cf. Խրատուկ.
· Calfa
Յիմարութեան բանք՝ զոր պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց. (Շ. ընդհ.։)
Ընդ իշխանին վատ խրատտուին անկանել. (Եզնիկ.։)
to thrust in, to plunge;
to stick in the mire, to be mire;
to run aground, to strand.
· Calfa
Ի գետնանախանձ նուաստութիւն պատկերացն ախտաւորաբար խրիլ. (Դիոն. երկն. ՟Բ։)
imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart;
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.
· Calfa
Յաւէտ իմն խրոխտ խստութեամբ զպատասխանիս պատգամացն դարձուցանէր. (Յհ. կթ.։)
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
· Calfa
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
cf. Խրոխտամ.
· Calfa
Խրոխտացեալ թշնամին։ Խրոխտացելոյն գողիաթու։ Իշխանապանծ խրոխտացելոյն. (Շար.։ Խոր. ՟Գ. 9։ Յհ. կթ.։)
to be soldier, to turn soldier.
· Calfa
Լինի նաւագործ, եւ շինօղ ... եւ զինուորանայ, եւ իշխանանայ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ յն. զինուոր, իշխան։)
to enlist, to maintain soldiers;
to exercise in the art of war;
to arm.
· Calfa
Ի հոգեւոր իշխանութիւն զինուորեցուցանէ. (Լմբ. եկեղ.։)
cf. Զինուորեմ.
· Calfa
Ի հոգեւոր իշխանութիւն զինուորեցուցանէ. (Լմբ. եկեղ.։)
militia, arms, profession of war;
army;
armament;
tactics;
soldiership;
մտանել, գրիլ ի —, to enlist;
— հրեշտակաց, զուարթնոց, անմարմնոց, choir, or host of angels.
· Calfa
στράτευμα, στρατιά, στρατεία militia, exercitus Զինուոր գոլն. կարգ եւ իշխանութիւն զինուորաց. եւ Գունդ կամ խումբ նոցա. զօրականութիւն. եւ Զօր. որ եւ Զօրութիւնք ասի՝ մանաւանդ վասն երկնային զօրաց.
calmness, tranquillity;
subsiding;
condescension, connivance, deference;
indulgence.
· Calfa
Տնօրէնութիւն՝ ո՛չ է սեպհական գործ, այլ զիջումն ի պէտս հօտին։ Ճմլեցուցեալ խանդաղատեսցուք զԱստուածային կամացդ սաստն ի զիջումն եւ յողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Զիջութիւն.
· Calfa
Տնօրէնութիւն՝ ո՛չ է սեպհական գործ, այլ զիջումն ի պէտս հօտին։ Ճմլեցուցեալ խանդաղատեսցուք զԱստուածային կամացդ սաստն ի զիջումն եւ յողորմութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
to deny, to retract, to refuse, to deprive, to rocain.
· Calfa
Բերան օձին զլացեալ զրկեցաւ ի պատասխանի տալոյ. (Եփր. ծն.։)
to be vexed, grieved, concerned, moved, soured, exasperated;
— գինւով, to intoxicate, to get drunk.
· Calfa
Որպէս Ջեռնուլ, ըստ եբր. եախան. յն. իբր բաղեղն պատատիլ. ἑγκυσσάω, ἑγκυσσεύομαι hederae more volvor, implicor
ԶԿԾԻՄ. παροξύνομαι exacerbor Այրիլ սրտի, կսկծիլ, խանձիլ, վառիլ, զայրանալ, դառնանալ ստրջանօք. սիրտը խշխշալ, էրիլ մրկիլ.
after, since;
behind, hack, backward;
after, since, then, afterwards, hereafter, underneath, behind, one after another, next to, subsequently;
Տրայիանոս կալաւ զինքնակալութիւնն — Ներուասայ, Trajan was emperor after Nerva;
— միմեանց, զմիմեանց կնի, մի զմիոյ կնի, one after the other, subsequently, blow upon blow;
— երկուց ամաց, two years ago;
— ոչ բազում աւուրց, some days after;
— ապա, at length;
զերիս ամս ամ զամի —, during three successive years;
եկայք — իմ, follow me;
որ զմեր կնի ոչ շրջի, who is not of us;
զդուռն ձգել — իւր, to shut the door behind or after one;
մի զմիոյ կնի կցեալ, one tied to another;
linked;
եւ որ ինչ — այսորիկ, եւ որ —, and so on, & etc.;
— բնութեանս, suitable or according to the nature, natural, like nature;
— գալ, գնալ, երթալ, ընթանալ —, to follow;
— պնդիլ, մտանել, լինեմ, to pursue, to follow up, to hunt, to persecute;
— խոտորիլ, to be allured;
to be carried away;
մոլորիլ — խրատու, to be swayed by bad advice;
— կամաց իւրոց ածել զոք, to make the slave of one's will.
· Calfa
Երկրորդել ... զկնիսն։ Ամենեցունց՝ որ առ իւրովքն էին ժամանակօք՝ նախանձելի, եւ զկնեացս ըղձալի՝ ինքն եւ ժամանակ իւր։ Առաջի պղնձի հարկանելով փողս, եւ զկնիսն՝ ձայնարկու գուսանք սեւազգեստք։ Այլ միայն (պատմեսցուք) զորս հաւաստին գիտեմք, զկնիսն (այսինքն յետոյ յիւրում կարգի). (Խոր. Ա. 2. 23։ Բ. 47. 57. 61։)
s. bot. meadow-rue, thalictrum.
· Calfa
Ծաղր եդեալ զցինկ ... ծիւրեալ գեղնութեամբ ... Եւ լուեալ՝ պատասխանեաց, վասն մեր սուրբ սրին գերանդեաց. իսկ ես խոկալով յայսոսիկ՝ զարհուրեալ դեղնիմ. (Մխ. առակ. ՟Լ՟Գ։)
briar, bramble;
pimpernel, burnet;
smilax, rough bindweed;
cf. Գի;
ցրդոյ պտուղ, juniper-berries.
· Calfa
Փոխանակ ցրդւոյն (կամ ցրդոյն) նոճ բուսցի, եւ փոխանակ դժնկին մուրտ ելցէ. (Ես. ՟Ծ՟Ե. 15։)
dispersion, dissipation;
volatilization, exhalation, evaporation;
— գլխոյ, մտաց, inattention, distraction.
· Calfa
Զի՞նչ հողմ իմասցիս առանց բերման եւ ցնդման։ Սովաւ ողջախոհացուցանեմ զցնդումն հեշտութեան։ Զանձնիշխան կամացն զհոսումն եւ ի վայր ցնդումն։ Գահավէժ ցնդմամբ խարդաւանեալ ի վիհն. (Առ որս. ՟Ե. ՟Բ։ Յճխ. ՟Դ։ Շար.։)
to rejoice, to be joyful, to be transported with happiness, to be full of merriment.
· Calfa
ἁγαλλιάομαι, χαίρω, σκιρτάω exulto, laetor, gaudeo, gestio, salto, tripudio. Խնդալ յոյժ. որախանալ. խրախ լինել. բերկրիլ, զուարճանալ հանդերձ դնդմամբ կամ թնդմամբ սրտի՝ ցնցմամբ մարմնոյ եւ հնչմամբ ձայնի. հրճուիլ կայառիլ. խայտալ. խնտալ, ուրախանալ ցնծումով, ճխալ, ուրախութենէն ցաթկրտել.
to be delirious, deranged or light-headed, to feel giddy, dizzy, to be crazy, to talk nonsense, to rave;
to be beside oneself, to wander, to run mad;
to create oneself illusions, to build castles in the air.
· Calfa
ἱλιγγιάω, μαίνομαι, ἑξίσταμαι vertigine laboro, insanio, furo, exstasim patior, obstupefio. Ի ցնորս անկանիլ. խանգարիլ երեւակայութեան. ծփիլ խելաց. ցնդիլ մտօք. բանդագուշել. յիմարիլ. մոլիլ. այլ յայլմէ ինել. ապշիլ. վրդովիլ. խելացնորիլ, խելքը տարտղնիլ կամ թռչիլ, իրմէ դուրս ելլալ.
bearing or producing wheat.
· Calfa
Լինի ցորենաբեր փոխանակ կնիւնաբերի։ Պրակագեղ, եւ ցորենաբեր, որպէս ամաւենի. (Ածաբ. մկրտ.։ Վրդն. երգ.։)
as long as, during, whilst;
ցո՞րքան, until when ? how long ?
· Calfa
Ցորքան ասացեալ հարկքս տուեալ լինին, կայ մնայ թագաւորացն հաստատուն զօրավիգն օգնականութեան։ Ցորքան եմք ի մարմնի, յայնպիսի եւ յայնքան բարիսն ոչ վայելեմք։ Ցորքան նափորտն սրբութեան փակէ զնա շուրջանակի, փոխանակ Աստուծոյ է. (Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
cold;
cold, senseless, silly, stupid, insipid;
vain, frivolous, trifling;
cold, chill;
— մարդ, cold, frigid, unconcerned, indifferent person;
— ցաւ, piercing cold;
— պատճառք, poverty of argument;
— մահահամբոյր, chill of death;
— սաստիկ, a violent or biting cold;
սոսկալի, խիստ, անտանելի, թափանցող —, horrible, bitter, insupportable, piercing cold;
— է, it is cold;
սարսռացեալ դողալ ի ցրտոյ, to tremble all over with cold, to be benumbed with cold;
պատսպարիլ ի ցրտոյ, to provide against the cold;
վարժիլ ցրտոյ, to be inured to cold;
— առնուլ, to take cold, to catch cold;
դի — յերկիր ընկենուլ, to kill on the spot, to strike, a cold corpse, to the ground;
cf. Ընդարմանամ.
· Calfa
Մերկութեամբ եւ ցրտիւ։ Փոխանակ վշտին տօթոյ եւ ցրտին. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։)
demonstrative, indicative;
— առնել, to demonstrate, to evince, to evidence, to prove, to show;
cf. Մատն;
— դերանուն, demonstrative pronoun
· Calfa
Տրական պատուիրական, եւ առաքականն ցուցական. փոխանակ գրելոյ.
cf. Ցրուեմ;
to transgress, to violate, to break, to infringe;
— զխորհուրդս, to reveal secrets;
to thwart the projects, to counteract the designs, to baffle the devices of a person;
— ցինչս, to lavish, to waste, to squander, to run through, to dissipate;
— զմիտս, to distract, to divert, to call off;
— զխաւար, to dispel the darkness.
· Calfa
Ցրելոյ զծածկեալ խաւարն։ Ցրել զինչս։ Ոչ ոք կարէ արգելուլ (զհողմ), այլ բազում իշխանութեամբ ցրի. (Ոսկ. յհ.։)
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
· Calfa
Որպէս ձայնաւոր՝ նոյնանայ իբր լծորդ ընդ եու, իւ, ի։ Նմին իրի փոխանակ u տառի լատինացւոց՝ մեք հանգոյն յունաց եւ գաղղիացւոց, ου , ou, գրեմք ու։
Զքրիստոս անուանսն ուրանաս, եւ ոչ ւայդմանէ պատկառիս. Առ որս. յօրինակս ինչ, փոխանակ գրելոյ՝ յայդմանէ կամ ի յայդմանէ։
cf. Փաթերակիմ.
· Calfa
ՓԱԹԵՐԱԿ ԱՌՆՈՒԼ ՓԱԹԵՐԱԿԻԼ. Ռամկական ոճով, իբրու փաթանս կամ ծրարս յաչաղանաց առնուլ. նախանձարիլ. աչքիլիլ, վնասուիլ նայուածքով.
to be fascinated.
· Calfa
ՓԱԹԵՐԱԿ ԱՌՆՈՒԼ ՓԱԹԵՐԱԿԻԼ. Ռամկական ոճով, իբրու փաթանս կամ ծրարս յաչաղանաց առնուլ. նախանձարիլ. աչքիլիլ, վնասուիլ նայուածքով.
turnkey, doorkeeper;
key-board, keys;
cf. Փակաղակ.
· Calfa
κλειδοῦχος claviger, clavicularius. Ունօղ զփականս դրան՝ իշխանութեամբ բանալոյ եւ փակելոյ, պետ բանալեաց. գլխաւոր դռնապան. եկեղեցպան. լուսարար. բալլիքի տէր, բացօղ գոցօղ.
with adulation, blandishingly.
· Calfa
Միւս եւս իշխանն սիսական Վասակ, որ գաբուռն փաղաքշաբար անուանիւր։ Նըսըն՝ որում սբուքն փաղաքշաբար յորջորջէին. (Յհ. կթ.։)
flattering, caressing, coaxing;
diminutive;
— բառ, term of endearment.
· Calfa
Մեծ իշխանն սիւնեաց Վասակ, որ ըստ փաղաքշականին իշխանիկ անուանիւր։ Գրիգոր որդի նորին, որ փաղաքշական անուամբն սուփան անուանիւր. (Յհ. կթ.։)
to caress, to fondle, to coax, to wheedle, to cajole, to flatter, to fawn, to adulate.
· Calfa
չ. ՓԱՂԱՔՇԵՄ ՓԱՂԱՔՇԻՄ. ὐποκορίζω, -ομαι subblandior, blandis verbis compello κολακεύω adulor, assentor. Փաղաքուշ լինել. (ի փաղ, եւ ի քշել, քսել, քսուըտիլ, քծնիլ. ) Գգուել, գրգել. փայփայել. գորովիլ. խանդաղատիլ. եւ Մարդահաճել. մարդելուղել. շողոմել. շողոքորթել. ողոքել, ամոքել. քաղցրաբանութեամբ ջանալ որսալ, հրապուրել. պատրել.
caressing, coaxing, wheedling;
flatterer, fawner, toadeater, adulator, smooth-tongued fellow, sycophant.
· Calfa
Ի փաղաքշի տասն օգտի հարկաւոր է զծանունսն եւ զպատուականսն առնուլ ի մէջ անուանս թախանձանաց, զի դիպեսցի խնդրոյն. (Մագ. քեր.) (ուր Երզն. պարզելով դնէ, ի փաղաքշելն)։
gleaming flashes;
extending, diffused as a lightning flash.
· Calfa
Վասն մեր ի խանձարուրս շարունակեցաւ վերարկօղն փայլակնատարած լուսոյն. (Զքր. կթ.։)
adj. mar. planked, covered with wood, wainscotted.
· Calfa
Ունելով փոխանակ փայտամած տախտակացն զհիմն ուղղափառ հաւատոյ. (Փարպ.։)
to pet, to take great care of, to nurse tenderly, to fondle, to caress, to make much of;
to fawn upon, to cajole, to flatter.
· Calfa
φείδομαι parco ἑπιτροπεύω procuro, tueor. Յանձանձել սիրով. զընգալ եւ հոգալ. խնայելով եւ խանդաղատելով գրգել գգուել. տածել. (որպէս թէ պահել պահպանել. ) բոհբոհով մենծցընել, քէհ քէհ ըսելով գուրգուրալ.
anguish, affliction;
blame, reproach;
— կրել, to suffer invectives;
to receive reproaches.
· Calfa
Տեսին՝ թէ վարեցաւ իշխանն ի գերութիւն, եւ ինքեանք պատրաստեալ են զնոյն փարշման կրել, զոր դաշտայինքն կրեցին։
greedy of glory, vain, very ambitious.
· Calfa
Ի դժնդակ փառամոլ մախանացն էր հալածելն զնա։ Փառամոլ հպարտութեամբ զոչէսն իբրեւ ճշմարիտ ցուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40։ Նար. երգ.։)
fond of glory, full of vanity, ambitious, vain.
· Calfa
Մարդս իւրովի է փառասէր եւ պայծառասէր։ Զի՞նչ այլ թուի երտնութիւն՝ փառասիրին, քան զիշխանութիւն. (Լմբ. սղ.։)
vn. va. to be fond of glory, to aspire but to glory.
· Calfa
Յադահելն, ի ստանալն, ի փառասիրելն։ Ճշմարիտ ըստ Աստուծոյ խոնարհ այն է, որ ոչ ի նախատինսն տրտմի եւ զայրանայ, եւ ոչ ի գովութիւնսն ուրախանայ եւ փառասիրի. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։ եւ Սարգ. յկ. ՟Թ։)
glorious, illustrious;
— առնել, to pay honours to, to glorify, to praise, to celebrate, to extol;
— լինել, to be glorious, glorified, honoured, extolled.
· Calfa
ἕνδοξος gloriosus, honoratus, inclytus, nobilis. Ունօղ զփառս՝ զներքին կամ զարտաքին. փառացի. պանծալի. մեծանուն. հռչակաւոր. ճոխ. պատուական. ազնուական. իշխանաւոր. յարգելի. գովելի, փառաւորեալ. փառազարդ. հոյակապ (անձն կամ իր).
Արար զքեզ անուանի եւ բարգաւաճ եւ փառաւոր։ Այր Աստուծոյ, այր փառաւոր։ Իշխան փառաւոր ես դու։ Այր փառաւոր՝ յազգէ թագաւորութեանն։ Արս երկոտասան ի փառաւորաց որդւոցն իսրայէլի։ Իջցեն փառաւորք եւ մեծամեծք եւ մեծատունք։ Քակել զամենայն ամբարտաւանութիւն փառաւորաց.եւ այլն։
cf. Փառաւորեցուցանեմ.
· Calfa
Փառաւորեա՛ զիս. փոխանակ ասելոյ, թէ յայտնեա՛ զիս. (Կիւրղ. գանձ.։)
glory;
honour, praise, fame, renown, celebrity;
majesty, splendour, magnificence.
· Calfa
ամենեցուն իշխանութիւն է միաբանել ի սաղմոսն, եւ ի փառս գոբողայնց։ Առաջնորդքն եւ զօրհնութիւն եւս յաւելուն, եւ ի փառսն. (Խոսր.։)
affecting, moving, touching;
amiable, dear;
offscum, offscouring, cf. Ջնջան;
— առնել, ասել, to conjure, to beseech, to entreat, to beg, to supplicate.
· Calfa
Այն՝ զորով լինի փարիլ. գրկելի. սիրելի. տենչալի. խանդաղատելի.
ՓԱՐԵԼԻ ԱՍԵՄ, կամ ԱՌՆԵՄ. որպէս յն. փարագալօ՛. παρακαλῶ obsecro. Աղաչել փարելով. աղերսել խանդաղատելով. արգահատել.
ՓԱՐԵԼԻ. գ. περίψημα peripsema. Ջնջան, որ փարի զսրբելի ենթակայիւ. կամ որպէս փարատիչ աղտոյ. սրբիչ. մաքրիչ. (յն. բէրի՛փսիմա. պարասրբիչ. շուրջ մաքրիչ. որ այլուր թարգմանի ի մեզ, տարագիր կամ կամ անարգեալ. եւ փոխանակ. )
cf. Փութացումն;
փութութեամբ, cf. Փութապէս.
· Calfa
Ընթանան փութութեամբ։ Ի խորշս եւ ի յայրս փախչէին փութութեամբ։ Փութութեամբ հարցումն զպատասխանին հատեալ լինէր. (ՃՃ.։)
thorn, spine, prickle;
thistle;
an Armenian note;
— ձկան, bone, fish-bone;
— պսակ, crown of thorns.
· Calfa
Որ փոխանակ մեղաց փըշին. (Յիսուս որդի.։)
alternate, mutual, reciprocal;
alternatively, by turns, mutually, reciprocally.
· Calfa
ա. ἑκ μεταβολῆς ex commutatione, mutuo. Փոխ ընդ փոխ. փոխանակաւ. փոխադարձ. փոխադարձիւ. աստի եւ անտի. հետզհետէ. փոխն ի փոխ։
to change, to alter, to turn, to convert, to vary, to modify, to permute, to transform, to transmute.
· Calfa
Մինչեւ զլերինս փոփոխելոյ։ Նա փոփոխէ զժամանակս եւ զժամս. կացուցանէ զթագաւորս, եւ փոփոխէ։ Յաւելից փոփոխել զժողովուրդդ զայդ, եւ փոփոխեցից զդոսա։ Փոփոխեն զսահմանս։ Ի նախնեացն օրինաց փոփոխեսցի։ Փոփոխիք յայնմանէ, որ կոչեացն զձեզ ի շնորհսն Քրիստոսի, յայլ աւետարան։ Ի փոփոխել քահանայութեանն՝ հարկ էր եւ օրինացն փոփոխումն լինել։ Եւ այլոց գաւազանացն իշխանութիւն փոփոխեցաւ։ Ըստ ազգաց յոդիս սուրբս փոփոխի. եւ այլն։
frenzy, madness, distraction.
· Calfa
Բառ յն. ֆռէ՛նիդիս, ֆռէ՛նիսիս ). φρένητης, φρένησις phrenesis, mentis delirium. Խելագարութիւն, խանգարումն խելաց կամ խելապատակի։ իսկ ֆռէնիդիգօ՛ս. φρενητικός phreneticus. Ախտացեալն խելացնորութեամբ. խելագար. գլխագար.
cf. Փուտ;
— ոսկերաց, caries, cariosity;
— տնկոց, brown rust, cariosity.
· Calfa
Ասեմ զոչ ըստ փտութեան եղելոցն. վասն զի զնոցայն փոխանորդութիւն դարձեալ այլ փտութիւն պահէ։ Փտութիւն նեխութեան ցաւոցս։ զթարախն, զբորբոսն եւ զփտութիւնն. (Նիւս. բն. ՟Բ։ Նար. ՟Խ՟Ը։ Գէ. ես.։)
dry brushwood, faggots.
· Calfa
Փոխանակ բազմադիմի անկողնոցն՝ փրիսայիւք ի վերայ գրկրի գետնատարած լինէին. (Փարպ.)