afflicting, troubling;
molesting, oppressing, persecuting;
distressing;
vexatious, disquieting.
θλίβων affligens. Որ նեղէն. տառապեցուցիչ.
Տէր զի՞ բազում եղեն նեղիչք իմ։ Սրամտութիւն նեղչին քո։ Ակն յանդիման նեղչաց իմոց։ Որդիք նեղչացն քոց.եւ այլն։
want of width or amplitude, narrowness, straightness;
care, trouble, tribulation, grief, sorrow, affliction, inquietude, displeasure;
fatigue, weariness;
importunity, incommodiousness, annoyance, tedium;
torment, worry, vexation, oppression.
στενότης, στενοχωρία angustia, coarctatio. Նեղ գոլն. անձկութիւն իրաց, եւ սրտի.
Վասն դժուարամատոյց նեղութեան ամրութեան վայրացն։ Առ նեղութեան անձանց յոգւոց հանցեն։ Ի նեղութեան սովոյ.եւ այլն։
Նեղութիւն ճանապարհի՝ որ ի փրկութիւն ածէ, զընդարձակութիւն մեղաց ի բաց առնէ. (Սեբեր. ՟Թ։)
ՆԵՂՈՒԹԻՒՆ. θλίψις, θλίμμα afflictio. Նեղիլն. տառապանք. վիշտ. ճնշումն.
Լուաւ ինձ յաւուր նեղութեան։ Արհամարեցաք զնեղութիւն ոգւոց նորա, յորժամ աղաչէրն զմեզ, եւ ոչ լուաք նմա. վասն այնորիկ եկն ի վերայ մեր այս նեղութիւն։ Ի նեղութեան իմում ես առ տէր կարդացի։ Նեղութիւնք եւ վիշտք գտին զիս. եւ այլն։
որպէս Նեղեմ, նեղիմ. ἑνοχλέω turbo, molestiam creo, molestus sum որ եւ ՁԱՆՁՐԱՑՈՒՑԱՆԵԼ.
Դու ինքնին վրէժ հատուցեր, այնուհետեւ մի՛ նեղուր ինչ, զի ի մէնջ իրաւունս ոչ գտանես. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
straits, channel;
isthmus;
pass.
ἱσθμός isthmus στενοπορία, -ρον, στένωμα angustus meatus, vel locus. Նեղ անցք կամ ճանապարհ եւ տեղի. կիրճ. պարանոց ծովու.
Նեղուցն՝ որ կոչի սեփտէ։ Անցեալ ընդ նեղուցս Եփրատայ կամրջին՝ ընկեցին զփայտն զկնի իւրեանց. (Խոր. աշխարհ. եւ ՟Դ. 40։)
Յոլոմպիադսն ... ըստ նեղցին. (Փիլ. լիւս.) այն է Իսթմիա անուն խաղու յանուանէ տեղւոյն. զի նեղուց ըստ յն. ասի իսթմօ՛ս։
Հասանէ ի նեղուաս քափսորայ, եւ պաշարեաց զնոսա. կամ է իբր նեղուածք, եւ կամ յատուկ անուն.
ՆԵՂՈՒՑ. ա. Նեղ.
Թուի թէ կիրճք էին, այսինքն նեղուց անցք գետոց, ուր փախստականքն անկանէին. (Գէ. ես.։)
Յանձուկ եւ ի նեղուց վայրս արկանէր. (Պիտառ.։)
cf. Նեղասիրտ.
energumenous, demoniacal.
archer, bowman.
τοξότης sagittarius, jaculator. Ձգօղ զնետ. նետաձիգ. նետօղ. աղեղնաւոր.
Ոչ տային ճապաղել նետաձգողացն. (Մեսր. երէց.։)
Բազումք ի նետաձգողացն խոցոտեցան եւ մեռան. (Հ. մայ. ՟Զ.։)
cf. Նետաձգող;
ազգ —աց, Scythians, Sarmatians.
Նետաձգօղ. նետաձիգ. աղեղնաւոր. եւ սեպհականեալ մակդիր սկիւթացւոց թաթարաց.
Նետողք եւ աղեղնաւորք մտացն անդր. (Ես. ՟Է. 24։)
Զարանցն քաջաց՝ որսասէր նետողացն. (Փարպ.։)
Մինչեւ տիրել ազգին նետողաց։ Յարիցեն ազգն նետողաց յարեւելից աշխարհէն. (Մեսր. երէց.։)
Զոր գուշակեաց այրն աստուծոյ սուրբն Ներսէս վասն ազգին նետողաց. (Կիր. պտմ.։)
eulogy, praise, encomium, panegyric.
• , ի հլ. «գովեստ, օրհներգութիւն» Նար. Շար. որ և ներբողեան Պիտ. փիլ. որից ներբողել Փիլ. Պիտ. Շար. Նար. ներբողումն Յհ. կթ. ներբողաբանութիւն Պիտ. ևն։
• Հներից Պիտ. մեկնում է. «ներբողեան է բան արտադրական եղելոյ բարեաց. և ասացեալ է այսպէս՝ յաղագս հնոցն ի գեղս գովութիւնս առնելոյ. գեղս կոչէին զնրբափողոցս»։ Այս մեկնութիւնը ակ-նարկում է յն. ἔγ-ϰώμιον «ներբող» բա-ռը, որ կազմուած է ἐν «ներ» մասնիկով ϰῶμος «տօն, փողոցներում երգելով հան-դէս» բառից. իսկϰωμη «գիւղ, արուար-ձան»։ Այս մեկնութեան համաձայն ՆՀԲ հայ բառը դնում է «ներփողական կամ նրբափողեան, ևս և նրբափողոցեան». Անհաւանական չէ դնել ներ-փոռոր. ռ րովհետև յունաբան հայերէնի մէջ ուրիշ անգամներ էլ ենք գտնում հայերէն թըր-թըռուն և թաւ բաղաձայնների փոխանա-կութեան օրինակներ. ինչպէս՝ ընդ>ենթ,
• բաղ>փաղ, ապադարձ>ապաթարց ևն։
Ամենապատիկ ներբողիւ կրկնեալ զգովեստ զղջմանն։ Օրհնաձայն գոհաբանութեամբ անքնին ներբողիւ գովեալ. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)
Յարմարեալ ձայն ներբողի. (Շար.։)
Արժանանայ փոխարինաց ներբողիցս. (Նիւս. թէոդոր.։)
cf. Ներբողիչ.
cf. Ներբողեմ.
Յիրաւի ապա օրինօք լիցի ներբողաբանել զսա. (Պիտ.։)
Ւիւսմամբ նուէր ներբողաբանեալ, ի տկարութեան մտաց մեր վարժեալ. (Գանձ.։)
cf. Ներբող.
Զանբաղդատելի հրաշափառ ներբողաբանութիւն տարաւ ժամանակս (դարնայնոյ)։ Սոցա վերբերեսցի արժանաւոր ներբողաբանութիւն։ Սմա տացի ի դէպ զսքանչելի եւ զյաւէժ ներբողաբանութիւնս. (Պիտ.։)
laudative;
panegyrical, eulogistic.
ἑγκωμιαστικός laudatorius ἑγκωμιαστός laudandus. Գովասանական. դրուատական. եւ Ներբողելի. գովելի.
Բանս ներբողական։ Ներբողականաց ի մէնջ արժանի եղեն ասից։
նԵՐԲՈՂԱԿԱՆ բան, կամ փոխարէնք.Ներբողական ձայնիւ. (Փիլ.։ Խոր.։ Պիտ.։ Շար.։)
Երգ ներբողական՝ քաղցրանուագ հնչմամբ. (Տաղ.։)
Որք զներբողականս (անձինս) արժանապէս մատենագրեն, նման սոցա վարս յանձինս ստացեալ են. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Ի տեսողաց ներբողական, եւ լըսողաց զարմանական. (Շ. եդես.։)
praises, eulogies, panegyrics.
Որպէս Ներբողք. ներբողեանք.
Տօնից սրբոց՝ որ կատարի, նոր դրուատէ ներբողանի. (Լմբ. ի շ.։)
cf. Ներբող.
Ներբողեանս եւ գովութիւնս. (Փիլ. բագն.։)
Ներբողեանն՝ գովասանութիւն վերակոչի. (Շ. բարձր.։)
ՆԵՐԲՈՂԵԱՆ. ա. որպէս Ներբողական.
ἑγκώμιον laudatio, paeconium, encomium. որ եւ ՆԵՐԲՈՂ, ՆԵՐԲՈՂԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. Գով. գովեստ. գովասանութիւն. գովաբանութիւն. դրուատ. դրուատիք. երգ կամ ճառ գովեստական. ... Որպէս յն. էնգօ՛միօն . իբր ներփողոցութիւն, ներգիւղութիւն. կամ ներխրախութիւն. որ ըստ հյ. լինի թ ներփողական, կամ նրբափողեան, եւս եւ նրբափողոցեան. եւ յայս ամենայն հայի ասելն,
ներբողեան է բան արտադրական եղելոյ բարեաց. եւ ասացեալ է այսպէս՝ յաղագս հնոցն ի գեղս գովութիւնս առնելոյ, գեղս կոչէին զնրբափողոցս։ Զմեծ գլուխ ներբողինին դնել զգործսն։ կարգ ներբողենի։ ներբողեան մովսէսի, կամ ձիթենոյ, եւ այլն. (Պիտ.։)
Երգս՝ յորդորականս եւ ներբողեանս՜ Երգս՝ յաւէրժ եւ վայելուչս, մտերիմս եւ ներբողեանս. (Շար.։)
Ճառիւք ներբողինօք, պատմութեամբք հոգեւորօք. (Ճ. ՟Ը.։)
to make the panegyric, the eulogy of;
to give praises, to laud, to eulogize, to praise, to exalt.
ἑγκωμιάζω laudo, laudibus celebro. ներբողիւ հռչակել. ներբողաբանել. դրուատել. գովել. գովաբանել.
Ձեռնարկեսցուք զաչս բանիւք ներբողել, զճշմարիտ զգովսն սոցն արձանացելոց յերկնի աստեղաց. (Փիլ. իմաստն.։)
Ներբողելի՛ է զդէմս եւ զիրս, եւ այլն։ Դնել զբաղդատութիւնն յարադրութեամբ ներբողեցելումն զմեծագոյնսն ընդունել. (Պիտ.։)
Ներբողեալ՝ զայս ասէին. (Շար.։)
Զի՞նչ եւս ներբողեցից զարդիւնաւորութիւն աղօթից. (Խոսր.։)
Ներբողեալ դու յառատութեան։ Ներբողեալ ես մաքուրդ փայլումն. (Նար. ՟Ձ՟Է. եւ Նար. կուս.։)
panegyrist, eulogist.
ἑγκωμιαστής laudator. Որ ներբողէ. գովիչ.
Զի ոչ պատմիչ, այլ ներբողիչ է։ Ներբողիչ լինի նմա օրհնութեամբ երգոյս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
stained with sin.
ἑναμάρτητος peccato obnoxius. Մեղօք ծրդեալ. մեղանչական.
Բովք ընտրեցին զարծաթ անպիտան, եւ տրտմութիւն զսիրտս ներմեղական. (Նեղոս.։)
indulgent, condescending, forbearing, merciful, clement;
— լինել, to be indulgent.
tolerant.
cf. Ներողակրօնութիւն.
cf. Ներողակրօնութիւն.
toleration.
cf. Ներող;
— քաղցրութեամբ, with the greatest kindness.
ներօղ մտօք. մարդասէր. մարդասիրական.
Խնդրել ի ներողամիտ խնամածութենէդ ձերմէ. (Յհ. կթ.։)
indulgence, condescension, clemency.
indulgence;
pardon, remission, mercy, pity;
ներողութեամբ, indulgently.
συγχώρησις, αἵνεσις, συγγνώμη concessio, permissio, consensus, venia, indulgentia. Ներողն լինել. ներումն. զիջումն. թոյլտուութիւն. մարդասիրութիւն. երկայնամտութիւն. ներողամիտն լինել. ժոյժ. եւ Թողութիւն. քաւութիւն մեղաց՝ եւս եւ պատժոց.
Հեզութիւն, եւ ներողութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Յուշ առնեմք անձանց զաստուծոյ ներողութիւնն առ մեզ. (Խոսր.։)
Բազում են մեղանքս, այլ յաւէտ են նուազեալ առաջի քոյդ ներողութեանց. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Յիշելով ի սուրբ գրոց, զորս գրէ ներողութիւն հնազանդից եւ հաւանելոց։ Քաղցրութիւն եւ ներողութիւն ի սաստելն. (Փարպ.։ Շ. ընդհանր.։)
Որ զբազմազեղ ներողութիւնդ քո ցուցեր. (Շար.։)
Ներողութեան արժանի յարդարն դատաւորէ։ Որպէս եւ ի յոբ պատմի, աստուածային ներողութեամբն զանասունս նորա հրձիգ արարեալ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. յայտն.։)
cf. Ներքնալուղակ.
diver.
an Armenian note.
Խաղ շարականի՝ որոյ խաղքն են ի ստորին կողման։ (Շար.։ Ոսկիփոր.։)
the interior part.
Ստորին կողմն. եւ Ներքնական. ստորային.
Լինիցի վնաս վերնակողմանցն եւ ներքնակողմանցն. (Եփր. օրին.։)
cf. Ստորուղի.
interior, the inside part.
Դուռն առ ի շեղ ի ներքսակըողմն (կամ ի ներքսակողմ) ի մոխիր անդր (կամ անդ). (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 6։)
neelassa;
peacock.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ անծանօթ թռչուն է». մէկ անգամ ունի Յոբ. լթ. 13 «Թևք թռուցելոց նէեղասաց». մեկնուած է զանազան ձևերով. այսպէս՝ «Նէեղաս՝ հաւ է ի Միջագետս ասորւոց, որոյ թևքն վայելու։ և թռչելն զուարթարար. Ակիղաս բազէ ասէ, և այլք մարախ. այլ նա այլ է և սոքա այլ». Հին բռ.։
• = Եբր. [hebrew word] ︎ ne'elāsā բառն է, որ գոր-ծածուած է բնագրի համապատասխան տե-ղը, անստոյգ նշանակութեամբ. ոմանք հա-մարում են «սիրամարգ» (այսպէս Ս. Գրքի անգլ. New fork 1894 թարգմանութեան մէջ ռռուած է «peacock, սիրամարգ»), այլք «ջայլամն» (այսպէս Պօլիս 1895 Ս. Գրքի գրաբար հրատարակութեան մէջ, ծան. «Եբր. թևք ջայլեմանց ցնծան»)։ Ըստ Gesenius 17րz տպ. էջ 594 բառս ծագում է [hebrew word] s «վայելել» արմատից և նշանակում է «թրո-չունների թևերն ուրախ թափահարելը»։ Բառս յն. տառադարձուած է νεέλασσα, νεέλασα, որից էլ հայ ձևը։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Վերջին ան-գամ տե՛ս Macler ՀԱ 1927, էջ 615։
Թեւք թռուցելոց նէեղասաց ... եթէ յղասցի ասիդն եւ նէեսայն. (Յոբ. ՟Լ՟Թ. 13։)
Նէէղաս՝ հաւ է ի միջագետս ասորւոց, որոյ թեւքն վայելուչ, եւ թռչելն զուարթարար. ակիղաս բազէ ասէ, եւ այլք մարախ, այլ նա ա՛յլ է, եւ սոքա ա՛յլ. (Հին բռ.։)
Ակիւղաս տառեղն թարգմանեաց զնէեսայն. (Ոսկիփոր.։)
Յղասցի ասիդն եւ նեսայն. առանց սերման երկու իրս լինի ի նմանէ. սողուն է նա յերկրին փղշտացւոց սեւագոյն կերպիւ։ Ասիդն զձուն ընդ բերանն փսխէ, եւ բուսանի ծառն՝ որ կոչի ասիթ. եւ անտի կենդանակերպի նէեսայն. եւ ծառոյն ոստքն գործին, եւ տերեւքն են ոսկէգոյնք եւ ոսկէթելք. (Լծ. կոչ.։)
cf. Նիկողայիտք.
ՆԻԿՈՂԱՅԵՑԻՔ ՆԻԿՈՂԱՅԻՏՔ. Աղանդաւորք յաշակերտաց նիկողայոսի անտիոքացւոյ.
Էին ի կիպրոս հերձուածողք՝ օձայիտք, սաբելացիք, նիկողայիտք. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Բ.։)
Nicolaitans.
ՆԻԿՈՂԱՅԵՑԻՔ ՆԻԿՈՂԱՅԻՏՔ. Աղանդաւորք յաշակերտաց նիկողայոսի անտիոքացւոյ.
Էին ի կիպրոս հերձուածողք՝ օձայիտք, սաբելացիք, նիկողայիտք. (Հ=Յ. մայ. ՟Ժ՟Բ.։)
material, corporeal.
ὐλαίος, ὐλικός materialis, materiatus. Ի նիւթոյ կազմեալ. տարրեղէն. նիւթական. նիւթաւոր. զգալի. մարմնեղէն. մարմնաւոր.
Զի մի՛ գուցէ կարծեսցուք աթոռս նիւթեղէնս։ Զինքն գիտելով աստուածայինն իմաստութիւն՝ գիտասցէ զամենայն, աննիւթաբար զնիւթեղէնս, եւ զբազումս միեղինապէս. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. ածայ.։)
Ծանի՛ր եւ իմացի՛ր ստացական նիւթեղինօքս զաննիւթականն. (Ճ. ՟Ա.։)
Աշխարհ նիւթեղէն է, եւ նիւթքս որիշ որիշ են։ Ծանոյց զնիւթեղէն աշխարհս իբրեւ զարարածս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Թողլով զզգալիսս եւ զնիւթեղէն լեզուի ընդ թիւ արկանել. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Ծաղիւկըք նիւթեղէնք յաննիւթ ծաղիկն յօդեցան. (Շար.։)
materially;
sensually.
προσύλως materialiter, adhaerendo materiae. Որպէս նիւթեղէն, կամ յարեալ ի նիւթ. մարմնասիրութեամբ.
Եւ ոչ զբազմացն ասեմ կթարծիս զբանաստեղծից՝ նիւթեղինապէս եւ ախտաւորաբար մնալն, եւ զարարածս՝ եւ ոչ զարարիչն՝ պաշտելն. (Դիոն. թղթ.։)
materiality;
sensuality.
Նիւթականութիւն. եւ Յարումն ի նիւթս եւ ի նիւթեղէնս. τὸ πρόσυλον materialismus, carnalitas.
Ոչ թոյլ տալ նիւթեղինութեանս մերոյ՝ ի վատթարս պատկերս մնացեալ հանգչել. (Դիոն. երկն.։)
picturesque.
Ամղան մի նկարագեղ. (Եղիշ. դտ.։)
Նկարէն եւ գեղեցիկ. նախշուն սիրուն.
hollow, ditch, cave, cavern, grotto.
ՆԿՈՒՂ διόρυμμα fossa, profundum. որ եւ ՆՂՄՈՒՆՔ. պ. նուղուլ. Խորք. գետնափոր վայրք. խորափիաք. դարափոս. ... եւ Իջեվան կարաւանի. քէրվան գօնաղը, խան.
Եդից զնինուէ յապականութիւն. ոզնիք ի յարկս նորա բնակեսցեն. եւ գազանք գոչեսցեն ի նկուղս նորա. (Սոփոն. ՟Բ. 14։) (Իսկ Հին բռ.)
Նկուղ, խանուկն, կամ գանձանակ)։
cf. Նմանասեր.
Օրհնեալդ միայն ի կանայս ... փառաւո՛ր եւ ի դասուց համազարմ նմանացեղիցս. (Նար. կուս.։)
cf. Նմանողակից.
imitator;
— լինել, to imitate, to follow, to endeavour to resemble;
to copy, to ape, to mimic.
ՆՄԱՆՈՂԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Որպէս Նմանօղ լինել։
Նմանողակի՛ց ինձ եղերուք. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
imitation;
mimicry.
cf. Նշուլազարդ.
to glitter, to glisten, to shine, to sparkle, to flash.
Զլոյս աստուածութեան ի մեզ նշողեաց. (Նար. երգ.։)
Սոքա զխորհուրդն անպարագիծ աստուածութեան՝ յոգիս մարդկան նշուղեցին լուսոյ նըման. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Աւուրս շնորհօք եկեղեցի նշուլեաց. (Բրսղ. մրկ.։)
Իսկ թէ առ գերագոյն քան զնա տեսութեան ճաճանչսն նշուլել համարձակապէս ձեռնարկիցէ, ոչ հասանէ, եւ վրիպեսցէ. (Դիոն. եկեղ.։)
cf. Նշուլափայլ.
Գեղեցիկ նշողիւք՝ շողիւք. պայծառ շողշողեալ.
Նշուլագեղն արփիաճաճանչ արուեսկի. (Նար. յիշ.։)
cf. Նողկտալի.
• «ռարշելի, զզուելի, պիղծ» Ոսկ. ես. 14 (գարշելի ա՛յն ինչ կոչի՝ որ կարի աղտե-ղին իցէ, պիղծ ինչ, նողկ, անսուրբ). որից նողկալ «զզուիլ, գանիլ». Կանոն. Մանդ. նող-կոտալ Ոսկ. մ. գ. էջ 108. Աթան. ե» 5sa նողկացեալ Եւագր. նողկտացուցանել Առակ. իգ. 8. նողկութիւն Նար. էջ 262. նողկալի, նողկանք (նոր բառեր).-իսկ Բառ. երեմ. էջ 239 ունի նողկտալ «դողդողալ», որ անշուշտ պէտք է կապել Ոսկ. մ. գ. 108 հետևեալ հատուածի հետ, որ սխալ է հասկացել. Եւ արդ մի ոք նողկտալով մերձեսցի, մի՛ ոթ մեղկութեամբ (ի սուրբ խորհուրդն)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ναυτίαω և լտ. nauseo «սիրտը խառնել» (երկուսն էլ ծառում ևն «նաւ» բառից)։ Հիւնք. տողուկ բա-ռից։
Արմատ Նողկալոյ, որպէս Նողկալի. ἑναγής execrandus.
Գարշելի այն ինչ կոչի՝ որ կարի աղտեղին իցէ, պիղծ ինչ, նողկ, անսուրբ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Նողկտալի.
cf. Արդիւնաբեր.
Տուօղ զարդիւնս կամ զբերս յիւրմէ. պտղատու, արդիւնաբեր.
Զնորա պատգամն խօսիմք ... պտղաբերս եւ զարդիւնատուս. (Ագաթ.։)
to fructify, to bear fruit, to make a favourable impression, to be advantageous.
production, fruit, utility.
Արդիւնս տալն. պտղաբերութիւն.
fruitful;
husbandman
Եղեւ այր արդիւնարար. (Ծն. ՟Խ՟Թ 15։)
Եթող այգէգործս եւ արդիւնարարս, (կամ յայգեգործս եւ յարդիւնարարս). (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե 12։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ 16։)
Մի՛ համարիր, թէ զհողակալսն առնուցուն, եւ զքեզ արդիւնարարդ թողուցուն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Զեղբայրասէրն եւ զհեզն եւ զարդիւնարարն. (Խոսր. պտրգ.։)
Զարդիւնարարս գովէ վասն համացեղիցն կարեկցութեան. (Տօնակ.։)
Որ բերէ արդիւնս յիւրմէ. պտղատու. պտղաբեր. եւ տուօղ պտղաբերութեան.
Երկիր յորժամ միանգամ ընդունի զսերմն, արդիւնարար լինի. յն. զպտուղն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 17։)
Սերմանեաց ի նմա զբուսական զօրութիւն ... եւ բազում արդիւնարար ներգործական զօրութեամբ վերաբերեաց ըստ ինքեան. (Եղիշ. դտ.։)
production;
tillage, agriculture.
Մշակութիւն. եւ Պտղաբերութիւն. արդիւնարարութիւն. հասունութիւն.
to make useful or fruitful, to produce, to fructify;
to effect, to execute, to complete.
Յարդիւնս ածել. բուսուցանել. աճեցուցանել. արտադրել. արտադրել. պտղաբեր եւ հասուն կացոցանել. եւ Առնել արդեմաբք.
Յօղով բժշկութեանդ քո զբազումս արդիւնացուսցես յաստուածային շտեմարանս. (Ճ. ՟Ա.։)
meritorious, useful, fruitful.
Ըստ ներգործութեան եւ արդիւնաւոր գալստեան. (Մաքս. եկեղ.։)
Արդիւնաւոր պտղովն զամենեսեան կերակրէր. (ՃՃ.։)
fecundity;
fruit, utility.
Զի՞նչ եւս ներբողեցից զարդիւնաւորութիւն աղօթից. (Խոսր.։)
Զարդիւնաւորութինս ասեն, այս ինքն զառաքինութիւնս. (Վրդն. սղ.։)
production, fruit, utility;
work;
merit;
deed, effect, operation;
price;
reality;
արդեամբք, in effect, really, actually, positively;
յարդիւնս ածել, to effect, to execute, to fulfil;
բանքն — լինէին, the words were fulfilled, realized;
իրացն իսկ — աղաղակեն եւ վկայեն, the actions speak for themselves;
— իրաց, experience;
յարդեանց իրացն, by experience.
new-brides.
Ա՛ՐԴ ՀԱՐՍՈՒՆՔ. Երկու բառք միացեալք՝ քան բարդեալք. այսինքն արդի հարսունք. նոր հարսն եղեալք.
javelin-bearer, pikeman.
(Պտմ. աղեքս.։)
cf. Արդնակիր.
Ըստ քերթողին, երկոցունց իրաց թագաւոր՝ քաջ բարի, եւ արդնաւոր կռուօղ. (Փիլ. լին. ՟Դ 183։)
tilter;
— լինել, to tilt;
— խաղարկութիւն, joust, tournament.
Հարթակեմ.
Իբր Արդակ առնել. ուղղել.
Կենդանագիր մշտակայիցն (աստեղաց) առշեղ շրջագայի, եւ ընթացօղն զիւր արգակեալ ըստ իւրում բնութեան որակադրէ. (Շիր.։)
balcony.
Կա՛մ է նմանութեամբ որպէս Փոքրիկ արեգակն, լուսաւոր եւ պայծառ վայր. եւ կամ Տեղի արեւահայեաց ի բարձունս ապարանից.
Շինէ եւ ընտիր ըիտիրս եւ զբազումս ի մէջ քաղաքին ապարանս ... եւ ըստ պատեհի իւրաքանչիւր արեգակնակս. (Խոր. ՟Ա 15։)
burnt by the sun, tanned.
Յարեգակնակէզ երաշտոց անձրեւ ածէաք ձեզ. (Կաղանկտ.։)
solar.
Զարեգակնայինսն ճառագայթս։ Յաղագս արեգակնայնոյն ճառագայթի. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ. եւ Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
Բոցաճաճանչ փայլմամբք արեգակնայինցն յաղթէր ճառագայթից. (Կիւրղ. առ կոստանդ. յորմէ Շար.)
Արեգակնայիցն յաղթէր ճառագայթից։
cf. Արեգակնաբար.
Ըստ ամենայնի հեղեալ ի նոսա լոյսն, յորս զկնի նոցա արեգակնապէս հեղուն. (Դիոն. եկեղ.։)
Եւ ոչ ծագել արեգակնապէս կարեն. (Թղթ. բարուք.։)
where the sun shines or shoots, luminous, clear.
Ունօղ զտեսիլ եւ զնմանութիւն ինչ արեգական. արեգակնակերպ.
sunny.
Սկսանի յարեգունի տեղիսն հալ առնուլ ձիւնն. (Ոսկիփոր.։)
warmed hy the sun, warm.
Արեգջեր տեղի. (Ոսկիփոր.։)
strong, violent.
Մատնեալ զանձանց փրկութիւն ի մահու վտանգս վասն արտաքնոցն արեկ տենչմանց. որոց բաղձումն ընչիցն այնչափ անյագ երեւի ունել. (Պիտ.։)
Նախագահէ զնուազն քան զարեկն։ Արեկ է շինողն քան զշինուածն. (Երզն. քեր.։)
Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)
bloody, sanguinary.
Յուղարկէք յարենաճեմս հոլովիչս զձերովն մերձաւորդ. (Պիտ.։)
day-break, dawn, sun rise.
Առաւօտին աղօթքն, զոր ընդ տրեւագալն կատարեն։ Եւ այսպէս ապա զարեւագալոյն զսաղմոս կատարեն։ Զարեւագալին սաղմոս. (Յհ. իմ. եկեղ. եւ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. կան.։)
vanilla;
heliotrope.
ἠλιοτρόπιον heliotropium, herba solaris, martagum ռմկ. արեւածաղիկ. Ծաղիկ՝ արեւանման դիմօք, կամ որ զդէմս իւր շրջէ յարեւն կոյս ...։ (Գաղիան.։)
cf. Արեւագալ.
Յամենայն երկրի ընդ արեւածայրս ցօղ անկանի. (Եզնիկ.)
Ընդ արեւածայրս արկանէ ցօղ մանրացօղ ի ժամանակս ամարայնոյ. (վեցօր. ՟Զ։) (Շիր.։)
tanned;
— լինել, to be sun-burnt.
Ցերեկ արեւակէզք էին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արեւակէզ եղեալ տոչորի նիւթն. (Արծր. ՟Ա 3։)
Արեւաըէզ եղեալ ողկուզացն. (Շ. ընդհ.։)
who worships the sun.
Արեգակնապաշտ. որ պաշտէ զարեւ իբրեւ զԱստուած. երկրպագու արեգական. արեւ պաշտօղ.
Զարեւապաշտան յանդիմանէր. (Եղիշ. յես.։)
cf. Արեւելակողմն.
Oriental;
—ք, արեւելիք, the orientals;
the eastern regions.
ἁνατολικός orientalis Արեւելեան. որ ինչ հայի յարեւելս կոյս, կամ յարեւելակողմն աշխարհի եւ տեղւոյ. արեւելքի.
Ազնուական քան զամենայն արեւելեայսն։ Զարեւելեայսն եւ զեդոմայեցիս։ Մադիամ եւ ամաղէկ, եւ որդիքն արեւելեայց։ Լեառնն արեւելեայց. (Յոբ. ՟Ա 3։ Ես. ՟Ժ՟Ա 14։ Դտ. ՟Զ 3. 33։ ՟Է 12։ Ծն. ՟Ժ. 30։)
East;
sun rise;
eastern regions, the orientals;
դարձուցանել յարեւելս, to set towards the East;
կորուսանել, շփոթել զարեւելս, to turn from the East.
ἁνατολή oriens, ortus, ἁπηλιώτης subsolanus Ելք արեւու. այսինքն կողմն կամ տեղին՝ ուստի ելանէ եւ ծագէ արեգակն.
Տնկեաց Աստուած զդրախտն յեդեմ ընդ արեւելս։ Եւ եղեւ ի խաղալն նոցա յարեւելից։ Բանակեսցին յարեւելից կողմանէ։ Յայսկոյս յորդանանու յարեւելից։ Յորդանան զատուցանէ ի կողմանէ արեւելից։ Յարեւելից երիքովի։ Եկեսցեն յարեւելից եւ յարեւմտից.եւ այլն։
Իսկ քաղցր է ամենայն մարդկան արեւելք. (Նեղոս.) իմա՛ զծագումն արեւու, կամ զկողմն արեւելից ըստ որում ծագօղ արեւու։ Սովին նմանութեամբ ասի Սուրբ կոյսն.
Արեւելք եւ արեւմուտք գիտացին. (եղիշ. ՟Գ։)
little or sweet sun (jesting term).
Զարեգակն աղաչել կամեցեալ՝ ասեն, արեւիկ լուսիկ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Մանիքեցիք երդնուն յարեգակն, եւ ասեն, լուսիկ՝ արեւիկ քաղցրիկ, լի ես տիզերօք. (Ոսկիփոր.։)
ungrateful.
(որպէս թէ Արեւասուտ) ἁγνώμον ingratus Ապաշնորհ. որ ոչ ճանաչէ զերախտիս կենաց եւ այլոց բարեաց, կամ դաւաճան կենաց. անմիտ, անճանաչօղ, ապերախտ.
West sun set;
the western nations;
յարեւմուտս կոյս, westerly, towards the west.
Զենցես զզատիկն առ երեկո ընդ արեւմուտս։ Եւ եղեւ ընդ արեւմուտս։ Եւ եղեւ ընդ արեւմուտս (կամ ընդ արեւմուտն) հրամայեաց յեսու. (Օր. ՟Ժ՟Զ. 6։ Յես. ՟Ժ 27։)
Զի՞նչ արդեօք եւ արեւմուտք աստեղաց. վասն մերոյ օգտի՞ եղեն, քան թէ հարկի շրջաբերութեանն պատեալք ընդ բոլորին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
ԱՐԵՒՄՈՒՏՔ. δυσμή occidens Կողմն երկնից, կամ տեղին, յոր մտանէ արեւն, որ եւ ԱՐԵՒՄԱՅՐ՝ յորում լոյսն ադանի, հակակայ արեւելից.
Մինչեւ ցծովն արեւմտից։ Որոյ նիստն ընդ արեւմուտս է։ Որ նստի ընդ արեւմուտս։ Յարեւմտից մովաբու։ Յերկրէ արեւելից, եւ յերկրէ արեւմտից։ Յարեւմուտս կոյս քաղաքին.եւ այլն։
Արեգակն մտանէ յարեւմուտս։ (եւ նմանութեամբ) Արեգակնն՝ որ պարունակեցաւ արեւմուտիւք մարմնոյն. (Լմբ. սղ.։)
Արեւմուտք տապանն (Յիսուսի) եղեւ արեւելք ... ի խաւարէ լոյս մեզ ճառագայթեաց. (Գանձրն.։)
Որ զդէմս յարեւմուտս է հաստատեալ. (Նեղոս.) իմա՛, ի խաւարային կողմն անխրատ վարուց։
Արեւելք եւ արեւմուտք գիտացին. (Եղիշ. ՟Գ։)
west;
—ք, the western nations, cf. Արեւմուտք.
δυσμικός occidentalis Որ ինչ եւ որ ոք կայ ի կողմանս մտիցն արեւու կամ յարեւմուտս. ղարպի.
Արձակեալ զարեւմտեայ բազմութիւնն։ Վարդապետեցին զկողանսն արեւմտեայ՝ որպէս զարեւելեայն. (Խոր. ՟Բ 6։ ՟Գ 58։)
Յաղագս մեծի եւ սաստկական արեւմտեայ շարժմանն. (Սարկ. շարժ.։)
health;
toast;
ըմպել յ— ուրուք, to give toast, to drink to the health of some one.
Վասն մեղաց թողութեան, եւ արեւշատութեան։ Շինեցի զհիւրատունս ... վասն արեւշատութեան տերանց մեծոց։ Վասն երկար կենդանութեան եւ արեւշատութեան որդւոյ իմոյ Շահնշահի. (Յիշատ.։)
awake.
ԱՐԹՄՆԻ ՅԱՐԹՄՆԻ Ուղղականն ունի լինել ԱՐԹՈՒՄՆ, թման. իբր Արթնութիւն.
Որք ի մեղաց անկեալ տղմի, ի քուն մեղաց են յարթմընի. այսինքն յարթնութեան մարմնոյ. (Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.։)
to awake.
Քուն հեղգացեալ մարմնոյս արթնանայ հոգեւոր զուարթութեամբն. (Նիւս. երգ.։)
Յորժամ արթնանամք, խնդրէ ի մէնջ աղօթիւք գոհանալ. Յորժամ փողն հարկանիցի եւ դու արթնանս. (Ի գիրս խոսր.։)
watch;
want of sleep;
vigilance, diligence, precaution, care.
ἁγρυπνία vigilantia Արթունն գոլ. անքուն հսկողութիւն. սթափութիւն.
Մի՛ յարթնութեան կուրութեամբ ընդ խաւար գնար. (Եղիշ. ՟Ը։)
watchful, that does not sleep;
alert, lively, vigilant, diligent, careful;
— կալ, to watch, cf. Տքնել, cf. Հսկել, cf. Սկել, cf. Արթնանալ, cf. Զարթնուլ;
քուն ընդ —ս լինիմ, to doze, to drowse, to be half asleep.
(յորմէ եւ ԶՈՒԱՐԹՈՒՆ. որպէս թէ յարոյթ, նյսինքն յարութիւն ունօղ, յարուցեալ ի քնոյ) γρηγωρέων (յորմէ Գրիգոր) ἁύπνος, ἅγρυπνος vigil, pervigil Անքուն. տքուն. հսկօղ. աննինջ. աննիրհ. լուրջ. զարթուն.
Ոչ շաղախեցան ձեռք արթնոցն յարիւն։ Էջ զուարթունն յաղօթս արթնոյն։ Այն որ ննջէն հանդերձ արթնովն. (ՃՃ.։)
Իբրեւ քուն ընդ արթունս եղեալ. այսինքն նիրհեալ. (Ագաթ.։)
Արթուն ունել զոգիսն։ Արթուն խնդրուածովք կատարել զգիշերն յաղօթս. (Փարպ.։)
Արթուն լինել աղօթից. (Մանդ. ՟Գ։)
Իսկ դատաւորն երմոգինէս յարթունս յարթունս եղեալ՝ լայր. (Ճ. ՟Ա.։)
Զբազումս ի քուն կամ յարթուն սպան իսկ։ Սողունք վնասեն յարթունս, կամ ի հանգչելն յաշխատութենէ. (Խոսր.։)
that deserves to be heard.
Թիւրեալ ի յանդէպսն զայսքան զուղիղ եւ զարժանալուր պատուիրանս եկեղեցւոյ. (Պրպմ. ՟Թ։)
justly demanded;
that demands worthily.
Ըստ արժանւոյն հայցօղ կամ հայցեալ. ուստի եւ Ընդունելութեան արժանի.
that happens deservedly, worthy.
Արժանապէս ի վերայ հասեալ. իրաւացի. կարի դիպող.
Արժանահաս մահ տարաժամ, կամ նեղիչք. (Շար.։)
Ապա արժանահաս ողորմութեանն Աստուծոյ եւ յանսպառ կեանսն յարամնամք. (Նիւս. կուս. ի մի ձեռ։)
Մի՛ նիրհեսցուք ծուլութեամբ, զի արժանի լիցուք արժանահաս ողորմութեանն աստուծոյ հասանել, եւ ընդ նմա յարմնալ յաւիտենական ի կեանսն. (Պիտառ.։)
to be worthy, to deserve, to make one's self worthy.
Առ սուրբ երկնային խորհուրդն արժանացեալք. (Անյաղթ բարձր.։)
Ի ձեռն (Սուրբ) հաղորդութեան լինել Աստուած ի մարդկանէ արժանանայ մարդ. (Մաքս. եկեղ.։)
worthily.
Արժանապէս առաքել, կամ հանել, մատնել, բարեհամբաւել։ վերաքարողել, գանձել. (Խոր. ՟Գ. 57։ Նար.։)
to make worthy.
Ամենայն որ զինքն արժանացոյց մաքրութեամբն, պսակեսցի. (Անյաղթ բարձր.։)
Միշտ աղաչեալն միշտ պարգեւաց արժանացուցանէ. (Խոսր.։)
Նախ իսկ յուստերացն զոր արժանացուցանէ (կամ արժանացուցանէ) լինել ժառանգորդ, գրիցէ (զկտակն)։ Որչափ եւ գնոյ արժանացուցանէ զվաճառեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ես ոչ եմ սովորեալ զանձն իմ արժանացուցանել ոչ եւ միոյ չարի (պատժոյ). (Պղատ. սոկը։)
that deserves, worthy, just, meritorious.
ἅξιος. dignus. Արժանի. որպէս անձն՝ անարատ վարուք, որ ունի արժանիս առաւել վարձուց, պատուոյ, կամ պատժոյ. եւ իր՝ որում անկ է եւ դիպող գովեստ կամ պարսաւ. լայըգլը, էրզանի, լայըգ, միւսթահագգ.
իւրոց արժանաւորացն իմանի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եւ ոչ ի ծառայական սպասաւորութեան արժաժանաւոր եմ զանձն կացուցանել. (Կիւրղ. ղկ.։)
Արժանաւորք եղիցուք գոհութեամբ փառաւորել զքեզ։ Որում արժանաւորք եղիցուք հանդիպել ամպովք։ (Պտգ։ Ժմ.։)
Սարսափման լսողաց արժանաւոր. (Խոր. ՟Գ. 16։)
κατήκων, προσήκον. conveniens, congruus եւ այլն. Դիպօղ. դիպան, օրինաւոր. պատշաճաւոր. վայելչական. բարեյարմար. իրաւացի. արդար. կարեւոր. միւնասիպ. ույկուն. ճայիզ. հագգ. եօլլու.
Արժանաւոր մաքրութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
Յարժանաւոր տեղիսն զնոսա պսակեսցեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Արժանաւոր պատիւ, կամ ազատութիւն, պաշտպանութիւն, բարեբանութիւն։ Զարժանաւոր պարտ սիրոյհ հատուցանել։ Դարձուցանել ղարժանաւոր դարձուածս աշխատութեանն։ Ոչ արտաքոյ արժանաւորին է այս բան։ Այլ եւ այլս քան զորժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Անեղծից չէր արժանաւոր ամօթ կամ մեկութիւն. (Եփր. ծն.։)
Եսիւորդեայ արժանաւոր է առաւել միշտ զհրաշափառագոյն նազաբանութիւն հատուցանել։ Յաղագս որոյ արժանաւոր է միշտ գովաբանել զսոցա անվթար նահատակութիւն. (Պիտ.։)
to deserve, to render worthy;
to obtain, to procure.
Աղաչէր, զի արժանաւորեսցէ զնոսա ի տուն իւր. (ՃՃ.։)
Զիա՞րդ զարարիչն գոլ ոչ արժանաւորեսցէ, որոց ոչ հրաժարէ ի նախախնամութենէ։ Ասեն, թէ ոչ արժանաւորեաց՝ փոքունց լինել արարիչ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to be worthy, to merit.
Բդեշխութիւն կողմանցն արժանաւորեցան առնուլ. (Խոր. ՟Ա 22։)
Յաջակողմանն արժանաւորեցայց դասուն կայանի. (Պիտ.։)
Ողորմութեան արժանաւորիք յԱստուծոյ. (Շ. ընդհանր.։)
dignity, merit.
ὀσιότης sanctitas, sanctimonia, pietas Գործելն զարժանն. լաւութիւն. բարեպաշտութիւն. սրբութիւն. երկիւղածութիւն. անարատ քաղաքավարութիւն. (որոյ հակառակն ասի՝ Գործելզանարժանս).
Բարուցն արժանաւորութիւն ի մարդկանէ կորեաւ յողդողդմամբ խորհրդոց. (Փիլ. նխ. ՟Ա։)
ἁξίωμα dignitas, auctoritas Աշտիճան պատուոյ. պատիւ եւ բարձ. վայելչութիւն. ճոխութիւն. իշխանութիւն. ռմկ. հեղինակութիւն. մեծութիւն. շքեղութիւն. եւ Սեպհական յարգ իրաց.
Ոչ ըստ արքունի արժանաւորութեանն առնուին, այլ հինաբար. (եղիշ. ՟Բ։)
Որոշելով եւ բաժանելով զարժանաւորութիւն անդր երանութեանցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Արժանաւորութիւն հակասութեան էր զճշմարիտն եւ զսուտ որոշել. (Անյաղթ պերիարմ.։)