foreknowing, prescient;
instructed beforehand;
forewarned.
· Calfa
Ոչ բառնայ զանձնիշխան կամսն, թէպէտեւ յառաջագէտ է. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
present, assisting;
first in order or rank, primary, principal, chief;
coryphaeus.
· Calfa
Իշխանք են, որք յառաջակաց են, եւ վերակացուք. (Փիլ. լին.։)
generous, liberal;
voluntary;
— լինել, to offer, to give freely or spontaneously;
to be full of good-will, ardour or eagerness.
· Calfa
Որ ոք յօժարիցէ մտօք լնուլ զձեռս իւր այսօր տեառն. եւ յառաջամիտք եղեն իշխանք տոհմիցն։ Եւ զուարճացաւ ժողովուրդն յաղագս յառաջամիտ լինելոյն (իշխանաց). վասն զի լի սրտիւ եղեն յառաջամիտք տեառն. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 6. 9։)
in the beginning, primitively.
· Calfa
Որոց եւ յառաջնումն իսկ աննախանձ ետ զկենդանութիւնն. (Եզնիկ.։)
first, firstly;
antecedently.
· Calfa
Որոց եւ յառաջնումն իսկ աննախանձ ետ զկենդանութիւնն. (Եզնիկ.։)
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
· Calfa
Ոմանք զառեալս փոխանակ հայելոյ մեկնեն աստանօր, որ չէ ինչ ճշմարիտ. եւ սակայն ճշմարիտն այդ է ըստ բնագրին։
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
· Calfa
Յարակային եւ անփոխանորդելոյն նոցա սերտութեանն։ Առ հաստատուն եւ յարակայ իմացուածոցն. (Դիոն.։)
cf. Յարառոցեմ.
· Calfa
Իսկ այլքն ի բառից փոխանակ բաղկացուցչաց զանազանութեանց յարառոցեալք գոն. (Սահմ. ՟Գ։)
to assume together;
to employ, to make use of continually.
· Calfa
Իսկ այլքն ի բառից փոխանակ բաղկացուցչաց զանազանութեանց յարառոցեալք գոն. (Սահմ. ՟Գ։)
to respect, to pay respect to, to honour, to render honour, to revere, to think very highly of, to value highly;
to esteem, to value, to prize, to make much of, to account, to consider;
to exercise, to employ, to make use of, to turn to account;
— զհանճար, զտաղանդ, to employ or exercise one's talents.
· Calfa
Ի վաճառ վերնային շահու օգտութեան բանիւդ որ ի քէն՝ յարգեալ ճոխանամք. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
resurrection;
act of rising;
elation, puffing up, pride, haughtiness;
օր յարութեան, sunday.
· Calfa
ἁνάστασις, ἁνάστημα, ἕγερσις resurectio, suscitatio, surrectio, erectio. Յառնելն ի վեր. կանգնումն. մանաւանդ ինքնիշխան կենդանութիւն Քրիստոսի ի մեռելոց. եւ յառնելն մեռելոց նովաւ ի կեանս.
admirable, most wonderful, stupendous, marvelous.
· Calfa
Մշտնջենահոս լուսով անթառամ պսակեալ տօն՝ յաւէտահրաշ եւ ճառագայթաւէտ։ Յաւէտահրաշ եօթնալուսեան ճառագայթիւք ճոխանալ. (Խոր. վրդվռ.։ Անան. եկեղ։)
to clean, to cleanse;
to purify;
to refine;
to purge;
to expiate, to sanctify;
— զոճ, to refine the style;
— զարիւն, to depurate or cleanse the blood;
— զխաւարտս, զընդեղէնս, to pick or cleanse vegetables, pulse;
— զանօթս խոհակերոցի, to scour, brighten or polish kitchen utensils.
· Calfa
Մնասցուք բժշկիլ նախանձու հրոյն մաքրողի. (Լմբ. սղ.։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
· Calfa
(յորմէ յն. մէ՛ղաս, մի՛զօն. լտ. մա՛կնուս, մա՛յօռ ). μέγας, -άλη, -γα magnus, -a, -um. սանս. մահաթ. Առաւելեալն ըստ քանակի. որպէս եւ ըստ որակի, ըստ բնութեան, ըստ ժամանակի, եւ ըստ ո՛ր եւ է հանգամանաց. մենծ ... եբր. կապօլ, րապա եւ այլն. cf. ՄԵԾԱՄԵԾ. որ փոխանակ յոգնականիս Մեծք՝ ստէպ թարգմանի ի մեզ.
greater, bigger;
major, elder;
maximum.
· Calfa
Մեծագունին մի՛ խանդալ ընդ փոքրագունին պատիւ. (Նանայ.։)
Գործովք մեծագունովք. փոխանակ գրելոյ՝ մեծագունիւք. (Թէոփիլ. պհ.։)
having great faith or belief in.
· Calfa
Թագաւորեցուցին իշխանքն վրաց զտրդատ զորդի դստերն մեծին տրդատայ աշխարհին հայոց արքայի՝ այր լաւ եւ մեծահաւատ եւ իմաստուն. (Պտմ. վր.։)
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
· Calfa
Պատրէր զոմանս պատուով եւ իշխանութեամբ մեծամեծիւք։ Մեծամեծ պարգեւօք։ Խնդիրս (այսինքն խոյզս) մեծամեծս արարին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
ՄԵԾԱՄԵԾՔ գ. μεγιστᾶνες magnates πλούσιος, ἀδρός dives, potens. Աւագանի. աւագորեար. իշխանք. ճոխք. գլխաւորք. փարըամք. մեծատունք. եւ Մեծահասակք, երիցունք հասակաւ. մեծերը.
high-minded, conceited, proud, lofty, presumptuous.
· Calfa
Պիղծ է առաջի աստուծոյ ամենայն մեծամիտ։ Մեծամիտ է ի թշնամանս այր խստասիրտ։ Ածցէ ի վերայ մեծամտին ... իշխանին ասորեստանեայց. (Առակ. ՟Ժ՟Զ. 5։ ՟Ի՟Ա. 4։ Ես. ՟Ժ. 12։)
cf. Մեծամտիմ.
· Calfa
ՄԵԾԱՄՏԵՄ ՄԵԾԱՄՏԻՄ. μεγαλοφρονέω, μέγα φρονέω, μέγα կամ ὐψηλά φρονέω altum sapio, majora vel magnifice de me sentio, efferor, superbio φυσώμαι inflor. Բարձրամտել. փքանալ. ամբարտաւանիլ. հպարտանալ. պանծանալ. ճոխանալ.
Մի՛ յաղքատաց մեծամըտիր, որպէս իշխան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
high-mindedness, haughtiness, superciliousness, pride, conceit, presumption.
· Calfa
Վարեցեալք ոչ նուազօք առ ի յիմաստասիրութիւնն յարձակմամբք, զմեծամտութիւնն փոխանակ քամահանաց յարգեալ. այսինքն լաւ համարեալ մեծամիտ երեւիլ՝ քան արհամարհ. (Փիլ. տեսական.։)
very suppliant, supplicating, beseeching.
· Calfa
Մեծապաղատ թախանձանօք հաւանեցուցեալ զլիպարիտ. (Պտմ. օրբել.։)
very honorable, very glorious;
honorably, splendidly, with great honour;
— մեծարել, առնել, to load with honours;
to welcome, to receive with honor, with open arms, to treat with great honour, to feast, to entertain.
· Calfa
Մեծապատիւ իշխանն մագիստրոս որդի վասակայ մարտիրոսի. (Երզն. քեր.։)
severe, austere, authoritative, imperious;
awful, terrible.
· Calfa
Մեծասաստ իշխանութեամբ ետ հրաման ունել կապել. (Կաղանկտ.։)
of very extensive diocese.
· Calfa
Որոյ վիճակն եւ տարածութիւն իշխանութեանն է մեծ.
respect, honour, veneration, reverence, deference, homage, distinction;
ceremony, compliments, respects;
kind reception, welcome;
— հասարակաց, universal esteem;
—նօք, respectfully, honorably, with regard;
առնել —նս երեսաց ուրուք, to have regard for;
to hearken favourably to;
—նս դնել, առնել, ցուցանել, cf. Մեծարեմ.
· Calfa
Ոչ ցնծայ ընդ մեծարանս ընդ մայրն չարեաց. զի սկիզբն մեծարանաց մարդահճութիւնն է, եւ կատարած նորա ամբարհաւաճութիւնն։ Մեծարանաց ցանկութիւն ցնորք են։ Որ ցանկայ մեծարանաց, նախանձի ընդ մեծարեալսն. (Եւագր. ՟Ժ։)
to respect, to honour, to reverence, to venerate, to treat with distinction, to compliment, to pay respect to.
· Calfa
Աստուած անձնիշխան կամօք մեծարեաց զմարդիկ որպէս զհրեշտակս։ Թագաւոր զկացոյց զմարդն, եւ մեծարեաց. (Յճխ. ՟Դ։)
majestic, glorious, august, illustrious.
· Calfa
Մեծափառն գրիգորիոս։ Արիստակէս մեծ քահանայապետ՝ մեծափառ հօրն փոխանորդ. (Վրդն. լս.։ Երզն. լս.։)
greatness, thickness, size, capaciousness;
volume;
grandeur, greatness, power, magnificence, majesty, elevation, exaltation;
capacity;
մեծափարթամ —, great fortune, wealth;
աշխարհական —ք, human greatness;
լնուլ մեծութեամբք, to load with riches;
ի — հասանել, to attain to dignity or honours;
կորուսանել զ—ս իւր, to lose one's fortune;
մերկանալ ի մեծութեանց, to sacrifice one's fortune;
—դ, Your Grace.
· Calfa
μέγεθιος magnitudo μεγαλείον, -εῖα magnificum, -ca αὑθεντία auctoritas. Մեծն գոլ յո՛ր եւ է կարգի. առաւելութիւն. բարձրութիւն. ճոխութիւն. փառաւորութիւն. իշխանութիւն. եւ այլն։ մենծութիւն.
distinct, one only;
cf. Մեկին.
· Calfa
Կրկին փոխանակ մեկնակի տայ զինքն. (Ածաբ. ի պասեք.։)
fane, heathen temple;
ara, altar;
idol, image.
· Calfa
τέμενος, εἱδωλεῖον, ἰερόν , νάος delubrum, fanum, templum idolorum եւ այլն. (գրի եւ Մեհենք. մեհենաց) լծ. թ. մէքէան, միւքէան, խանէ. Տուն կռոց. տաճար հեթանոսաց. տեղի՝ դից նուիրական. կռատուն.
soft, mild, gentle, agreeable, tranquil;
—, —ով, softly, mildly, gently, agreeably.
· Calfa
Մեղմով (այսինքն ողոք բանիւք) քաղցրացուցանել զխստութիւն իշխանին. (Եզնիկ.։)
inclined to transgress, delighting in sin, wicked, criminal.
· Calfa
Մեղսասէր սատանայ, կամ իշխան աշխարհիս. մարդիկ, երիտասարդք։ Մեղսասիրացն անձինք. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Թ։ Փիլ. սամփս.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Շ. ընդհ.։)
cf. Մեքենայ.
· Calfa
ՄԵՆՔԱՆԱՅ ՄԵՆՔԵՆԱՅ. ուստի ՄԵՆՔԵՆԱՅԵԼ. ՄԵՆՔԵՆԱՒՈՐ, եւ այլն։ տե՛ս ՄԵՔԵՆԱՅ, եւ զորս զկնի։ յն. միխանի՛, մէնղանի՛.
holy oil, chrism;
ointment, perfume.
· Calfa
Փոխանակ անուշահոտ խնկոցն եւ միւռոնացն՝ զոր հոտոտէի յերկրի, պարտ է ինձ հոտոտել զչար հոտս զայս։ Անուշահոտ մեռոն հոսէր որպէս քրտունք յանձնէն։ Ի գերեզմանէ նորա բղխէր միւռոն. (Վրք. հց. ՟Ե. եւ ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
to confirm, to anoint with holy oil.
· Calfa
Սարկաւագք իշխանութիւն ունին լուանալ յաւազանն զեկեալսն ի մկրտութիւն, բայց ոչ միւռոնել. (Վրդն. աւետար.։)
cf. Մետաքսեղէն.
· Calfa
Մետաքսեայ զգեստ։ Փոխանակ մետաքսէիցն կերպասուց. (Լմբ. առ լեւոն.։ Գէ. ես.։)
naked, bare;
unadorned, plain, simple, evident;
impudent, brazen-faced;
without;
evidently, obviously, palpably;
— ընդ — մարտընչել, to wrestle naked.
· Calfa
Մերկ ընդ մերկի թշնամւոյն կամէր լինել գըրկընդխառն։ Մերկ ի թագաւորական պատուէն։ Մերկ առնել զնա յիշխանական հանդերձիցն։ Գտեալ զնա ի ձեռն պատուիրանազանցութեանն մերկ ի պատմուճանէ աստուածային շնորհացն. (Իսիւք.։ Ճ. ՟Ա. Ճ. ՟Գ.։)
barenecked;
naked, clear, evident, open, frank;
nakedly, clearly, overtly, plainly;
— առնել, to make evident, to reveal, to discover, to unveil;
ամենայն ինչ — կայ առաջի նորա, all things are naked and opened unto the eyes of him.
· Calfa
Փոխանակ պատառելոյ պատմուճանին, եւ մերկապարանին լինելոյ՝ զմերկացեալս ի կենաց լուսոյն ծածկեա՛ աստուածային ողորմութեամբդ. (Բենիկ.։)
va. vn. cf. Մերկանամ.
· Calfa
Մերկացին զպատմուճանն նորա ծաղկեայ ի նմանէ։ Մերկեա՛ երուսաղէմ զհանդերձ սգոյ։ Մերկացին զնա։ Մերկեաց կամ (մերկաց) զիշխանութիւնս եւ զպետութիւնս։ Ո՞վ մերկասցէ զպատրուակ երեսաց նորա։ Մերկացից զյետուստ քո.եւ այլն։
consoler, comforter;
the Comforter, Paraclete, Holy Ghost.
· Calfa
Եւ ես աղաչեցից զհայր, եւ այլ մխիթարիչ տացէ ձեզ։ Մխիթարիչ հոգին սուրբ, եւ այլն։ Լինել մխիթարիչ սուրբ առաքելոցն։ Մխիթարիչ սուրբ առաքելոցն առաքեցեր սուրբ զհոգիչ։ Զմխիթարիչ սուրբ հոգին, որ փոխան միածնին իջեալ ի հօրէ. (Շար.։)
to choke, to be suffocating;
to be violently affected with spite, envy, grief or rage.
· Calfa
Յորմէ հեղձեալք մղձկէին (նախանձու). (Իգն.։)
butt, mark, aim, target.
· Calfa
Մուսէ այր ժանտ զմարդիկ կանգնէր փոխանակ մղղակի՝ նետաձիգս առնել ի նոսա՝ ի վարժումն անձին իւրոյ. (Ղեւոնդ.։)
very tiresome, importunate, troublesome.
· Calfa
Արա՛ ինձ անդորր ի մեղցաս աշխատութեանց. զի եւ քեզ լիցի հանգիստ ի շտադատս հեծութեանց ձանձրացուցիչս թախանձանաց. (Նար. հ։)
perpetually in motion.
· Calfa
Ինքնաշարժ մշտաշարժ, ինքնիշխան, ինքնազօր, ամենազօր. (Ածաբ. ի պենտեկ։ եւ Շար.։)
Մշտաշարժ իշխանութիւն. այսինքն անձնիշխանութիւն. (Ոսկիփոր.։)
eternal, perpetual.
· Calfa
Այսպէս ածէր զմտաւ, թէ մշտնջեան իցէ իւրոց խորհրդոցն իշխանութիւն. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 7.) ա՛յլ ձձ. մշտնջենական, կամ մշտնջենաւոր. յն. մշտնջենապէս δηνεκῶς.
grand magician, archmagician, chief of wizards or magicians.
· Calfa
Զմեծ ոմն իշխան մոգպետ կացուցանէր ի վերայ նոցա։ Զբազումս ի մոգուց, եւ զբազմագոյնս ի մոգպետաց։ Հրաման ետու մոգացն եւ մոգպետացն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ. եւ այլն։ Փարպ.։)
cf. Մոլի.
· Calfa
Դադարեսցէ գունդ մոլեկան (յն. նախանշանակեալ) սիմոնի. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 50։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 23։)
· Calfa
Մոմեղէն լուսոյ՝ փոխանակ նկար մեղուացն գործոյ. (Սիսիան.։)
beauty, floridity, grace, loveliness;
beautiful, florid, lovely, graceful;
զ— տմոյն առնել, զ—ս ի տմունութիւն փոխել, to make beauty fade, to spoil, alter or ruin the beauty of.
· Calfa
Կամ տրտմութեան հոգք հասանիցեն, եւ զմոյն տմոյն առնիցեն. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը. յն. լոկ, λυμοίνω խանգարել։)
the chief of the Magi.
· Calfa
ՄՈՎՊԵՏԱՆ ՄՈՎՊԵՏ. Որպէս պրս. մուպէտան մուպէ՛տ. այս ինքն Մոգպետաց մոգպետ։ Եղիշ. ՟Ը։ Իսկ Հին բռ. մեկնէ, իշխանաց իշխան, կամ պարոնաց պարոն։
ՄՈՎՊԵՏԱՆ ՄՈՎՊԵՏ. Որպէս պրս. մուպէտան մուպէ՛տ. այս ինքն Մոգպետաց մոգպետ։ Եղիշ. ՟Ը։ Իսկ Հին բռ. մեկնէ, իշխանաց իշխան, կամ պարոնաց պարոն։