cf. Ծնող.
ԾՆՕՂ կամ ԾՆՈՂ. γονεύς, γονεῖς parens, parentes γενητής, γεννήτωρ, γεννήτειρα genitrix. Որ ծնանի կամ ծնեալ է զզաւակ. հայր, կամ մայր.
նախ զամենայնզսիրայն պատուիրանն, որ մայր եւ ծնօղ է ամենայն պատուիրանաց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
gauze;
gas;
— լուսաւորութիւն, illuminating -;
լոյս, լուսաւորութեան կազի, — light;
— illumination;
— կրելի, portative -;
(մայր) խողովակ կազի, — main;
(փոքր) — pipe;
բերան or կտուց, լապտեր, յարդարիչ, ընդունարան, գործարան կազի, — burner;
— lamp;
— fitter;
gasometer;
— works;
ի լոյս կազի, by — light.
milk;
— կովու, այծու, մաքեաց, իշոյ, cow's, goat's, ewe's, ass's;
— ձկան, soft roe;
շիճուկ —ին, butter -;
whey;
թարմ՝ թթու —, fresh, sour -;
կաթամբ սնանիլ, to live on milk;
— տալ, to suckle;
գրել զ—, to suck;
կթել —, to milk;
ամջատել ի կաթանէ, to wean.
Արբուցեր որպէս մայր՝ ստացողին զքեզ՝ զկուսական քո սուրբ զկաթն. (Շար.։)
մայրենի կաթամբ ջամբեալ դիեցուցեր. (Նար. կուս.։)
cf. Կաթնատու.
Նմին կաթնաձիր մայր ցուցեալ ծանուցար։ Մայր կաթնամատոյց բնաւից ստեղծողին. (Նար. կուս.։)
cf. Կաթնատու.
Նմին կաթնաձիր մայր ցուցեալ ծանուցար։ Մայր կաթնամատոյց բնաւից ստեղծողին. (Նար. կուս.։)
cf. Կաթնատու.
cf. Համագոյակից.
Համագոյիցս փրկօղ բանն աստուած. (Թէոդոր. մայրագ.։)
born of the same father, consanguineous;
— եղբայր քոյր, half-brother, half-sister, by the father's side.
Եղբայր նորա դեմետրէ՝ համահայր, եւ ոչ համամայր. (Պտմ. վր.։)
equal, alike, similar;
conformable, analogous;
imitating, following;
equally, alike.
Համանման երկնաբերձ կայից, կամ ձեռակերտին շամիրամայ, կամ նոցին համանմանիցն։ Զմայրս եւ զհամանմանս հատանեն. (Նար. խչ.։ Յհ. կթ.։ Պիտ.։ Փիլ.։)
cf. Կական բառնամ.
Մեծ վստահութեամբ առ սուրբ մայրդ կականիմք. (Տաղ.։)
hazel-nut;
acorn;
hazel-tree;
արքայական —, filbert.
Բերել զվայրենի կաղին մայրեաց, եւ տնկել ... տնկեցին զկաղինն. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
wood-cutter.
Կաղնահարք, եւ ոտք զեղտտս եւ զմայրս հատանեն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 1։)
nut-tree or hazel-tree;
oak-tree;
—ք, hazel-grove or oak-grove.
βάλανος, δρῦς quercus, arbor glandifera βαλανωτή quercetum. (իսկ φηγός fagus. լծ. հյ. փիճի). Վայրենի տունկ՝ ազգ մայր ծառոց, կամ եղեւնափայտից, որ տայ զկաղին ուտելի կենդանեաց վայրի, եւ զգխտոր ի վերայ տերեւոցն. մոշայ. եղատ. մէզէ յորմէ մազը. բալամուտ, պիլուտ աղաճը, իլզուն աղաճը, գային աղաճ. եբր. ալլօն, էլօն, էլա.
assembly, meeting;
academy, body, company, society;
— բանասիրաց, academy of belles-lettres;
ակմբահոյլ դիցն —, Olympus.
Կաճառք բանիցն յուզեալ դարձեալ վիճաբանին. իբր գումարեալքն ի վէճ բանջւք. (Թէոդոր. մայրագ.։)
anthem.
որ ինչ միանգամ սոցին կցուրդ յաւետարանսն կայ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
marshy, fenny, boggy, miry.
Մտեալ բնակէին ի ճախճախուտ եւ լօռաբոյս մայրիսն. (Կաղանկտ.։)
cf. Կոկոզաբանութիւն.
Ի սպաս բանեղէն եւ կորովամիտ կոկոզմանցն՝ ի մայրն իմաստութեան, Կեչառ. (աղեքս.։)
cf. Կոկոզաբանութիւն.
Ի սպաս բանեղէն եւ կորովամիտ կոկոզմանցն՝ ի մայրն իմաստութեան, Կեչառ. (աղեքս.։)
monochromatic;
of the same colour, uniform.
Only Begotten;
— որդի, only son.
Ընդ որդւոյն միածնի զմայրն ամենօրհնեալ մարիամ. եւ այլն։ (Շար.։)
one only, only, only begotten;
only child.
solitude, hermitage, monastery.
Տարաւ ի պատիւ մայրութեան իւրոյ զսուրբ կոյսն մարիամ՝ լինել նմա սենեակ եւ միայնարան. (Վրդն. երգ.։)
broken-backed;
hipshot;
disheartened, discouraged;
— լինել, to break one's back;
to become hipshot;
to be disheartened, to lose one's courage.
Իիւծեալ միջաբեկ եւ սրտակոտոր մայրն մարիամ հառաչմամբ յորդոր. (Տաղ.։)
of a day, ephemeral, lasting only a day;
a day only;
— ջերմն, ephemera, ephemeral fever;
— ճանճ, ephemera, ephemeral fly;
— ճճի, ephemeron-worm;
— գեղ, fleeting beauty.
Ի միօրեայ պողոտային սամարացւոց վաստակեալ հանգչի. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to grow tired, to be too much fatigued, to tire or weary oneself, to become weak, debilitated, exhausted.
pine;
lighted pine-branch, fire-stick, firebrand.
Եսայիս յայտնապէս եւ զփայտէն նշանակեաց՝ յորոց խաչն. մայրիւ ասէ. եւ պէկիւ, եւ պէկիւռիսաւ. (Ղեւոնդ.։)
pistachio.
յն. բիսթա՛գիօն. πιστάκιον pistacium. ... Կրկին ազգ պտղոյ. մին կանոնաձեւ բերք ծառոյ, որ նման է մայրեաց, եւ միւսն ողկուզաձեւ բերք այլոյ տնկոյ.
to want, to be in want of;
to be necessary, useful.
Եթէ ի սակաւ ժողովս ռամկաց պիտանան տեսուչք եւ վերատեսուչք, ո՞րչափ եւս առաւել աստուածայնոյ մայրաքաղաքիս. (Գր. տղ. թղթ.)
to deliver oracles, to foretell, to predict;
to use, to make use of.
Զամենայն աւետարանական պիտառութիւնսն ճառագրեաց, զոր ինչ յաղագս աստուծոյ բանին անօրինական կիրառութիւն պիտառէր. (Թէոդոր. մայրագ.։)
word, oracle, prediction;
testimony, witness;
use, employ;
want, necessity;
work;
writing, useful treatise.
Զամենայն աւետարանական պիտառութիւնսն ճառագրեաց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
want, indigence;
necessity;
witness, testimony.
ծարաւեցաւ արդարապէս, եւ ինքն գիտէ՝ մերով պիտաւորութեամբն ծանուցանիլ զինքն գոլ մարդ ճշմարիտ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
uterus, the womb.
to kiss, to embrace;
*to buss;
— զմիմեանս, to kiss or embrace each other;
— ակամայ, to kiss unwillingly;
ստէպ —, to be always kissing;
— ձեռս, զաջ ուրուք, to kiss the hands;
համբուրեաց ընդ նմա, he kissed him.
Համբուրեա՛ զիս ո՛րդեակ. եւ մատեաւ համբուրեաց զնա։ Համբուրել զորդեակս իմ։ Համբուրեաց արքայ զաբեսաղոմ, կամ զբերղելի։ Համբուրեաց իւրաքանչիւր զընկեր իւր. (այսինքն համբուրեցին զմիմեանս։) Համբուրեցից զհայր իմ եւ զմայր իմ։ Անկեալ զպարանոցաւն պօղոսի՝ համբուրէին զնա. եւ այլն։
cf. Համամայր.
to curse and swear, to blaspheme;
to talk scandal;
to revile, to abuse, to slander, to traduce, to defame, to speak ill of.
Եկեալ հայհոյէին. ել հրեշտակ քո, եւ եհար զնոսա։ Հայհոյէին զաստուած որդիք նորա։ Որ հայհոյէ զհայր կամ զմայր, շիջցի լոյս նորա։ Նոքա հայհոյէին զնա, եւ ասէին. դո՛ւ լիջիր նորա աշակերտ. եւ այլն։
parricidal.
Կորիւնք (օձից) ծակեն զկողս մօրն իւրեանց եւ ելանեն. եւ այնպէս հայրակերք եւ մայրասպանք են. (Եպիփ. բարոյ.։)
parricide.
Որ զհայրասպանութիւն եւ զմայրասպանութիւն ի բաց գործիցէ սրտմտութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
grand-mother.
Զհանն եւ զմայր ած զմտաւ։ Աղախին էր քրիստոսի հանն քո, եւ մայրն քո. (Ոսկ. բ. տիմ.։)
lists, arena;
court of justice;
gallery, saloon;
exhibition;
scene, spectacle.
Մարգարէից հանդիսարան, եւ գրաւական կենաց մարդկան՝ մարիամ աստուածամայր. (Շար.։)
cf. Հան.
Հանին՝ մօրն մայրն է. հայելով յայս բան Նարեկի։
leanness;
extenuation, weakness, languor, faintness.
Քաղցեալքն եւ ծարաւիքն ընդ հաշանօք անկեալ տժգունին։ Քաղցեաւ եւ ծարաւեցաւ անընկալ ի հաշանաց. (Թէոդոր. մայրագ.։)
account book, day-book, journal;
մայր —, ledger.
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
Յամենագիտէն աստուծոյ երեսաց հարթուցեալ. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to beat, to strike, to give or deal a blow;
to strike or sweep the chords of the lyre, to vibrate, to touch, to play or perform on;
to ring;
to knock, to thump;
to prick, to bite;
to wound, to hurt, to harm;
to knock down, to beat to death, to kill;
to spoil, to taint, to gnaw, to eat away;
to ill-treat, to punish, to abuse;
to strike against, to shock;
to feel remorse;
to pay tribute;
to write down, to put into writing, to set down;
— զքաղց եւ զծառաւ, to stay hunger;
to quench, slake or allay thirst;
— այսոյն պղծոյ, to possess with a devil;
ի շամփուր —, to spit, to put on the spit;
— զոք ի ցից, to empale;
— ի մահ, — զոք յոգի, to give the death-blow, to despatch, to slay, to kill;
— ի գլուխն, to cause a headache;
— գինւոյ ի գլուխն, to mount to the head;
to intoxicate;
տաւիղ կամ ջութակ —, to harp, to play on the harp or violin;
խորան —, to set up a pavilion;
— զմիմեանս, to strike one another, to knock against each other;
to come in collision, to collide, to come into contact with;
— ընդ միմեանս, ընդ միմեանս — համեմատութեամբ, to compare, to confront with;
— զճանապարհս, to go, to be on a journey, to travel;
մարտ ընդ միմեանս —, to fight, to combat, to make war;
— զպատերազմ, to gain the battle, to conquer;
— զթշնամին, to beat the enemy, to discomfit, to defeat, to rout;
— հուր զտամբ, to set a house on fire;
— գաւազանաւ, to cudgel, to cane, to whip, to thrash, to belabour;
խրախոյս խընդութեան —, to shout with joy;
— զպէտս ուրուք, to supply the needs of, to provide or furnish the needful;
— զմիտս, to strike, to impress;
— զամանակ, to beat the measure;
զծայրս —, to dawn, to rise;
— զանձն, to be afflicted, grieved, mournful, desperate;
ընդ միտ —, to think, to reflect;
—նէ զդաւիթ սիրտն իւր, հարեալ գտանի ի խղճէ մտաց, David is struck by or eaten up by remorse;
ընդէ՞ր —նէ զքեզ սիրտ քո, why is your conscience afflicted and why is your heart heavy within you ?
արեւն ընդ ծայրս —նէր, the sun gilded the mountain tops;
ժանգն —նէ զերկաթ, rust consumes iron;
կօշիկ իմ —նէ զոտս, my shoe pinches.
Ի մայրի հարկանել փայտ, կամ զծառատունկ, կամ զմայրս եւ զեղեւնափայտս. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 5։ ՟Ի. 19։ Ես. ՟Թ. 10։ ՟Գ. Թագ. ՟Ե. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 4։ Անգ. ՟Ա. 8։)
inquisitiveness.
Փորձպետին հարցագիտութիւն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
bread-making;
baker's trade.
Ի մայրեւորութենէ ... եւ ի հացարարութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
consentingly, willingly.
Աղերսէ հաւանաբար, զոր մայրաբար ծնաւ. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Շոճի.
πίτυς pinus, picea. որ եւ ՇՈՃ. ՇՈՃԻ. Վայրի փոտղենի, որ տայ զկոզակ անպտուղ. ազգ մայրի, որ կոչի ի սուրբ գիրս եւ Սարոյ. ուստի լինի եւ մարխ՝ ( չըրա ) չամ՝ շամ աղաճը.
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
Սիրովն զոր ունիք դուք առ մեզ՝ իմերում սգի նստիք դուք։ Ով ապաշխարութիւն պատուական եւ բարի, որ ի սգի ուրախութեան լինիս մայր։ Ամենեւին տարաժամ ի սգի երկրաչափութիւն, եւ ի գիներբուս արտասուք. (Եփր. ՟բ. կոր.։ Բրս. ապաշխ.։ Առ որս. ՟Ա։ Իսկ. Յհ. ՟Ա. 15.)
attendant, servant, valet, domestic, waiter;
lictor, usher;
cf. Գործակալ.
Սպասաւորք էք նորա թագաւորութեանն։ Աստուծոյ սպասաւոր է։ Ասէ թագաւորն ցսպասաւորսն։ Ասէ մայրն նորա ցսպասաւորն. բայց ես եմ ի միջի ձերում իբրեւ սպասաւոր, եւ այլն։