filled with love or affection, affectionate, loving.
cf. Սիրալիր.
Յեղցեալ զեղեալ սիրով. սիրալիր. սիրահարուստ.
Առ միմեանս սիրայեղց խաղաղութիւն ազգաց. (Պիտ.։)
cf. Սիրաբողբոջ.
Ստեղնեալ սիրով կամ որպէս սիրելի յոյժ՝ յարուցեալ.
Ուր սիրաստեղնեալ հանդէպ կանանց խնկազարդից. (Նար. տաղ.։)
loving, fond of;
amateur, lover;
— նկարուց, amateur of pictures;
— երաժշտութեան, dilettante;
— գեղարուեստից, virtuoso;
— ազատութեան, փառաց, lover of liberty, of glory;
չես դու — մարդահաճութեան, you do not like flattery;
— է նա գրենոց, books are his passion;
— եմ ես տնկաբանութեան, I have a great taste for botany.
ՍԻՐԻՉ ՍԻՐՈՂ. ἁγαπών . Որ սիրէն. սիրօղ. որ ասի եւ Սիրելի.
Ըստ իրաւունս սիրողաց անուան քում. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 132։)
cf. Սիրելապէս.
cf. ՍԻՐԱԲԱՐ. ἁγαπητικῶς amice, cum caritate. Ողջունեն՝ սիրողաբար ուրախութեամբ։ Սիրողաբար տալ պատասխանի. (Դիոն. եկեղ.։)
Սիրողաբար առ նա զհնազանդութեանն հարկ հարկանէին. (Արծր. ՟Դ. 5։)
Սիրողաբար հարկս հարկանէան կայսեր. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
cf. Սիրելապէս.
Բացցուք զդուռն սրահի տան մերոյ եկին եւ պանդխտին սիրողապէս, եւ բացցին մեզ դրունք արքայութեանն երկնից. (Եփր. պհ.։)
Սիրողապէս շաղկուպն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Մայր կենաց, հրամանաւ սիրողապէս, եւ հայեցմամբ պաղատանաց բարեխօսեա. (Սկեւռ. աղ.։)
cf. Սիրումն.
Սկիզբն անփառութեան՝ պահպանութիւն բերանոյ, եւ ան անպատուութեան սիրողութիւն. (Կլիմաք.։)
Եթէ խնդրեալ էր աւազակն ամբարշտութեամբ, ոչ էր առեալ զմեծ պարգեւս իւր սիրողութեամբ. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Ը.։)
cf. Սիղղոբայ.
ՍԻՒՂՈԲԱՅ կամ ՍԻՒՂՂՈԲԱՅ. cf. սիղոբայ.
Սիւղոբայից զհետ երթալով՝ թողուս զիրսն. (Առ որս. ՟Զ։)
Ողջ ածել զսիւ ղոբայ եւ զկապս հայերէն լեզուոյն. (Կորիւն.։ 4)
cf. Սինկղիտոս.
• տե՛ս Սինկղիտոս։
ՍԻՒՆԿՂԻՏՈՍ կամ ՍԻՒՆԿՂԵՏՈՍ. cf. Սինկղիտոս.
Հաճոյ թուեցաւ հերակղի եւ ամնեայն սիւնկղիտոսիցն (կամ սիւնկղիտոսին)։ Մեծաց խորհրդոցն խորհրդակիցք են, որք սիւնկղիտոսք կոչին։ Զհրաման թագաւորաց քոց եւ զսիւնկղետոսին կատարեա յիս. (Արծր. ՟Բ. 3։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։ Ճ. ՟Բ.։)
cf. Նախապտուղ.
Առաջնապտուղ. երախայրիք.
Որք ի հեթանոսաց սկզբնապտուղք եւ առաջինք եղեն մոգքն. (Կիւրղ. ղկ.։)
the first existence or creation.
ἁρχαιογονία antiqua origo. Նախկին եղանութիւն կամ գոյաւորութիւն, լինելութիւն, ծնունդ.
Երկիւղ ասեն ոչ է ի սկզբնեղութիւն բնաւորեալ։ Նա բանաւորութիւն ո՞չ ապաքէն ընդ սկզբնեղութեան առբնացեալ է ի մարդումն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
cf. Սկտեղսկտեղ.
ՍԿՈՒՏԵՂ կամ ՍԿՏԵՂ (ուղղ. եւ սեռ). լծ. յն. եւ լտ. σκυτάλη scutella πίναξ (պնակ). discus. Պնակ ի ձեւ վահանի. սկաւառակ. ափսէ. մաղզմայ.
Տուր ինձ ասէ այսր ի վերայ սկտեղ զգլուխն յովհաննու մկրտչի, եւ բերաւ գլուխն նորա ստկեղբ. (Մտթ. ՟Ժ՟Դ. 8. 11։ Մրկ. ՟Ղ. 25. 28։)
Սկուտեղ արծաթի, եւ ի վերայ սկուտեղն կայր նափորտ. եւ կային շուրջ զծնօտիւք սկուտեղն անթիւ բազմութիւնք։ Եդեալ ի վերայ սկուտեղին։ Ի վերայ արծաթի սկուտեղն. (Փարպ.։)
Վասն ձեւոյ երկրիս ոմանք ասացին, թէ որպէս սկուտեղ է. եւ այլք՝ թէ բոլոր որպէս սկուտեղ է. եւ այլք՝ թէ բոլոր որպէս զգունդ. (Տօնակ.։)
Ձեւացեալ է իբր սկուտեղ. (Շիր.։)
Անձեռոց մատուցանել, կամ սկուտեղ առաջի դնել. (Յհ. կթ.։)
Զոր բարձեալ տարան, սկուտեղամբ տուան. (Գանձ.։)
Ի բաց եդեալ յիւրմէ զսկուտեղն՝ ընթացաւ ի դուռն։ Խորովէր զնա ի տապակ, եւ եդ ի սկըտեղն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի։)
Որպէս խաղող յայդւոջ վայելչական, եւ ելեալ ի սկուտեղս (կամ ի սկըտեղս) թագաւորին քրիստոսի. (Նար. երգ.։)
Սկուտեղօք ոսկեղինօք եւ արծաթաղինօք. (Մաշտ. ջահկ.։)
Ով խակութեան, յորում սկտեղ ուտէր զմիսն, ի նմա զգլուխ առդնէր. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Չեդան առաջի նոցա սուրբ սկտեղք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ծաղկակալ սկտեղբն իբր զինուվարեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 60։)
Ծաղիկք լինին, զի ի սկտեղս պատուական թագաւորին ելանիցեն. (Ագաթ.։)
Ընծայեցի քեզ սուրբ նշան ի սկտեղս խանթից զտառագծական արտադրութիւնս. (Թէոդոր. խչ.։)
Զարծաթեղէն սկտեղն ետ։ Առ սկտեղն արծաթի, եւ տար ընդ քեզ յարքունիսն։ Տալ ինձ սկտեղբ այսու զգլուխն յովհաննու. (Ճ. ՟Բ.։)
Զայն որ կիզուն բնութիւն՝ ի ներքս ի սկտեղն արգել, սակայն ճառագայթքն արուեստագիտին աստուծոյ անբոլորելի սկուտեղն լցեալ բոլորեն շուրջ զաշխարհաւ. (Փիլ. յովն.։)
disk, plate, tray;
basin, charger.
cf. Սկուտեղ։
cf. Սկսող.
beginner, novice.
Որպէս Սկսանօղ. որ սկիզբն առնէ.
Ինքնեամբ առանձինն սկսող կատարելագունիցն եղեալ։ Սկսող փոխանորդելով ի նախաստեղծէն՝ երկրորդ ազգիս նահապետն նոյ. (Պիտ.։)
Զի եւ ոչ գործ ամենայն եւ արուեստ ի միոջէ սկսողէ աւարտեալ կատարեցաւ ի սկզբանէ, այլ ի բազմաց. (Մխ. դտ.։)
disk-shaped.
briefly, a little, by and by.
ՍՂԱԲԱՐ κατὰ μικρόν paulatim. որ եւ ՍՂԱԿԻ. Առ սակաւ սակաւ. յետ սուղ ժամանակի.
Որք ի ժանդախտէ վնասք ժամանակաւ լինին մարդկան, սղաբար յօգոյգ յինքենէ ապականութիւն ընդունին ի մարմինսն. (Բրս. արբեց.։)
Զսոյն ինքն սղաբար գալարւոյ ընձիւղումն. (Պիտ.։)
stenographer, short-hand writer.
short-hand, stenographical.
to take down or write in short-hand.
shorthand, stenography.
cf. Սուղ.
brief, subtle, thin.
Որոյ սուղ եւ նուազ է ձայն. որպէս եւ կիսաձայն.
Են որ անձայնք են, եւ են որ սղաձայնք. (Ոսկիփոր.։)
quick time.
to become briefer or shorter, to shorten;
to become or get dearer, to rise in price.
ՍՂԱՆԱՄ որ եւ ՍՂԻԼ. Սուղ լինել. նրբանալ. կարճիլ. բարակ կամ նուազ գտանիլ.
Սուղգ եւ սղացեալ ասի։ Սուղ է այբն, եւ ըստ երկամանակի սղանայ ի տեղւոջ. յորժամ սղի, եւ սղացելոյ վերաբերին երկու բաղաձայնք. (Երզն. քեր.։)
birth-wort or hard-wort.
• «զրևանդ խոտը, լտ. aristolochia» Մխ. հեր. Գաղիան. բժշ.։
• ԳՒՌ.-Մշ. Բլ. Վն. սղանգ «բոյս որ թթու համ ունի. կերակրի վրայ են լցնում. նրանով կաշի են աղաղում»։ (ՆՀԲ դնում է ռմկ. սը-ղանկ, սղնկան. տե՛ս և Արև. մամուլ 1896, էջ 63 և Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 593)։
seldom, rarely.
Երկարի տեսեալք լինին (յարեւմուտս եւ յարեւելս). եւ սղապէս հիւսիսայինք եւ հարաւայինք. (Արիստ. աշխ.։)
vendor at exorbitant prices.
(առաւել ռմկ). Որ թանկագին քան զարժանն վաճառէ. սուղ ծախօղ.
վայ որ սղավաճառ լինի, եւ մեղանչէ ի չափս եւ ի կշիռս. (Ոսկիփոր.։)
cf. Պաշարումն.
• «ևարգից դուրս տնկուած տունկ». ունի միայն Գաբ. բառ. որի դէմ Քաջունի ունի սղալ։ Ո՞րն է ուղիղ։
• «պաշարումն. փխբ. անձկութիւն, նեղութիւն» Բրս. մրկ. 146. Վրդ. պտմ. Վահր. ոտ. Ուռհ. որից սղարել կամ սխարել «պաշարել (բերդը), փխբ. նեղը գցել» Բրս. մրկ. 146. Վահր. ոտ. Ուռհ. Աամ. անեց. շար. 149. Սմբ. պտմ. 103։
• = Շրջուած է խսար բառից, որ փոխառեալ է արաբերէնից. հմմտ. Վրդ. պտմ. տպ. Վե-նետ. էջ 150 սղար, իսկ հրտր. Էմինի, էջ 197 խսար։ Բուն մեկնութիւնը տե՛ս խսար։
Բառ ռմկ. որ եւ ՍԽԱՐ. Պաշարումն. անձկութիւն. նեղութիւն. սէհր
Զիս ի պաշարումն եւ ի սղար ածին (կամ արկին). (Բրսղ. մրկ.։)
Ի սղարն կերան զսուրբ եւ զանսուրբ անասունս, հարկելի ի կատաղի բոցռյ որկորին. (Վրդն. պտմ.։)
Աստիներհակքն արիացեալ եւ ըզսըղար բերդին պնդեալ. (Վահր. ոտ.։)
Արար ժողով ի վերայ տրապօլսոյ քաղաքին, եւ մեծաւ սխարով նստաւ ի վերայ նորա. (Ուռհ.։)
cf. Պաշարեմ.
ՍՂԱՐԵԼ որ եւ ՍԽԱՐԵԼ. Պաշարել. ի նեղ արկանել.
Սղարեալն նեղի ի թշնամեաց իւրոց։ Օտար թշնամիք արտաքոյ սղարելով զքաղաքս՝ ոչ յաղթեն դիւրաւ. (Բրսղ. մրկ.։)
Զիշխանութիւնըն պինդ կալեալ, եւ ըղլամբրոն յոյժ սըղարեալ. (Վահր. ոտ.։)
Սխարեալ՝ ունէր զքաղաքաբերդն ի պահեստի. (Ուռհ.։)
to shorten, to make brief;
to raise the price of.
ՍՂԱՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ՍՂԵԼ. ἑλαττόω diminuo λεπτόω attenuo. Տալ սղանալ. նուազեցուցանել. տկարացուցանել. կարճել.
Ի տալն բազմանայ քան ի սղացուցանելն. (Տօնակ.։)
Վտանգ ոչ սակաւ՝ զճշմարտութիւն սըղցուցանել. (Բրս. գորդ.։)
Յորժամ կամի սղացուցանել ըստ այսմ օրինակի զվանկն ձայնաւորի ... փոխէ զբնութիւն՝ սղացուցանելով. (Երզն. քեր.։)
Զամենեսեան սղացուցանել, վայիւ եւ աշխարով լցեալ զաշխարհս. (Կիր. պտմ.։)
cf. Սղացուցանեմ.
ՍՂԱՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ՍՂԵԼ. ἑλαττόω diminuo λεπτόω attenuo. Տալ սղանալ. նուազեցուցանել. տկարացուցանել. կարճել.
Ի տալն բազմանայ քան ի սղացուցանելն. (Տօնակ.։)
Վտանգ ոչ սակաւ՝ զճշմարտութիւն սըղցուցանել. (Բրս. գորդ.։)
Յորժամ կամի սղացուցանել ըստ այսմ օրինակի զվանկն ձայնաւորի ... փոխէ զբնութիւն՝ սղացուցանելով. (Երզն. քեր.։)
Զամենեսեան սղացուցանել, վայիւ եւ աշխարով լցեալ զաշխարհս. (Կիր. պտմ.։)
cf. Սղանամ.
cf. Սղանամ։
cf. Սողոխ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «բարակ քամի» Փիլ. տե՛ս 12. Խոր. Լաստ. «սառոյցի կտո՞ր» Պիտ. որ և սողոխ «բարակ քամի» Վեցօր. 78. Ոսկ. բ. տիմ. 265։
• ԳՒՌ.-Բլ. Բղ. Մշ. սղոխ, սխոխ «ջրի երե-սը կապած բարակ սառոյց», Մկ. սխուխ «խոնաւ հող՝ որ ցրտից սառել է». և սրա միջոցով էլ՝ սղոխ Վն. «խոնաւութիւնից մըշ-րուած թափուած՝ շինութեան հող ու ծեփ» (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 594)։ Սրանից սխոխիլ Բլ. Վն. «հողէ ամանի կաւը խոնաւութիւնից թափուիլ», Բլ. «ցրտատար լինել, սառչիլ (սոխ, շողգամ, գետնախնձոր, մարդու ոտք ևն)»։
ՍՂՈԽ կամ ՍՈՂՈԽ. αὕρα aura. (լծ. թ. սօլուգ ). Սիք շունչ. շնչումն. մեղմ հողմ. օդ շոգեխառն.
Մատուցանեն զառ ի յօդն քաղցրախառնութիւն ... ստէպ ստեպ սղոխք օդոյ, անօրսունք՝ այն որ ի ծովէն, եւ թանձունքն որ ի լճէն. (Փիլ. տեսական. յորսէ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
Յորժամ քաղցրաշունչ սողոխ վէտս վէտս զմկանունսն ճօճեալ ճեմի. (Վեցօր. ՟Դ։)
Ի քաղծրաշունչ օդոցն սղոխք ալեացն վէտս վէտս ի վերայ միմեանց շրջապատին։
Զսառնամանեաց ասելով աստ (ի լերինս) հանչերձ բերմմամբ ի վերայ իրեանց զձեանցն եւ զկարկտիցն եւ զնոցուն համանմանիցն, յոյց ի հետ ապա վնասաբեր իմն ոսոխեալ սղոխք ի չարաշուքն հասեալ մերձակայսն կացուցանեն անձինս ի տգեղութեան ձեւ. երկդիմի տեսանի իմաստս. իմա որպէս հողմ, եւ կամ որպէս հատոր սառին, որ ռամկօրէն սղոխ ասի։
gentle breeze, soft wind, zephyr;
cf. Էրան;
piece or block of ice;
—ք ալեաց, curls, small waves.
cf. Սղոխ։
broken ice (in a river).
saw;
saw-fish;
— ձեռաց, hand-saw.
πρίων serra. իտ. sera. Երկաթի գործի բազմաժանի, որ սողելով իմն հատանէ զփայտ կամ զտախտակ եւ այլն.
Միթէ բարձրանայցէ՞ սողոց առանց ուրուք ձգելոյ. (Ես. ՟Ժ. 15. տես եւ Ամովս. ՟Ա. 3։ թգ. ՟Ժ՟Բ. 31։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի. 3։)
Եսայիաս՝ որ փայտեայ սղոցաւն սղոցեցաւ. (Եպիփ. խչ.։)
Եհեղ զարիւն մարգարէին, սոցիւ հերձեալ նըման փայտին. (Յս. որդի.։)
Սղոցն սողոց է։ Սղոցն ստուգեալ ասի սողոց, որ սողայ. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։ եւ Հին քեր.։)
ՍՂՈՑ. որպէս Սղոցաձուկն.
Է գազան ի ծով, որ կոչի սղոց. (Եպիփ. բարոյ.։)
saw-like, saw-shaped, dentellated, toothed.
πριονοειδής, πριστοειδής կամ περιστηροειδής serrae speciem referens. Ունօղ զձեւ սղոցի. ժանեւոր իբրեւ զսղոց.
Արարի զքեզ իբրեւ զանիւս նորս սղոցաձեւ կամնասայլից. (Ես. ՟Խ՟Ա. 15 ։)
ի կալ՝ կամնասայլից անիւքն սղոցաձեւք զցորեանն չկտրեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Ձեռք եւ մատունք սղոցաձեւք. (Պտմ. աղեքս.։)
Ընդ հերձեաւն եւ ընդ սղոցեաւն ասեն. հերձատերեւն բոլոր է, եւ սղոցաձեւ տերեւն երկայն են ի ծառս. եւ այլք՝ թէ հերձեալ էին եւ պատուաստ դրեալայն ազնիւ. եւ թէ զգօս ծառայ ծայրս կտրեալ էին սղոցով. (Վրդն. դան.։)
Սղոցաձեւ սրով կիսամահ արարեալ. (անդ։)
Թողոփա գազան եղջիւրս ունի երկայնս եւ սողաձեւս, մինչեւ զծառս բարձունս սղոցել եւ կտրել. (Եպիփ. բարոյ.։)
cf. Սղոցեղջիւր։
saw-fish.
Վիշապ ձուկն իբրեւ զդփին, յորոյ ի ճակատուն կայ ոսկր սղոցաձեւ. ասի եւ սղոց. որպէս եւ ի յն. πρίων serra.
Ասի յասորւոց, թէ ի նուազել ջուրցն հեղեղաց, ընդ մէջ անցեալ սղոցաձուկնն արգելու զնաւն. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Սղոցաձկանն հարեալ զնաւ որսորդաց՝ եւ զբազումս ընկղմեաց. (Մխ. առակ. ՟Կ՟Է։)
having saw-shaped horns.
Էրէ վայրի, կամ գազանն թողոփա ասացեալ, յորոյ ի գլուխն կայ եղջիւր կամ ոսկր սղոցաձեւ.
Եթէ կամիցի՞ քեզ միեղջերուն ծառեայ. սիմաքոս սղոցեղջիւր ասէ. (Պիտառ.։)
to saw, to cut with a saw.
πρίω, διαπρίω, πρίζω, ἑκπρίζω seco, serra disseco. իտ. segare. (լծ. ընդ հյ) Սղոցաւ հատանել, կտրել. սղոցաձեւ իրօք ջարդել.
Սղոցեաց սղոծօք։ զփայտ ինչ գեղեցիկ սղոցեալ։ Սուսեր մերկ ի ձեռին՝ սղոցել զքեզ ընդ մէջ։ քարկոծեցան, սղոցեցան. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի. 3 ։ Իմ. ժգ. 11։ Դան. ժգ. 59։ Եբր. ՟Ժ՟Ա. 37։)
Մանասէ զեսայի սղոցեաց. (Կոչ. ՟Բ։ Եփր. զղջ. եւ Եփր. յհ. մկր.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Զկէսս սղոցէին ընդ մէջ, եւ սպանանէին. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Նոքա զեսայի սղոցեցին, զերեմիաս խեղդեցին, եւ զքրիստոս խաչեցին. (Բաբիղ. յհ. մկ.։)
Մխիթարութիւն ոչ կարէ գտանել ախտին, այլ յընդիմակէն ողոցի. (Բրս. բրկ.։)
Սղոցեցան զաքարիա եւ եսայի. (Եփր. եբր.։)
Սղոցեցին զմեծ եւ զահաւոր ծառն զայն։ Հատեալ ծառ, սղոցեալ արմատ. (Ճ. ՟Գ.։ Նար. ՟Հ՟Գ։)
Ձկան ոմն բիտոն (յն. բրիոն, այսինքն սղոց) կոչեցեալ՝ սղոցէ սղամբն զողնափայտն նաւուցն. (Մագ. ՟Ժ։)
Եղջիւրքն երկայն եւ սղոցաձեւ, մինչեւ զծառս մեծամեծս սղոցել. եւ դու նահատակեալդ երկնաւոր սղոցեցեր զշատախօսութիւն, զցանկութիւն. (Եպիփ. բարոյ.։)
holm-oak, evergreen oak.
πρίνος ilex. Ազգ. վայրի կաղնոյ սղոցաձեւ տերեւովք.
Ընդ որո՞վ ծառով ... եւ նա ասէ, ընդ սղոցեաւն. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 58։)
hand-saw.
sawyer;
փոս սղոցչաց, saw-pit.
sawing, cutting;
saw-yard, saw-mill.
Սղոցելն, իլն.
Վասն սուտ վկայելոյ սղոցումն ծերոցն առ շուշանաւ. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
saw-dust.
Փշուրք փայտի ի սղոցելն.
Առ կուենոյ փայտի կամ մախի սղոցուք։ Սղոցուք ի նոյն անուշահոտ փայտից ի սնակի յատակն լից։ Առ կաղնի փայտի սղոցուք. (Վստկ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ճ՟Հ՟Դ։)
brevity;
exiguity;
dearness, costliness, high price.
Սուղ գոլն. սակաւութիւն. նուազութիւն. յորմէ եւ թանկութիւն.
Զմանանայն սղութեամբ եւ չափով հրամայէր, եւ ոչ որչափ ախորժէին. (Վրդն. օրին.։)
Եղեւ սղութիւն հացի։ սղութիւն է հացի. (Կիր. պտմ. Հ. յնվր. ՟Զ.։)
cf. Սնկող.
indigent, poor.
assembled uselessly.
Սնոտի խորհրդով կամ ի սնոտա խորհուրդ ժողովեալ.
Բաժանօղ շղթանց առաջին ձայնիցն սնոտիաժողով միաբանելոցն. (Նար. գանձ հոգ.։)
cf. Մեծաբանեմ.
Ի վեր քան զմարդկային բնութիւն անդր վազեալ ապարթանէր. (Եղիշ. ՟Ա։)
index, sign, mark;
example, model;
proof, argument, reason, evidence, testimony;
demonstration;
յայտնի —, evident proof.
Ցուցանել ի ձեռն այլոց ապացուցից։ Զմայր ապացուցին՝ այսինքն զիմաստասիրութիւն ի ձեռն ապացուցից կամեցան եղծանել։ Ամենայն բանաւոր արհեստք պէտս ունին ապացուցից։ Սկիզբն ապացուցի՝ սահմանականն է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ սահմ. ՟Բ։)
Այսպիսի յոյզս ի մէջ արկանել տգէտ ապացուցիւք՝ ախմարաց մտաց է. (Լմբ. թղթ.։)
Ապացոյց առցուք ասացելոցս՝ եւ զոր ի մեզ մարդս։ Բուռն եհար զբազկաց իւրոց. ապացուցաւս յայտ առնէ, թէ մարմին է մարդս, եւ բազուկ՝ եղբայրն հարազատ։ Ճշմարիտ ապացուցիւս երեւելի առնէ զասացեալն. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. ժող. եւ Լմբ. սղ. եւ այլն։)
(Մարգարէքն) տեսանօղ զօրութեամբն ապացոյցք եղեն առ տնտեսութիւն որդւոյ. (Քեր. քերթ.) իմա՛ յայտարարք, քարոզք, ցուցիչք։
demonstrative.
Մակացութեան ապացուցական։ Ապացուցական հնարք։ Յորժամ ի հանրականէն զմասնականսն ցուցանէ եւ հաւատարմացուցանէ, իսկապէս ապացուցական կոչի. (Անյաղթ արիստ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
to trust, to confide, to rely;
to take refuge, to take shelter.
Ի քաղաքն ապաստանի, յոր ապաւինեալն էր. (Թուոց. ՟Լ՟Ե. 25։)
Այցելուն ապաւինողաց. (Նար. մծբ.։)
refuge, resource;
confidence, security.
Բառ անստոյգ՝ կարծեցեալ իբր արմատ բառիս ԱՊԱՒԱՌ. որպէս Աւելորդ հիւթ հոսեալ. բիժ. աղտ.
φυγαδεῖον, φυγαευτήριον. confugium, perfugium. Ապաւինելն. եւ Տեղի ապաւինի փախչողին. ապաւէն. ապաստան. պատսպարան. պաշտպանութիւն. օգնականութիւն.
Որդւոցն ահարոնի ետուն զքաղաքս ապաւինութեանցն։ Եղիցի այն՝ ապաւինութիւն որդւոցն իսրայէլի. (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 57։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 15։)
Յաղագս զքեզ պատրաստելոյ մեզ յապաւինութիւն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
then, therefore;
perhaps;
already;
in effect, in fact, indeed, truly, really;
— ցապաք, nevertheless, however, yet, notwithstanding.
πάντως. omnino, prorsus, ἅν, οὗν, μεν. utique, equidem, igitur, enim. Արդարեւ. ամենայնիւ, անշուշտ. արդեօք. արդ. իսկ. ապա ուրեմն. ստո՛յգ, ի հարկէ, հապա. սահիհ, կէրչէք հէլէ, եա, էյ, էլպէթտէ. թող զի երբեմն ոչինչ դնի ի յն. այլ ի մեզ եւեթ իբր թարմատար կամ ի սաստկութիւն բանի.
Որ եդ զանձն, ապաքէն սովաւ եդ։ Ասի կառք, եւ ապաքէն ոչ առանց տեառն. (Անյաղթ բարձր.։)
Քանզի առանց չարչարանաց ծնաւ, ապաքէն որպէս զհայր գութ ունի ընդ սմա. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայնք էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
Զիրս աշխարհիս ապաքէն ցապաք թողլոց ես. (Կոչ. ՟Ա։)
cf. Ապաքինացուցանեմ.
ԱՊԱՔԻՆԵՄ որ եւ ԱՒԱՔԵԼ. (լծ. յն. աքէ՛օմէ) ἁκέομαι. sano. Բուժել. բժշկել. փարատել զցաւս, եւ ի ցաւոց. առողջացուցանել. ողջացուցանել. ըռնտցընել. սազալթմագ.
Ապաքինէ զախտին եռացումն. (Լմբ. սղ.։)
Ապաքինեսցես ի բացուստ. (Շ. թղթ.։)
Ապաքինեալ ընդ նմին զխաւար մեղաց. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
Բժշկիլ. առողջանալ. ըստ յն. լաւ ունել կամ լինել. աղէկնալ. էյի օլմագ.
Յետ եօթներորդ ժամու աւուրն ապաքինէր յախտէն. այսինքն առողջանայր. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
ungrateful.
ἁχάριστος, ἁγνώμων. ingratus, beneficii immemor. Երախտեաց անճանաչօղ. ապաշնորհ. բարիք՝ աղէկութիւն չիճանչցօղ.
Ապերախտք առ նորա երախտիսն եղաք։ Լե՛ր մի յինունցն ապերախտից, այլ տասներորդին նմանեա՛ց. (Խոսր.։)
Առ այսքան շնորհս ապերախտ։ Շնորիս լինի ապերախտ. (Լմբ. սղ.։)
ingratitude.
ἁχαριστία ingratitudo Անճանաչողութիւն երախտեաց. ապաշնորհութիւն.
Զապերախտութիւն մեղուցեալ անձինս՝ առ քումդ երախտիս. (Նար. ՟Ե։)
Յիշել զքո երախտիսդ, եւ զիւր առ ի նոյնն ապերախտութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Ապարասանութիւն.
Զըմպահկող ապերասանութիւն նուաճեալ. (Պիտ.։)
varnished.
impotent, weak, feeble.
ἁσθενής. imbecillis, infirmus. Անկար. տկար. անկարօղ, անզօր. արհամարհ. յետնեալ.
Վասն առողջութեան զապիկարն կարդայ։ Վիրաւոր եւ ապիկար փախստեայք ապրեցան. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 18։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 12։)
Ապիկար ձեռն. (Լմբ. սղ.։)
impotence, feebleness.
Անդ էառ վէրս մահ՝ ի մեռեալ մարմնոյն (քրիստոսի) զազդոյ զապիկարութիւն. (Ոսկս. կողոս։)
wickedness, iniquity, malice, flagitiousness, villainy.
τὸ ἅτοπον, πονηρόν, ἁδικία, ἁγνωμοσύνη. absurditas, malitia, injustitia, improbitas. Գործ անտեղի եւ անարժան. անիրաւութիւն. չարութիւն. անզգամութիւն. անտեղութիւն.
Վկայել զմարդոյ ըստ ամենայն ապիրատութեան. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 15։ Տե՛ս եւ Յուդթ. ՟Ը. 9։ Սղ. ՟Հ՟Բ. 8։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 9։ Կող. ՟Գ. 25։)
Ոչ գանողացն ապիրատութեան՝ սպառնացար։ Զապիրատութիւնսն, զինքնասիրութիւնսն. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Խ՟Ե։)
Զի՞նչ լինիցի քան զայս առաւել ապիրատութիւն։ Բազում եկեսցէ զհետ ապիրատութիւն (այսինքն անտեղութիւն). (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Գարշելի իսկ ապիրատութիւնն եւ անիրաւութիւնն. (Պղատ. մինովս.։)
tale, story, trifle, bawble.
Մեկնիչ քաջ չեղէ, գէթ բանիկ ասէի. (Երզն. քեր.։)
intelligent, reasonable.
Իբր Բանիմաց. իմացօղ կամ իմացուցիչ բանից.
green-grooer;
— կին, herb-woman.
որ եւ ԲԱՆՋԱՐԱԾԱԽ. Վաճառօղ զբանջարս. խոտեղէն ծախօղ.
to slander, to calumniate, to report.
Բանսարկեցար, զի զերծուսցեսզմեզ ի մեղաց բանսարկութենէ. (Սարկ. աղ.։)
tell-tale, talebearer, sycophant, opponent, adversary;
satan, devil, tempter.
διάβολος diabolus, delator, calumniator Բանս ի մէջ արկօղ քսութեան. չարախօս. քսու. որոմնացան. հակառակ. որ եւ սեպհականեալ անուն սատանայի. բան խառնօղ.
Բանսարկու եւ սատանայ անուանեմք զնա ի գործոյն, զի միշտ զբանս չար խորհրդոյն արկանէ ի սիրտ եւ ի միտս մեր. (Լմբ. էր ընդ եղբ.) (մանաւանդ վասն չարախօս լինելոյ զմէնջ առաջի Աստուծոյ) cf. ՉԱՐԱԽՕՍ։
tale, slander, false accusation, calumny;
contrariety, opposition;
witchcraft.
Բանսարկութեամբ զնախարարսն էարկ ընդ միմեանս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Պարսեսցին պատրողին բանսարկութիւնք. (Նար. ՟Զ։)
Ծանիցուք զթշնամւոյն զբանսարկութիւն ի մէջ եղբարցս արկեալ. (Լմբ. ատ.։)
cf. Բանտարգել.
Որ ոք՝ զի կապեալ եւ ի բանտի կայցէ, եւ առեալ զշղթայսն՝ զայլ զիւր ընկարսն զբանտականսն կոշկոճիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Բազում բանդականաց թողութիւն արարեալ. (Կորիւն.։)
Բանդականաց եւ կալանաւորաց արձակումն. (Վրք. սեղբ.։)
զԿապանս իւր, եւ զամենայն բանտականաց. (Լմբ. սղ.։)
cf. Բանտարգել.
gaoler, keeper of a prison.
Թողին զբանդ իւրեանց բանդապահքն. (Բրս. գորդ.։)
Բանտապահն իպողիտոս. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ժ.։)
cf. Բանտապահ.
Ընդէ՞ր, որպէս առ Պետրոսիւն, որ ել ի բանտէ, պատժին բանտապանքն (յն. պահապանք), սոյնպէս եւ որ Քրիստոսի բանտապահքն (յն. պահօղք) էին, ոչ պատժեցան. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Բանտապահ.
Ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս Յովսեփայ։ Պատուիրեցին բանտապետին զգուշութեամբ պահել զնոսա, եւ այլն։ Ոչ իշխանքն կարող են ընդդէմ դառնալ, եւ ոչ բանտապետք. (Ճ. ՟Ժ.։)
Նմա եւ գող բանտապետ եւ զգուշացող. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
prisoned;
— առնել, to imprison, cf. Զնդանեմ, cf. Բանդեմ, cf. Կալանեմ.
Մատնել ի բանդարգել չարչարանացն նեղութիւն. (Պիտ.։)
Մնացեալքն անկցին ի բերդս ամուրս, եւ ի բանդարգելս անելս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Իբրեւ բանդարգել արարեալ պահեցան ի յարութիւն փրկչին։ Իբրեւ ի բանդարգել եղեալ անյիշութեամբ. (Արշ.։)
imprisonment, detention.
Կամ զբանտարգելութիւնն բազմօրեայ ի խոր վիրապին. (Գր. տղ. թղթ.։)
cf. Բանտարգել.
Առնու զշղթայս յամենայն բանտաւորաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
to distribute, to share, to part, to divide, to dispense, to assess;
to disseminate.
Հոգին՝ որ զայսպիսի բաշխէ եկեղեցւոյ արժանաւորացն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Նոյն ինքդ է բաշխօղ, եւ նոյն ինքդ բաշխի ի միջի մերում. (Պտրգ.։)
Զողորմութիւն եւ զշնորհս բիւրուց ազանց բաշխեալ աւետարանէ։ Որք ի բազում տեղիս բաշխեցան, սփռեալ տարածեցան. (Նար. խչ.։)
Իրաւապէս բաշխել զդատաստանս. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
distribution, apportionment, division.
cf. Բաշխութիւն.
ԲԱշխելն ընչից, կամ աթերաց։ Բաշխման յաղթանակաց։ Ձրի բաշխմամբ։ Բաշխմունք պարգեւաց։ Անաչառ կամ հաւասար բաշխմամբ. (Մանդ. ՟Դ։ Խոր. ՟Գ. 62։ Սարկ.։ Նար.։)
Զաստուածայնոյն շնորհացն բաշխումն։ Որպէս նիւթով իւրիք ի մարմնական բնութեան բաշխմամբ պիտաւորեալք. (Կիւրղ. գանձ.։)
word, term, speech, expression;
air, song;
— առ —, word for word;
ըստ բառին, literally.
Ցարդ եւս բան ըստ իւրեանց աղխատրոյզ բառին պատմի. (Յհ. կթ.։)
λέξις vocabulum, dictio Ձայն մարդկեղէն՝ յօդաւոր եւ նշանական, յորմէ կազմի բան եւ խօսք եւ բարբառ եւ ճառ.
Բառ է մասն դուզնաքեայ՝ ըստ (կամ ի) բաղդասութեան բանի. (Թր. քեր.։)
Յարմարումն եւ բառք որպէս նիւթ են շարագրութեան. (Անյաղթ պորփ.։)
Բառս իմն եւ քննութիւնս ընդդէմ միմեանց ուսոյց բաղբաղել. (Լմբ. ատ.։)
աշխարհական բառն է, յորժամ զոք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առ այլս՝ եթէ զնա լուացաք. (Կլիմաք.։)
Աղաչեմ զձեզ, իրաւապէս՝ իբրու ինձ իսկ թուի, բառիցս եղանակիս թոյլ տալ. (Պղատ. սոկր.։)
Որպէս տղայքն, որ ոչ գիտեն բառիւք զպէտս ի մարցն խնամոցն առնուլ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
ԲԱՌ. որպէս Ձայն երաժշտական. եղանակ
Ես երգեմ, եւ նա ոչ երգէ. իմ բառս քաղցր է, եւ նորայն ոչ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
to bellow, to low;
to roar.
Անասուն կապեալ յորժամ տեսանէ զտէրն իւր՝ ընդդէմ նորա բառաչէ. (Անան. զղջ.։)
Դեւն իբրեւ զառիւծ եղեալ, եւ ընդ դէմն բառաչեալ, ոչ կարաց խափանել զնա ի հոգեւոր աղօթիցն. (Լմբ. սղ.։)
renowned, famous, excellent;
rich.
renown, glory, excellence, beauty.
Բառացի գոլն. ճոխ եւ պանծալի վիճակ. շքեղութիւն. ճոխութիւն.
Զզանազան խիտ ծառոցն ունելով բառացութիւն. Աւա՛ղ անցելոյ երջանկաւէտ բառացութեանն. (Պիտ.։)
dictionary, vocabulary, lexicon, glossary.
Յըռստակիսի բառգրոցն քաղեալ. (Երզն. քեր.։)
lever;
porringer;
handle.
ἁναφορεύς vectis Լծակք, ձողք՝ որովք բառնան զիրս ծանունս.
reproach, blame, rebuke.
Ոչ բամբասողք, ոյք զայլս բասրանօք յիշեն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ի խաչին ձաղեալ բասրանօք. (Շ. բարձր.։)
Ոչ հարկանել բասրանովք ինչ զխիղճ ընկերին՝ հալած է զառաքինութիւնս. (Վրք. հց. ձ։)
to reproach, to blame, to condemn, to rebuke, to censure.
αἱτιάομαι criminor, incuso Իսկ Բասրելի. ἑπίληπτον reprehensibile Ըստդտանել. յանցաւոր ցուցանել. մեղադրել. բամբասել. պարսաւել. եպերել. անդոսնել. նախատել.
Բասրելով յիւրոց զօրացն վասն առաւել պղերգութեանն։ Եւ մարդկան գովելիս, կամ բասրելիս. (Խոր. ՟Բ. 21։ եւ ՟Ա. 18։)
Ի պատճառս զբօսանաց սիրոյ զերեսին եղբարսն բասրեալ ածեալ ի միասին՝ դնէ՝ ի բանտի. (Յհ. կթ.։)
cf. Բարապան.
Բարապետն զուարթ մի՛ յաղթահարեսցի ի քնոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
prosopopoeia;
allegory.
ἡθοποιΐα morum adfectuumve expressio, effictio Առնելն՝ այսինքն ձեւացուցանել եւ նմանեցուցանելն ստեղծաբանութեամբ զբարս մեռելոց կամ անշնչից. խօսք առ անկենդանս, կամ ի դիմաց անխօս կենդանեաց եւ տնկոց. cf. ԴԻՄԱՌՆՈՒԹԻՒՆ.
Ամբա՛րձ զաչս քո Երուսաղէմ. (բարառնութեամբ խօսի առ քաղաքդ. Մխ. երեմ.։)
Անցցուք ի հանդիսի՝ բարառնութեան բանիւ իբր ընդ կենդանւոյ ընդ սրբոյ մօրս մերոյ (եկեղեցւոյ) խօսելով. (Անան. եկեղ։)
Լայնաբար՝ որպէս Այլաբանութիւն. նմանաբանութիւն. իմաստ խորհրդաւոր. եւ Ստեղծաբանութիւն.
Գոյ եւ այլ բարառնութիւն ի տեղւոջն. (Եղիշ. յես.։)
Զանուն գետոյն եւ ջրոյն այժմ վկայութիւն փոխեալ՝ յայտնեաց զստուգութիւն բարառնութեանն։ Տե՛ս զբարառնութիւն առակիս։ Ոչ բնաւ շրջէ զբարառնութիւն անուանցն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
lintel, door-post, door-tree.
Դիցեն ի վերայ երկուց սեղմոցն (կողմնականաց), եւ բարաւորին տանցն։ Սրսկեսջիք զբարաւորաւն, եւ զերկոքումբք սեմովքն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 7. 22. 23։)
idle tales, nonsense, tiresome repetitions, silly story, prating, gossip, dotage
ԲԱՐԲԱՆՋ ԲԱՐԲԱՋ. φλυαρία nugae, τερκρέια garriendi subtilitas, garritas Բաջաղանք որպէս պառաւանց. շչիւն որպէս կախարդաց. ընդ վայր բարբառումն որպէս պապաջումն. շաղփաղփութիւն. ցնորք. աղճատանք. բանդագուշանք. առասպելք.
cf. Բարբանջ.
Թողեալ զառասպելաց նոցա բարբանջմունս (կամ բարբաջմունս). (Խոր. ՟Բ. 67։)
cf. Բարբանջ.
ԲԱՐԲԱՆՋ ԲԱՐԲԱՋ. φλυαρία nugae, τερκρέια garriendi subtilitas, garritas Բաջաղանք որպէս պառաւանց. շչիւն որպէս կախարդաց. ընդ վայր բարբառումն որպէս պապաջումն. շաղփաղփութիւն. ցնորք. աղճատանք. բանդագուշանք. առասպելք.
cf. Բարբանջ.
Յեղիփազու ի բարբանջանացն զերծեալք եղիցուք. (Իսիւք.։)
Մտաց բարբաջանք են աղանդն, եւ ոչ ճշմարտութիւն. (Եզնիկ.։)
Ի սատանայական բաջաղմունս եւ բարբաջանս. (Ոսկ. տիտ.։)
to make tiresome repetitions, to chat, to prattle, to bawl, to tattle.
ԲԱՐԲԱՆՋԵՄ կամ ԲԱՐԲԱՋԵՄ. παραφθέγγομαι, ληρέω inepta loquor, nugor, deliro, garrio Շաղփաղփել. շաղակրատել. աղճատանս եւ օտարոտիս բարբառել. խօսել որպէս զառանցեալ պառաւունս. առանցանել. ցնորիլ.
Յորժամ ի վերջինն հասանիցէ ի ծերութիւն եւ զառանցիցէ, եւ սկիզբն առնիցէ աղճատելոյ եւ բարբանջելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)
(Արբեալքն) սկսանին աղճատիլ եւ բարբաջել. (Գէ. ես.։)
cf. Բարբանջեմ.
ԲԱՐԲԱՆՋԵՄ կամ ԲԱՐԲԱՋԵՄ. παραφθέγγομαι, ληρέω inepta loquor, nugor, deliro, garrio Շաղփաղփել. շաղակրատել. աղճատանս եւ օտարոտիս բարբառել. խօսել որպէս զառանցեալ պառաւունս. առանցանել. ցնորիլ.
Յորժամ ի վերջինն հասանիցէ ի ծերութիւն եւ զառանցիցէ, եւ սկիզբն առնիցէ աղճատելոյ եւ բարբանջելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)
(Արբեալքն) սկսանին աղճատիլ եւ բարբաջել. (Գէ. ես.։)
to speak;
to cry out, to exclaim.
Զպղատոնականն համարձակագոյն այժմ բարբառիմ. (Խոր. ՟Ա. 32։)
Արշաւելով (յորսս) զխիզախականն եւ զաղեղնայինն եւեթ բարբառեսցին. (Փարպ.։)
Բարբառեցաւ Դաւիթ ի զօրն։ Բարբառէր առ նա աբեսաղոմ։ Բարբառեալ մեծաձայն՝ լացին։ Բարբառեսցին ի վերայ քո (զօրք) որ իջանեն ի քեզ։ Տէր ի սիովնէ բարբառեցաւ։ Բարբառեցաւ յիս տէր, եւ կորացոյց զիս։ Բարբառեցաւ, եւ ասէ, արի՛ կա՛ց մանո՛ւկ դու։ Բարբառեսջիք ի վերայ վիմին (յն. առ վէմն) յանդիման նոցա, եւ տացէ զջուրս իւր. եւ այլն։
Բանամ զշրթունս, բարբառիմ լեզուաւս, բողոքեմ զանձնէս. (Ժմ.։)
Յորժամ ցնծղայքն բարբառեսցին. (Վեցօր. ՟Դ։)
to hesitate, to haggle;
to be busy, embroiled, perplexed.
ԲԱՐԲԱՐԵՄ կամ ԲԱՐԲԱՐԻՄ. ἁκαιρέομαι opportuitate temporis destituor Չլինել պարապ եւ ձեռնհաս. չգտանել դիպող ժամ. կամ Պատճառել չունել զժամանակ. (ըստ յն. անժամանակիլ)
Որպէս հոգայիքն դուք, բայց բարբարեցարուք իմն վասն յապաղիչ մոլորութեանցն, որ պատեալ էին զձեօք. (Եփր. փիլիպ.։)