխանաց։ Տես եւ բռ. յտկ. ան. Սեբաստիա, եւ Սեբաստիան գունդ։
senator.
Սեւերիանոս՝ մի ի զինուորաց, որ ընդ ձեռամբ ձերով կարգեալ է ի գունդն սենատորաց (կամ սենոտորաց). (Ճ. ՟Բ.։)
genital;
prolific;
generic, sexual;
genitive;
— or —ք, the sex, the genitals;
ի բաց հատանել զ—ս, to castrate, to geld.
Եւ երեւեալ որդի նախնոյն հօր սերական, արդարութեամբ անմեղ մեռաւ՝ նըմին նըման։ Անխտաբար է ծնունդն, եւ ոչ նախ հայ, եւ ապա որդի, որպէս հոսանուտ եւ սերական բնութեանս է օրէն. (Շ. ոտ. բարձր. եւ Շ. թղթ.։)
to procreate, to beget, to engender, to give rise to, to propagate.
Յետ սերելոյ եւ բազմանալոյ։ Հրամայեաց սերել յերկիր՝ ծնունդ արձակեալ. (Ագաթ.։)
born today.
Այսօրածին. եկեալ ի ծնունդ ժամանակեայ.
eating pulse;
loss of sons.
ՍԵՐՄՆԱԿԵՐՈՒԹԻՒՆ կամ ՍԵՐՄԱԿԵՐՈՒԹԻՒՆ. Ուտելն զսերմն, զունդս. եւ Կորուստ սենդոց.
to thicken, to enlarge;
to augment, to increase;
to magnify.
Եւ ոչ ուղխք զգետն ստուարացուցին։ Զիւր գունդն ստուարացոյց. (Խոր. ՟Բ. 12։ Եղիշ. ՟Գ։)
covered with shadow, shadowed, shady, dark, obscure.
Զանդունդս անպատրաստս՝ ստուերամածս. (Ագաթ.։)
to be pointed, sharp, to end in a point;
to pass rapidly, to fly, to go quickly, to fleet away, to rush on, to precipitate, to rush on headlong;
to be soured, exasperated, to chafe at;
ի բաց —, to disappear, to fly away, to vanish.
Զկնի նորա սրանային ի տեղւոյն։ Փախուցեալք առ հասարակ սրանային գունդքն ամենայն. (Փարպ.։)
fond of holiness, loving chastity.
Զհամօրէն իսկ զգունդս սրբոց հանդերձ սրբասէր տերամբն յօրինակ առեալ. (Բուզ. ՟Դ. 4։ եւ Կորիւն.։)
cf. Սրովբէախումբ.
ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՄԱՐ ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՆԴ ՍՐՈՎԲԷԱԽՈՒՄԲ. Ի սրովբէից գումարեալ՝ համախմբեալ՝ եւ գունդ կազմեալ.
Ընդ վեցթեւեան սրովբէագունդ դասս. (Շար.։)
Եկեղեցի՝ բնակարան սրովբէագունդ բանակաց։ Ի սրովբէախումբ սեռից միշտ երգաբանեալ ձայնից. (Գանձ.։)
Կամ որպէս գ. Գունդ կամ բազմութիւն սերովբէից։ Որպէս եւ ի տեսլեան եսայեայ թէպէտեւ երկուք երեւեցան յայտնապէս՝ ասէ սուրբ լուսաւորիչն, այլ յաներեւոյթս համագունդ կային անդէն. զի այս է ասելն.
Տեսի զտէր ի վերայ աթոռոյ բարձրացելոյ, եւ վեցթեւեայ սրովբէագունդ շուրջ զտերամբն. (Ագաթ.։)
where the seraphim assemble;
chorus of seraphim.
ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՄԱՐ ՍՐՈՎԲԷԱԳՈՒՆԴ ՍՐՈՎԲԷԱԽՈՒՄԲ. Ի սրովբէից գումարեալ՝ համախմբեալ՝ եւ գունդ կազմեալ.
Ընդ վեցթեւեան սրովբէագունդ դասս. (Շար.։)
Եկեղեցի՝ բնակարան սրովբէագունդ բանակաց։ Ի սրովբէախումբ սեռից միշտ երգաբանեալ ձայնից. (Գանձ.։)
Կամ որպէս գ. Գունդ կամ բազմութիւն սերովբէից։ Որպէս եւ ի տեսլեան եսայեայ թէպէտեւ երկուք երեւեցան յայտնապէս՝ ասէ սուրբ լուսաւորիչն, այլ յաներեւոյթս համագունդ կային անդէն. զի այս է ասելն.
Տեսի զտէր ի վերայ աթոռոյ բարձրացելոյ, եւ վեցթեւեայ սրովբէագունդ շուրջ զտերամբն. (Ագաթ.։)
palpitating;
— լինել, to palpitate.
Ի կապելոցն եմք եւ մեք, եւ ոչ ի կապելեացն (ի կապողաց). ի սրտաբախացն, եւ ոչ ի նոցանէ՝ որ զսիրտն բեկանիցեն։ Դողալ, սրտաբախ սրտաթունդ լինել. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Բ։)
fructification;
fertility;
offering, oblation.
Զառ ի նմանէ ծնունդն խուզել (կամեցեալ), պարտ է ի մտաց պտղաբերութենէ խնդրել. (Կիւրղ. գանձ.։)
fruit;
fruits;
fruit, produce, effect, result;
tip of finger;
— աչաց, pupil, eye-ball, apple of the eye;
չորս — խունք, four grains of incense;
դալար, կանաչ, վաղահաս, հասուն, չոր, փտեալ —, fresh, green or unripe, premature, ripe, dried, rotten fruit;
կեղեւ պտղոց, peel, paring;
կեղեւել զ—ս, to pare, to peel;
to decorticate, to strip;
— տալ, բերել, to bear, to yield, to produce fruits;
— քաղել, to gather, to pluck, to pick fruit;
to reap the fruit of, to derive benefit from.
Նմանութեամբ, ծնունդ, եւ գործք, արդիւնք.
nourishment, food.
(լծ. ծամ, եւ ումպ). τροφή alimentum. Կուր եւ ումպ տղայոց. կերակուր կակուղ՝ ծամեալ կամ ծասքեալ, եւ մատուցեալ մանկանց. սնունդ. ճարակ.
waning.
Լուսին՝ երկոտասան անգամ ի տարւոջն վիժած, ջանգհեծ, մանգաղաձեւ, կիսագունդ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
burning, ardent;
— առնել, to burn, cf. Կիզում, cf. Տոչորեմ.
Մտանեն օդքն ահարովնեանքն (հրայինք) յանդունդս, եւ առնեն ջերմակիծ զաղբերս. (Պիտառ.։)
troop, band, company, flock, group;
—ս տալ, առնուլ, to enrol soldiers, to levy troops;
—ս տողել, to collect a multitude, to raise a troop;
—ս ջախջախս ջարդոցաց հասուցանել, to make a slaughter.
ἁγέλη grex, agmen, turma. Բոլորեալ կամ ոլորեալ բազմութիւն. ջոկ. հօտ երամակ. խումբ. գունդ. ջայլ.
cf. Ջոլիր;
split hair;
— առ —, cf. Ջոլրաբար;
—ս առնել, to make a distinction or difference;
to sow division.
συνουσία coetus χορός chorus ἁγέλη grex ἑσμός examen, copia, multitudo φατρία, φρατρία curia, sodalitas, conventus, contubernium κλῆρος sors γένος genus, gens, familia. Բազմութիւն ի մի խմբեալ. ջոլիր. խումբ զատուցեալ. գունդ. դաս. փաղանք. առանձին ժողովակ. ազգ առանձին. ջոկած խումբ մը.
Գունդք գունդք, եւ անհամար ջոկք ջոկաց հազարաւորաց վերընթացան. (Հ. կիլիկ.։)
troop, company, band, detachment.
Ջոկ զատուցեալ, կամ խումբ ի ջոկոյ հատեալ. գունդ. հատուած.
mule, he-mule;
մատակ —, mule, she-mule;
մտրուկ ջորւոյ, mule colt.
ἠμίονος q.d. semiasinus, mulus. Ծնունդ խառնակութեան իշոյ ընդ ձիոյ. ուստի եւ Կիսէշ կամ իշակէս ասի՝ առաւել ըստ յն. իմիօ՛նօս.
longliving, long-lived;
— լինել, to live long;
— առնել, to lengthen life.
Յերկարակեաց զծնունդսն շնորհել, կամ առնել։ Յերկարակեաց եղեալ՝ մեռանի։ Եղկելի յերկարակեաց ծերութիւն ամպարշտաց. (Ագաթ.։ Վրդն. պտմ.։ Նախ. իմ.։)
cf. Յղութիւն.
Չար յղացութեանն՝ չարաչար եւ ծնունդ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Խորհուրդ՝ յղացումն բանի, եւ բանն՝ ծնունդ խորհրդոյ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Յղութիւն.
Չար յղացութեանն՝ չարաչար եւ ծնունդ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Խորհուրդ՝ յղացումն բանի, եւ բանն՝ ծնունդ խորհրդոյ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
assembled in great multitudes or flocks, very numerous.
Բազմախումբ. բազերամ. բազմաժողով. բազմագունդ.
Greek;
— լեզու, Greek, the — tongue.
Յոյնդ քաջութիւն թարգմանի. կա՛մ ակնարկէ ի հյ. բառդ Ոյնք (արմատ Ունելոյ), եւ կամ շփոթէ ընդ անունդ Հոռոմ, հռովմ, որ յունարէն ռօ՛մի ասի, եւ նշանակէ զօրութիւն, քաջութիւն. ոյժ. որպէս եւ ի լտ. ռօ՛պուր։
to exhort, to persuade, to excite, to incite, to induce, to stimulate, to spur or urge on;
to encourage, to animate, to inflame, to comfort;
to multiply, to augment, to increase.
Յորդորեցին գունդս գունդս հաւատացելոց, եւ զամենայն երկիր լցին. (Ագաթ.։)
cf. Յորջորջանք.
Յորջորջ քեզ՝ վերստին ծնունդ ի ջուրցն աւազանին լուսոյ. (Շ. տաղ եկեղ.։)
appellation, name, denomination, title;
անուն —անաց, surname;
—անօք, by name only, nominally.
Յորջորջ քեզ՝ վերստին ծնունդ ի ջուրցն աւազանին լուսոյ. (Շ. տաղ եկեղ.։)
to throw to the ground, backwards, to overturn, to knock down, to fell or strike to the earth.
Ոչ ի կնքելն զշիրմին փականս՝ անդրէն յորսայսեալս զնոսին յանդունդս երկրի սուզեցեր. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
good order;
discipline;
care.
Գունդքն վերնոցն բազում յօրինուածութիւնս ցուցանեն յանձինս։ Չհարկանէ զվիզդ (լուծն Քրիստոսի), այլ վասն յօրինուածութեան եւեթ կայ ի վերայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։ ՟Բ. 13։)
the twenty second letter of the alphabet, and the seventeenth of the consonants;
four hundred, four hundredth.
Ոչ ասեն նմա մարգարէ՝ իբրեւ մի ի բազմաց, այլ թէ դու ես մարգարէն։ Ոչ ասաց լոկ Քրիստոս, այլ՝ Քրիստոսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15. 18։) Ստէպ յարակից ունի եւ զդերանունդ՝ այն. զոր օրինակ, մարդն այն, զմարդն զայն. այրն այն, արքն այնոքիկ. եւ այլն. ան մարդը, մարդիկները։
prototype, archetype, primitive model, original, idea, pattern;
primitive;
— շինուածոց, sketch, plan, model.
Տեսակք են երկու. նախագաղափար, եւ ածանցական. եւ է նախագաղափարն, որ ըստ առաջին գաղափարին կոչեցաւ. հիբար՝ երկիր. եւ ածանցական, որ յայլմէ զսեռութիւն (այսինքն զծնունդ) ընակալաւ. որպիսի, երկրային։ Նախագաղափար. ո՛րգոն, ոռոգեմ. եւ ածանցական է, ոռոգանեմ. (զի ի յն. չիք անցողական)։ Դէմք նախագաղափարացն, ես, դու, նա. եւ ածանցացն, իմ, քո, նորա (իբր՝ իմային, քոյին, նորայն)։ Սեռք կամ թիւք կամ հոլովք նախագաղափարացն եւ այլն. (Թր. քեր.։)
created, born or produced first;
bearing young for the first time;
first-born;
նախածինք, cf. Նախնիք.
Ծնունդ գոլով նախածնին, եւ բնաւորապէս նորին ախտից հետեւեալ. (Սկեւռ. աղ.։)
invited beforehand.
Նախահրաւէր կարապետ փառաց (ստեփաննոս)։ Բարեխօսութեամբ մեծին ի ծնունդս կանանց՝ նախահրաւէր այսմ շնորհի՝ մկրտչին յովհաննու։ Եղիցի սա նշան ի ճակատ նախահրաւէր կոչեցելոցն յարքայութիւնդ երկնից. (Գանձ.։)
dying with envy, full of envy, envious, jealous;
— առնել, to move to envy, to provoke to jealousy, cf. Նախանձեցուցանեմ.
Բազում են գունդք նախանձասբեկաց եւ չարախօսացն։ Նախանձ նախանձաբեկացն յոչէութիւն դառնայ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ժղ.։)
to respect, to honour most, to pay the highest honour to.
Յիսուս Քրիստոս ի կուսէ ծնեալ, զի եւ զծնունդն պատուեսցէ, եւ նախապատուեսցի կուսութիւն. (Ածաբ. աղք.։ եւ Շ. թղթ.։)
cf. Նախաստեղծիկ.
Ծնունդ հողածնի նախաստեղծին։ Զնախաստեղծն զհայր աշխարհի. (Իմ. ՟Է. 1։ ՟Ժ. 1։)
cf. Նախատօնակ.
Արժանաւո՛ր է յառաջ պատրաստելոյ եւ նախատօնի՝ սուրբ տիրուհւոյն ծնունդն։ Նախատօն աստուածածնին յղութեան. (Հ. կիլիկ.։)
eve of a feast.
Արժանաւո՛ր է յառաջ պատրաստելոյ եւ նախատօնի՝ սուրբ տիրուհւոյն ծնունդն։ Նախատօն աստուածածնին յղութեան. (Հ. կիլիկ.։)
formed of noble.
Կուտեալ ի բազմութենէ նախարարաց եւ արանց նոցա. նախարարագունդ.
cf. Նախընթացիկ.
Նախընթաց կարապետն, մեծն ի ծնունդս կանանց. (Զքր. կթ.։)