first sinning (Eve).
Որք ցնծալի ձայնիւ մատուցին՝ զլուր աւետեաց մօր նախամեղին. (Գանձ.։)
foreknown.
Յետինքն զերիցագունիցն գերակայ բոլորմունս ոչ ունին, բայց մասնաւորս ի նախայայտնից լուսափայլութեանց ի ձեռն առաջնոցն համեմատաբար ի նոսա անցեալ. (Դիոն. երկն.։)
envy, jealousy;
rancour, hatred;
emulation, rivalry;
zeal, fervour, warmth;
տիրասէր —, attachment, affection;
zeal;
առ —ու, enviously, invidiously;
— կրել յումեքէ, to be envied;
—ու մաշիլ, to pine away with envy, to be eaten up with;
ի —բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
ի — բարկութեան բրդիլ, to burst with envy;
առնուլ, բերել, ի — բերիլ, մտանել, to envy, to be envious of, to grow jealous, to bear envy, cf. Նախանձեմ;
to rival, to vie with;
— արկանել յոք, ի — ածել զոք, to fill with jealousy or envy, cf. Նախանձեցուցանեմ;
to move, excite or provoke to emulation;
ի — գրգռել զոք, to arouse the jealousy of, to create envy;
խնդրել զ—, to revenge, to take vengeance;
վառիլ —ու ընդ, to become jealous;
ի — վառիլ ընդ ումեք, to be jealous of;
— դնել, to emulate, to rival;
ի — նմանութեան ուրուք կրթիլ, to emulate a person, to desire to imitate him;
— առաքինութեան դնել ընդ ումեք, to desire to emulate a person's virtues;
— առնել, to fascinate, to charm, to bewitch, to cast a spell on;
ո՜ անմիտ գաղատացիք, ո՞ — արար զձեզ, o foolish Galatians, who hath bewitched you?.
(որպէս թէ՝ Նախանձէ, կամ խանդայ)) s. φθόνος invidia, invidentia, livor. Մախանք. խանդալն. խեռալն. յաչաղանք. չարակնութիւն. նախանծ, բախլութիւն.
zealous, full of zeal, desirous, ardent, fervent;
emulous;
zealot, emulator, rival, competitor;
envious, jealous;
— լինել, to be zealous;
to bear envy, to be envious of;
to vie with.
Այնչափ առաւելութիւն էր յովբայ ի վերայ նախանձաւոր պատերազմողին. (Իսիւք.։)
emulating, vying;
jealous, rival, emulous, full of emulation;
with emulation, wying with each other;
— ջանք, emulation, rivalry;
— կիրք, jealousy;
— լինել, գալ, to emulate, to vie with.
ἁντίζηλος aemulus, zelotypus. իտ. geloso. եւ ընդ բայի. ζηλοτύπως ἕχω per aemulationem facio, invideo. Ունօղ զնախանձ ընդդէմ այլոց. Նախանձայոյզ դէմ ընդդէմ. նախանձակից գոլով՝ դիմամարտութեամբ ընդ այլում.
fore-runner, precursor;
preliminary, introduction.
Ճառել զարդատայ որպէս զգործակցէ եւ զհաւասար ճգնողէ մերոյ նախաշաւիղ եւ լուսաւորութեանց նահապետի. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Կոչեմ եւ զնա նախաշաւիղ ճանապարհ, եւ լուսաւորութեանցն մերոց հայր երկրորդ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
worthy of the greatest honours, of greater consequence, first in dignity, most esteemed, honoured, preferred;
— լինել ումեք, to be preferred to another, to obtain the preference.
Ընդունելութեան եւ նախապատուի արժանի եղեն. (Փիլ. իմաստն.։)
first cause, author (God).
Ի սկզբան լինելութեանն ստացաւ պատիւ պարծանաց ի նախապատճառէն ամենեցուն. (Պիտ.։)
archdeacon.
ἁρχιδιάκονος archidiaconus, primarius inter diaconos. Առաջին սարկաւագ. սարկաւագապետ. աւագ սարկաւագ. գլուխ սարկաւագաց կամ պաշտօնէից սրբոյ սեղանոյն.
very laborious, most industrious.
Զյառաջեպիսկոպոսն զնախավաստակն զգրիգորիս. այն է՝ գր. լուս. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
(արմատ Նախատելոյ). ὅνειδος opprobrium. Անարգանք առ նախկին կամ յոյժ ատելութեան. նախատինք, եւ Ենթակայ նախատանաց. եւ Ստգտանք. այպ, նէնք, րուսովայ.
Հատանէ ըզգլուխ նորին, բառնայ զնախատն Իսրայէլի։ Հարեր զճակատ Գողիաթին, բարձեր զնախատ Իսրայէլին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։ Յիսուս որդի.։)
Ի յանձին նախատ՝ ջուր ընդ վայրարկուն հեղեալ. (Տաղ ի լուս.։)
to insult, to injure, to offend, to outrage, to abuse, to load with injuries;
to reproach, to blame, to censure.
ὁνειδίζω exprobro, probrio affiio, vitupero, convicior, carpo. Սակս կանխաւ կամ յոյժ ատելոյն՝ թշնամանել. կամ իբր նեխեալ եւ հոտեալ ատել. անարգել. ընդ վայր հարկանել. ծանր բանիւք պարսաւանս դնել. մեղ ի վերայ դնել. լուտալ. հայհոյել. յամօթ առնել. յանդիմանել.
to foresee;
to prophesy.
Բանին հօր բանիւ քարոզ, մեծի լուսոյն նախատեսող. (Շ. տաղ յհ. մկ.։)
foresight, prevision;
prophecy.
Ընկա՛լ եւ այժմ զշնորհս նախատեսութեան նորա. (Ոսկ. լուս.։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
որ եւ ՆԱԽԱՏԱՆՔ (յորմէ է եւ հոլովն). ὅνειδος, ὁνειδισμός , ὁνείδισμα opprobrium, probrum, vituperatio, convicium, ignominia. Նախատելն, մանաւանդ նախատիլն, եւ առարկայ կամ նիւթ նախատանաց. անարգանք. թշնամանք. պարսաւ. լուտանք. անարգութիւն. անպատուութիւն. ամօթահարութիւն. խայտառակութիւն.
cf. Նախատօնակ.
Եկա՛յք զնախատօն ծննդեանս վերապատուեսցուք. (Շ. տաղ. ճրագալուցի։)
eve of a feast.
Եկա՛յք զնախատօն ծննդեանս վերապատուեսցուք. (Շ. տաղ. ճրագալուցի։)
premier noble.
Պետն եւ աւագն նախարարաց. եւ Ընդհանուր սպարապետ, կամ թագաւոր գլուխ բանակին ողջոյն.
first Gospel-preaching;
preceding words, admonitions or discourses.
Եթէ ոք քան զնախաքարոզն Գրիգոր (լուս) խորհեսցի լինել իմաստուն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
pre-existence.
Կանխագոյն լինելութիւն. վաղագոյն ստեղծումն.
to precede, to forego.
Առաքեցաւ առաւօտն (Գաբրիէլ)՝ նախընթանալ լուսոյ տըւնջեանն. (Ոսկ. յաւետիս.։)
cf. Առաջին.
Ոչ ինչ խտիր արկեալ նախկի այցելութեան. (Յհ. կթ.։)
first, primitive, ancient, old;
ancient, chief;
—ք, the ancients, ancestors, antecessors, forefathers;
ի —նումն, anciently, formerly, in times past, in former ages.
Նախնի բանն ճշմարիտ գոլով, իբրու՝ հաւասարութիւն զսիրելութիւն գործէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՆԱԽՆԻ. գ. Գլխաւորն. աւագն. պետ. նահապետ. գլուխ. նախահայր. սկիզբն. բունն.
Զնախնւոյն պարտիս ինքեան վարկուցեալ։ Նախնիս ամբարշտաց՝ գլուխս մեղաւորաց։ Գլխաւորն ընտրելոց Պօղոս, որ երբեմն նախնին էր անօրինաց. (Նար.։)
Կոչին նախնիք արմտեաց ստուգապէս, վասն զի են սկզբունք արմտեաց եւ պտղոց։ Շնորհակալութեան մատուցանել նախնիս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
province, region, country;
climate.
ἑπαρχία provincia Գաւառ կամ երկիր նախարարութեան, կամ նահապետական, եւ բդեշխական. կուսակալութիւն. ըստ յն. եպարքոսութիւն, եւ նոմոս, այսինքն օրէնք. եւ կլիմայ, բաժին կամ կողմն երկրի.
retreat, rout, defeat;
bissextile;
— ամ, leap-year.
ՆԱՀԱՆՋ. ἑμβολισμός, βίσεξτος, ἑμβόλιμος ἠμέρα bisextilis, intercalaris, vel bisextus dies. Ըստ տումարի՝ միօրեայ յերկարումն տարւոյ ի չորրորդ ամի միանգամ՝ հանգէտ չորեքամեայ ոլոմպիադաց. զի յաւելուածով միոյ աւուր յամիսն փետրվար՝ յետս ընկրկի տարին այն աւուրբ միով. քէպիսէ. (ըստ յն. միջանեակլ ասի, եւ ըստ լտ. կրկին վեցեան, զի վեց աւուրբքն յառաջ քան զկաղանդս մարտի՝ կրկին թուեալ լինէր ի նահանջ ամի).
Ժբ ամիսք լուսնի՝ ժբ աւուրս պակաս են քան զժբ ամիսս արեգականն, որ ունին 365 օր, եւ ժամս 3. վասն որոյ միաւորելով չորից երրորդացն ի չորրորդում ամին՝ օր մի կատարի, որ կոչի նահանջ. եւ լինի յայնմ ամի 366. (Դամասկ.։)
recant, to retract, to withdraw, to drive back, to revoke;
to stop, to suspend, to hinder.
ՆԱՀԱՆՋԵՄ ἑνέχω cohibeo ἑπιδεσμέω religo ἑμβάλλω injicio, intersero, intercalo, repono χαλινόω freno. գրի եւ ՆՀԱՆՋԵԼ. եւ ՆԱԽԱՆՋԵԼ. (լծ. նուաճել. եւ պահանջել). Սանձել. յետս ընկրկել. կասեցուցանել, կաշկանդել. պնդել. արգելուլ. ընդ մէջ արկանելով զանձն՝ խափանել.
Արեգակն նահանջեցաւ (յն. սանձեցաւ), եւ լուսին կասեաց յընթացից. (Ոսկ. ես.։)
Այնպէս իսկ սովոր է տէրն օգտակարագունիւք վարդապետութեամբ նահանջել զմեզ առ լաւագոյնսն։ Զի առաւելագոյն նահանջիցէ զնոսա առ ժուժկալութիւն եւ համբերութիւն. (Նանայ.։)
patriarch, chief of a family;
prince.
Զրադաշտ մոգ եւ նահապետ մարաց։ Զմանաճիհր նահապետ ազգին ռշտունեաց, եւ զվահան նահապետ ամատունեաց։ (Սրբոյն Գրիգորի) մերոյ նախաշաւղի, եւ լուսաւորութեանց նահապետի. (Խոր. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 83. 89։)
martyr.
Զայսոսիկ ասելով նահատակուհին, լուսաւ հայրն, եւ հնարէր անհանդուրժելի հասուցանել զնահատակուհոյն տանջանս. (Ճ. ՟Ա.։)
vain, useless, futile, frivolous;
ի —, in vain, vainly, to no purpose, uselessly;
ի — աշխատ լինել, to labour in vain;
ի մոտօյ, ի նանիր, cf. Մօտ, cf. Նանիր.
Եթէ լուծեալ եղեւ. ի նանիր է եւ յոյս փրկութեան մերոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
dye, tincture, hue;
thread, ribbon or tissue of various colours;
broidery or needle-work of divers colours;
*cockade, rosette;
— կենաց, thread of life.
Կոչեն զդեւսն յաղ, յերկաթ, ի ջուր, ի նարօտս, յիւղս, ի գարի, ի յուլունս. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
shipwrecked;
— նաւաստի, ծովագնացք, the shipwrecked mariners or people, the survivors from a wreck;
— լինել, to be shipwrecked, cast away.
Նաւաբեկեցայց եւ ի յուսոյ։ Նաւաբեկեցելումն տու՛ր ձեռն. (Ածաբ. Առ որս. ՟Ը. եւ Ածաբ. աղք.։)
to run aground, to strand, to founder, to be lost.
Նաւաբեկեցայց եւ ի յուսոյ։ Նաւաբեկեցելումն տու՛ր ձեռն. (Ածաբ. Առ որս. ՟Ը. եւ Ածաբ. աղք.։)
to navigate.
to build a ship.
Ի նաւակառել՝ նախ իմացումն կատարելութեան նաւին. (եւ այլն. Անյաղթ ստորոգ.։)
small boat, skiff, cock-boat.
Անկեալ դնի լուծեալ իբրեւ զնաւակիկ ինչ յալեաց ծփանաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
sea-faring;
navigator, voyager.
πλωτῶν navigans. որ եւ ՆԱՒԱԼՈՒՂԱԿ, ՆԱՒԱԼԻՒՂ. Որ լուղի նաւաւ, այսինքն նաւէ. (զի ըստ յն. նաւելն նշանակէ եւ լուղիլ). նաւօղ. նաւորդ.
Ամենայն նաւաղօղակն (կամ նաւալուղակն) ի մի վայր ժողովեալ՝ ոչ բարձցեն թեփ մի ի տանոյ նորա, եւ ի նաւս ձկնորսաց խալամ նորա. (Յոբ. ՟Խ. 26։)
the first month of the ancient Armenian calendar, (August).
գրի եւ յուղղականն՝ Նաւասարդի. (որպէս թէ՝ Նոր այս արդ կամ արտ. եւ կամ որպէս պ. նէվ էսիր, այս է՝ նոր ժամանակ կամ եղանակ). Առաջին ամիս հայոց եւ տարեգլուխ, ըստ շարժական տոմարի յայլեւայլ ժամանակս. եւ ըստ անշարժ տումարի յայսմաւուրց՝ որ յարմարեալ է աստուածաշնչի, կամ դարու սրբոց թարգմանչաց, համեմատ մետասաներորդ աւուր օգոստոսի.
navigator;
cf. Նաւուղիղ;
seaman, boatman, gondolier, rower.
Գտաւ անդ նաւավար մի։ Ասէ նաւավարն, կամիմ առագաստ վերացուցանել։ իբրեւ լուաւ նաւավարն զհրամանն թագաւորական, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Նաւատորմիլ.
Զուղտն՝ մալուխ կոչէ արաբացին (այսինքն կամալ, ճամալ, կիմմէլ). եւ այլք զնաւատորմիլ նաւու ասեն մալուխ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Նաւատորմիլ.
Զուղտն՝ մալուխ կոչէ արաբացին (այսինքն կամալ, ճամալ, կիմմէլ). եւ այլք զնաւատորմիլ նաւու ասեն մալուխ (Երզն. մտթ.։)
a farthing, two mites, fourth part of a penny.
κοδράντες որ է բառ լտ. quadrans, -antis;
quarta pars assis. Քառորդ մասն փողոյ. բնիոն. երկու լումայ.
Հատուցանիցես զյետին նաքարակիտն։ Արկ երկուս լումայս, որ է նաքարակիտ մի. (Մտթ. ՟Ե. 26։ Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 42։)
to cause to transgress or to sin, to induce to crime.
Մեղանչական կիրքն ի յանցուցանողին գլուխն դարձցի։ Երեւեսցին մարդիկք անպարտ ի յանցանելն, եւ յանցուցանօղն պարտական. այն է սատանայ. (Լմբ. պտրգ.։ Սկեւռ. ես.։)
to defer, to put off, to procrastinate, to prorogue;
to retard, to hinder, to stop, to protract, to delay;
to prolong, to lengthen;
to temporize;
cf. Յապաղիմ.
cf. Յապաղումն.
Առանց ամենայն ծուլութեան եւ ամենայն յապաղութեան. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
adroitly, dexterously, cleverly, skilfully, expertly, capably.
Զէնս շարժել յաջողակաբար (կամ յաջողաբար). (Խոր. ՟Բ. 76։ Սարկ. լուս.։)
to prosper, to make prosperous, to favour, to second, to facilitate;
to direct, to govern;
to do, to operate, to act;
—եաց մեզ ըստ բաղդի տեսանել, we were so fortunate as to see.
Որ յաջողէ (կամ աջողէ) զամենայն յամենայնի։ Աջողեաց ի ձեզ զզօրութիւնս։ Որ յաջողեացն Պետրոսի յառաքելութիւն թլփատութեանն, յաջողեաց եւ ինձ ի հեթանոսս։ Հաւատք սիրով աջողեալք.եւ այլն։
to prosper, to be prosperous, successful or fortunate, to have great success, to thrive, to succeed in, to contrive to, to get on prosperously, to reach or attain one's aim, to come to a good issue, to terminate propitiously;
— ի վեր քան զակնկալութիւն or զկարծիս, to succeed against all probability;
ոչ-, չ-, to be unsuccessful, to fail, to miss one's aim, to be baffled, to miscarry, to be greatly disappointed;
յաջողեսցին, յաջողեսցի քեզ, you will fully succeed;
all will be well with you.
successor;
heir, inheritor;
following, next;
succeeding, subsequent, posterior;
—ք, posterity.
ՅԱՋՈՐԴ. ἁκόλουθος sequens, consequens ἑπαγωγή ordinum series. Հետագայ (ժամանակ, կամ բան). առաջիկայ. յաւելուած. որ է ի կարգին. էտեւի. արտաքի.
cf. Յառաջս.
Որ ի հարաշարժ ի յաղբերէն յառաջ բղխեալ անհատաբար ի յորդւոյ տիրապէս սուրբ հոգին։ Որ ի հայրական իսկութենէն յառաջ բղխեալ աղբիւր լուսոյ։ Որ հրաբորբոք ծաւալմամբ յառաջ խաղացեալ. (Շար.։)
Յիշմամբ երախտեացն որ առ նոսա յԵգիպտոսէ եւ յառաջ։ Յութերորդ օրէն եւ յառաջ, ապա նուիրել զծնունդս արջառոց եւ ոչխարաց։ Ի սկզբանէ աւետարանին եւ յառաջ մինչեւ յեօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. եզեկ. եւ օրին։ Նախ. ղեւտ. եւ Նախ. յայտն.։)
Անուն քաղաքին էր յառաջ լուզա։ Յառաջ ի մէջ իսրայէլի այսպէս ասէր իւրաքանչիւր ոք։ Զմարգարէ յառաջ տեսանօղ կոչէր ժողովուրդն։ Յառաջ սահմանել։ Յառաջ իսկ ասել. յառաջն ճանաչել կամ դնել. եւ այլն։
Ազգօքն՝ որ էին յառաջ քան զձեզ։ Որ գործեցան յառաջ քան զձեզ։ Յառաջ քան զլուսին։ Յառաջ քան զարեւ։ Յառաջ՝ քան զլերինս հաստատել։ Յառաջ քան զյաւիտեանս։ Երկու ամօք յառաջ քան զգետնաշարժն.եւ այլն։
preface, prologue, preliminary dissertation, prefatory discourse, preamble, exordium, prelude, prolegomena;
speaking first.
Յառաջաբանէ իւրմէ կամի զամբաստանութիւն զնովաւ արկանել։ Յանդիմանել զնա յառաջաբանսն իւր։ Բուռն հարկանէր զյառաջաբանէն բաղդատայ։ Աւասիկ յառաջաբանէս առաջի դնէ զյաղթութիւնն. (Իսիւք.։ Եւթաղ զառաջաբանս եւ զգլուխս կարգեաց. Ճ. ՟Է.։)