to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
Յառաջ մատուցեալ՝ տային պատասխանի թագաւորին։ Թէ կարի շատ յառաջ մատուցեալ ծերացոյց։ Մատիր յառաջեա՛ց դու ընդդէմ սրոյն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է. ՟Ը։)
mossy ground, turf, grass, pasture, herbage, meadow, mead;
marl.
Որպէս ծաղկեալ մարգագետին՝ էր ճանապարհն անդընդային (յանցս կարմիր ծովու). (Յիսուս որդի.։)
prophet's temple.
Մարգարէանոցն յովհաննու։ Ի գաւառէն տարոնոյ ի մեծէ մարգարէանոցէն յովհաննու. (այն է եկեղեցի եւ վանք՝ մշու սուրբ կարապետին) (Բուզ. ՟Գ. 14. 16։)
strung with pearls.
Կերպարանք նկարակերտք մարգրտաշարք ծաղկերանգ անկուածոց. (Անան. եկեղ։)
of pearls, pearly.
inhabited by man.
Ապա մարդաբնակք եղաք, եւ ոչ աստուածաբնակք ... մարդն ի մեզ ոչ կարէ բնակել. (Սանահն.։)
chimera, bug hear, hobgoblin, ghost.
Մարդագայլ է ո՛րդեակ արտաքոյ. եւ ելեալ մանկանն՝ ետես զծեր ոմն կորացեալ՝ շրջեալ աչօք, եւ կարծեցեալ մարդագայլ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Հ՟Թ։)
captive, prisoner, slave.
Զամենայն մարդագերի նոցա, եւ զամենայն զկահ եւ զկարասի նոցա եւ զկանայս ոցա գերեցին. (Ծն. ՟Լ՟Դ. 29։)
enumeration or numbering of men;
ըստ —թուի, to each person, a-man, a-head.
Յանցս եւ յիջեվանս քար ըստ մարդաթուի՝ կարկառ նշան բազմութեանն թողուլ։ Զոր բաժանեալ ըստ մարդաթուի՝ գտաւ պակաս ժառանգութիւն բնակողացն հաշտենից. (Խոր. ՟Ա. 11. 59։)
searching, or in search of men.
Խնդրօղ զմարդիկ. կարգեալ ի գիւտ հոգւոց մարդկան.
human, having a human form or figure;
after the men's manner;
anthropomorphite.
Արարին իւրեանց ձեռագործս մարդակերպս՝ կուռս կարկատունս. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Հրեշտակացն ձեւն պայծառ էր, եւ մարդակերպ երեւեցան, եւ յանկարծակի. (Մեկն. ղկ.։)
Զկենդանացուցիչն քրիստոս՝ մարդակերպ նմանութեամբ նկարագրեմք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
biting man.
Թէ կարդամք զնոսա (ցուլ) հարկանող, կամ ուղտ մարդառու, միումն կարդամք. (Եփր. ծն.։)
litharge of silver, yellow, white litharge.
ՄԱՐԴԱՍԱՆԿ կամ ՄԱՐՏԱՍԱՆԿ. ի բառս Գաղիանոսի եւ Մուրտասանգ, Քար մարցանկ, ի Բժշկարանս. ռմկ. միւրտէսէնկ, մուրդէգ. Հանք կամ ներկ եւ դեղ. ըստ յն. λιθάργυρος , արծաթաքար, որպէս փրփուր արծաթոյ.
humanely, kindly, tenderly, with kindness, lovingly.
Զհայր քո հզօր ահաւոր օրհնեալ՝ մարդասիրապէս եւ անարժանիս իմոյ անձին կարգեցեր. (Նար. ՟Ե։)
philanthropy, humanity, kindness, benignity, affability, benevolence, courteousness;
condescension;
welcome;
մարդասիրութեամբ, cf. Մարդասիրապէս.
Ապա թէ ասիցես, մեղաւոր եմ, միթէ սակա՞ւ իցէ աստուծոյ մարդասիրութիւնն. կամ քո չարիքն աստուծոյ մարդասիրութեանն յաղթե՞լ կարիցեն. (Գէ. ես.։)
meet for or worthy of man.
Մարդավայելուչ բարեկարգութիւն, կամ տնտեսութիւն. (Դիոն. երկն.։ Լմբ. հանգ.։)
human race, human creature, man;
human, rational;
— բուրաստան, garden planted by man.
Մարդատունկքն կարող են զիւրաքանչիւր կամս գունակ գունակ կերպարանացն շրջել. (Ագաթ.։)
incarnation;
our Lord's human nature;
creation, gene ration or genealogy of mankind.
Մովսէս զմարդեղութիւնն կարգ ըստ կարգի ասաց պատմութեամբք։ Ըստ խորհրդական մովսիսեան մարդեղութեան. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ը։)
cf. Մարդկօրէն.
Ամենայնիւ բարգաւաճեցաւ (յակ. մծբ) տիրապէս քան թէ մարդկաբար. այսինքն աստուծով, քան մարդկային կարողութեամբ. (Նար. մծբ.։)
cf. Մարդկային.
Մի՛ զամենայն զմարդկական կարիսն ի միում շարի հարեալ՝ ընդ մի համարիցիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
human;
belonging to man, manlike.
Յաղագս փառաց մարդկայնոյ։ Զմարդկային տկարութիւնս յանդիմանելով. (Խոր. ՟Բ. 89։ Շար.։)
Զմարդկայինսն բանս աղքատութեան քրիստոսի։ Ո՛չ է մարդկայնոյս բնութեան բարին գոլ, այլ աստուծոյ միայն։ Առ զմարդկային աթոռն դաւթի զըստ մարմնոյ հօրն իւրոյ։ Երկուս կամս աստանօր ցուցանէ, է ին՝ որ մարդկային, որ է մարմնոյ, եւ է ինչ՝ որ աստուածային. քանզի մարդկայինն վասն տկարութեան մարմնոյն հրաժարէ ի չարչարանաց, իսկ աստուածայինն նորա յօժար է. (Աթ. ՟Ա։)
humanity, human nature;
humanity, mankind;
multitude, many people.
ἁνθρωπότης humanitas. Մարդկային բնութիւն, եւ բնաւորութիւն, տկարութիւն, եւ այլն.
human;
humanly, as a man, according to human nature.
Մարդկօրէն ասել, ձեւացուցանել զբան, նկարել, ի ծնունդ գալ. (եւ այլն. Հռ. ՟Զ. 19։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։ Կիւրղ. գանձ.։ Խոսր.։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։ Իգն.։)
Իւրացուցանէ զմարդկօրէնսն։ Կատարէր զմարդկօրէնն։ Ի մարդկօրէն տկարութենէ։ Ամենայն իրք մարդկօրէնք։ Թողուլ զիրս մարդկօրէնս։ Զմարդկօրինաց չունել ինչ փոյթ յանձին։ Զմարդկօրինացս մի՛ ինչ փոյթ յանձին կալցուք. (Պրպմ. ՟Ի՟Ե։ Ճ. ՟Գ.։ Դիոն. եկեղ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. 10. 13. 18։)
confine or frontier of a state, march, border;
province, district;
— դնել, to reduce to a province.
Ի դաշտավայր մարզէն։ Համարձակեաց եւ զդրունս մարզից՝ հանել զվաճառականսն ի վաճառս իւրեանց, եւ լնուլ զպէտս կարօտելոց. (Ղեւոնդ.։)
pilosella, creeping mouse-ear.
ՄԱՐԶԱՆԳՈՇ կամ ՄԱՐԶԱՆՈՆ. cf. ՄԿՆԱԿԱՆՋ. զոր Լեհ. նոյն համարի ընդ Մարեմայ խոտ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
governor of a march, of a county or province, exarch.
Զտէրն մամիկոնէից եւ զզօրավարն հայոց վահան՝ մարզպան ի վերայ աշխարհին հայոց կարգել. (Փարպ.։)
Լի՛ց ի կարասն ի ՟Ի լիտրն (մրրոյ) մարզպան մէկ։ Կէս մարզպան դի՛ր. (Վստկ. ՟Ճ՟Ծ՟Է։)
possible;
contingent;
proper, fitting.
δυνατός possibilis ἑνδεχόμενος contingens. Մարթ. կարելի. հնարաւոր, եւ ներընդունական.
to find means, to invent, to contrive, to find out.
ՄԱՐԹԵՄ, թացի, ցից, թիցեմ, թացեալ, ՄԱ՛ՐԹ ԵՄ, եմք, իցեմ, իցեմք. δύναμαι, ἱσχύω possum, valeo. Կարել. զօրել, ատակել, գիտել առնել, բաւական լինել. իշխեմ, ձեռնհաս եմ, կարօղ եմ, եմք. կարենալ, կրնալ.
it is possible;
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
Վնասակարացն ընդ անվնասակարսն չմարթի բնակել. (Եզնիկ.։)
hot or temperate climates;
pleasant meadow, delightful spot;
greensward, lawn, grass-plot.
Խորդոյն իմանալ յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս, եւ վաղ ի մարմանդ տեղիս փութալոյ. (Եզնիկ.։)
to cause to itch, to tickle, to titillate;
to irritate, to exasperate;
to tickle, to please, to gratify.
Թոյնք կարճի զմարմին մարմաջեցուցանէ։ Ախտաւոր գիջութիւնք մարմաջեցուցանեն զխիղճ մտացն. (Լմբ. յայտն. եւ Լմբ. առակ.։)
somatology.
Ոչ որպէս մարմնաբանութիւնս յաղագս մարդկան կարծել (զերիս անձինս), զի մի՛ բազմաստուածութիւն թստ հեթանոսաց իմանայցեմք. ընթերցի՛ր մարմնաբնութիւնս. զի յն. է մարմնաբնապէս կամ մարմնաբուսապէս. այսինքն ըստ մարմնաւոր բնութեան։
incarnation.
Զքրիստոսի աստուծոյն իմոյ եւ ո՛չ զմարմնազգեցութեանն զճառսն հետազօտել կարես. (Ճ. ՟Ա.։)
corporeal, bodily;
mundane, worldly;
carnal, sensual.
Ի սուրբ կուսէն զծնունդն կրեաց մարմնական։ Փրկեաց մարմնականօքն զմարմնականսս։ Եթէ անմարմնապէս զմարմնականսն կարելի էր կրել քրիստոսի, ընդէ՞ր եւ մարմին զգեցաւ ի կուսէն։ Քրիստոս աստուած մեր, քրիստոս՝ ըստ մարմնական տնօրէնութեանն, որով փրկեցաք, եւ աստուած՝ ըստ արարչական տէրութեանն. (Պրպմ. ՟Է։ Թէոդոր. մայրագ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Խոսր.։)
Մարմնականքն ընդ երկիր միայն՝ զերկինս ոչ կարեն տեսանել. (Եղիշ. դտ.։)
fond of carnal pleasures, sensual, carnal, voluptuous, mundane.
Խրատեսցէ զմարմնասէրսն, մի՛ կարի ընդ այնոսկ՝ որ ըստ զգայութեանցն երեւին, կապել զմիտսն. (Բրս. հց.։)
cf. Մարմնաւորական.
Եւ մանաւանդ՝ Որ ինչ հայի ի մարմին, կամ է ի կարգի մարմնոյ. մարմնային. մարմնական.
Որ կարացի խօսել ընդ ձեզ իբրեւ ընդ հոգեւորս, այլ իբրեւ ընդ մարմնաւորս։ Դեռ մարմնաւոր էք։ Ո՞չ ապաքէն մարմնաւոր էք, եւ ըստ մարդկան գնայք. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 1=3։)
corporeal, palpable, material;
of or belonging to the body, bodily;
carnal, fleshly, sensual, worldly.
Մարմնաւորական կարիք, կամ կիրք, կամ պատերազմ, կամ մարտիկք. (Կանոն.։ Նիւս. երգ.։ Ժմ.։ Նար. մծբ.։)
cf. Հոգեփոխութիւն.
Մի՛ մարմնափոխութեան աղանդ կարծիցի։ Զաղանդաւորսն ասէ, որ մարմնափոխութիւն ասացին. (Վրդն. ծն.։ Երզն. մտթ.։)
cf. Մատուտակ.
Մարուխ, մատուտակ. պույան, սուս։ Մարուխի քամուքս. ռաբասուս. (Բժշկարան.։)
agonotheta, athlotheta.
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
Լե՛ր մարտակից տըկարս անձին՝ ի հոգեւոր պատերազմին. (Յիսուս որդի.։)
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
Moorish, of the Moors, mauresque;
— նկար, mauresque, moorish style of painting;
arabesque;
— կաքաւ, morris, morris-dance.
purely, neatly;
chastely, modestly;
merely, simply.
Եւ ոչ ճանաչել մաքրապէս կարեն զօգտակարն, եւ կամ զպատերազմողն։ Եւ ոչ միում աւուր նոյնք մեք մաքրապէս կամք մնամք, թո՛ղ թէ յամենայն ի կեանս, այլ՝ ե՛ւ մարմնով ե՛ւ հոգւովք միշտ հոսիմք եւ փոփոխիմք. (Առ որս. ՟Զ։)
to clean, to cleanse;
to purify;
to refine;
to purge;
to expiate, to sanctify;
— զոճ, to refine the style;
— զարիւն, to depurate or cleanse the blood;
— զխաւարտս, զընդեղէնս, to pick or cleanse vegetables, pulse;
— զանօթս խոհակերոցի, to scour, brighten or polish kitchen utensils.
purificative, depurative, purgative;
detersive, abstersive;
expiatory;
depurative;
purgative, purge;
— առնուլ, to purge, to take a purge.
Զքահանայական զարդ (այսինքն զկարգ) ի մաքրողականն, ի լուսաւորականն, եւ ի կատարողականն բարեկարգութիւն որոշել։ Պաշտօնէիցն կարգ մաքրողական է, եւ աննմանիցն որոշողական. (Դիոն. եկեղ.։)
ink.
Մեղանս պակասեալ սպառի, եւ զանկարգութիւն ազգիս մերոյ ոչ է հնար ընդ գրով արկանել. (Խոսր. պտրգ.։)
Թագաւորք կարմիր մելանաւ գրեն զգիրս. եւ տէր մեր արեամբն իւրով գրեաց. (յօրինակին էր, մելանագրեն։)
clove;
clove-tree;
pink, carnation.
որ եւ ՁԱԳԱԽՈՏ. Անուն ծաղկի, եւ համեմիչ ծաղկի աշխարհին հնդկաց. գրի եւ որպէս ռմկ. մանճակ։ (Բժշկարան.։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
Մեծ ոմն զինքն կարծէր քան զբնութիւն հայրենի կարգին։ Մեծ է սէրն աստուծոյ քան զամենայն մեծութիւնս երկրաւորս։ Մեծաւ անարգանօք տանջէր։ Դուք ե՛ւս մեծի մասին վիճակի հասեալ էք։ Կայր ցմեծ ժամս յանհնարին պրկոցսն. (Եղիշ.։)
Աղաղակէին ցմեծ ժամս։ Զարմանայ մեծ ժամս։ Մեծ ժամանակ պահեցին զհօտ քո ի լերին աստ. այսինքն երկար. (. Ա։ րդն. ծն։ Եփր. թագ.։)
ՄԵ՛Ծ ՄԵԾ ԻՄՆ, ՄԵԾՍ, ՄԵԾԱՒ ՄԵԾԱՒ. մ. Մեծապէս. յոյժ. կարի. շատ.
Չիք յարդարոց կա՛մ մեծաւ, կամ փոքու, որ ոչ էանց զօրինօքն. (Եփր. գղ. (այսինքն ի մեծ կարգի, կամ մեծաւ մեղօք։))
Մեռեալն՝ կենդանւոյն ոչ մեծաւ եւ ո՛չ փոքու վնաս կարէ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
greater, bigger;
major, elder;
maximum.
μείζων, -ον major, -jus μέγιστος maximus. Առաւել կամ յոյժ մեծ յո՛ր եւ է կարգի. երիցագոյն. գերագոյն, եւ այլն. աւելի մենծ, մենծը.
magnificence, nobility, generosity;
sumptuousness;
munificent act.
Զնշանացն ըստ կարգի ասէ մեծագործութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)