divine.
Այլ որ անդ ի յետնոյ ումեմնէ ասի
low, lower;
humble, lowly, modest, moderate, mild, docile, good;
low, vile, abject, ignoble, base, mean, grovelling, worthless;
— հայելով, looking down, modestly.
σώφρων sobrius ταπεινός humilis ἤμερος mansuetus προσηγής placidus πραΰς mitis. Խոնարհ. հանդարտ. հլու եւ հեզ. ընդել. մեղմ բարուք. հմուկ.
to become or grow low, to go down, to subside, to fall, to diminish, to lower, to be humbled;
to calm, to stoop, to be appeased;
to go down, to subside.
Մինչեւ անդադար աղօթիւք ցածցի սիրտ քո. (Վրք. հց. ձ։)
ՑԱԾՆՈՒԼ. Զիջանիլ. մեղմանալ. հանդարտիլ ի ցասմանէ. յետս կալ ի չարեաց. խոնարհիլ. պարկեշտանալ. իմաստնանալ. սիրտը ինջնալ, կակղնալ.
Ցածիր ի բարկութենէդ։ Պարտեալ եռանդեանն չարութիւնն՝ անդէն եւ անդ դադարեալ ցածնուն։ Չէր պարտ բարկանալ, այլ երկնչել եւ ցածնուլ։ Ի ցասմանէն ցածնուցուն։ Ոչ երբէք ցածնութիւնն ի չարեացն. (Ճ. ՟Ա.։ Փարպ.։ Շ. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։ Սարգ.։)
Զայս ամենայն գիտացեալ՝ ցածցո՛ւք զգաստասցուք։ Սպառնալիք միա՛յն, զի ցածնուցումք. իսկ եթէ չցածնուցումք, եւ անդէն ի չարիսն կայցեմք, չածիցէ՞ տանջանս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. թես.։)
lowness;
modesty, moderation, sobriety, decency;
humiliation;
humility;
vileness, meanness, baseness;
ցածութեամբ, with a lowly air, meekly, modestly;
meanly, basely.
Հեզութեամբ եւ ցածութեամբ։ Աղբիւր ամենայն չարութեան՝ հպարտութիւն է, նոյնպէս եւ խոնարհութիւն՝ սկիզբն ամենայն ցածութեան։ Ցածութեամբ հանդերձից։ Հանճարով իմաստութեամբ եւ ցածութեամբ։ Ցածութեամբ զարդարեալ էր գծուծ հանդերձիւ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։ Եւս. պտմ. ՟Թ. 8. եւ 11։ Ճ. ՟Ա.։) ցածութիւն. Հանդարտութիւն, լռութիւն.
Ցածութիւն աչաց. (Մանդ. եւ Սարգ.։)
calm, quiet, tranquillity.
Ցածնուլն. զիջումն. հանդարտութիւն.
humble, meek, modest, moderate, sober, good;
low, lower;
— վայրք, lowlands;
— խորհուրդ, wise or prudent counsel.
σώφρων moderatus, modestus σιγηρός taciturnus κόσμιος honestus. Ունակ ցածութեան. ցած՝ որպէս պարկեշտ. խոնարհ. զգաստ. զգօն. հանդարտ. հեզ. լուռ.
Կնոջ ցածնոյ չվայելէ ինչ այնպիսի լկտութիւն։ Այլանդակաց բարս համարիք, եւ ոչ ցածնոց։ Չձգել իւրովին զանձինս ի նեղութիւնս՝ ցածնոց մարդոց է. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Եփէս։ Եբր.։)
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
Ցածուցանել զաչս յայրատութեան. (Մանդ.։)
Մանաւանդ՝ Զիջուցանել. հանդարտեցուցանել. մեղմել. խաղաղել. դադարեցուցանել ի սաստկութենէ կամ իսպառ. անգործ առնել. եւ Հաշտ առնել. քաւել.
Զկատաղութիւն բռնաւորին ցածուսցէ։ Ոչ այնպէս կտրել անդամոցն, որպէս եւ մտացն սանձք՝ գիտեն ցածուցանել զալիս ցանկութեանն. (Ոսկ. մտթ.։)
to reduce to want, to impoverish, to make unhappy.
Այր զընկեր կա՛մ դարանեալ սպանանէ, կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24.) (ա՛յլ ձ. գաղտապէս յակնեցուցանէ, կամ յանդ կամ յարկանէ ցուցանէ. յն. ցաւագնեցուցանէ, կամ տառապեցուցանէ)
terrestrial, continental;
dry, arid.
Զի ո՛չ ի ցամաքայնոց քան զառիւծ ինչ գազանագոյն գտին։ Զանդրանիկս զարուս զամենայն ցամաքայնոցն։ Ցամաքայնոց, ջրայնոց, օդագնացաց. (Փիլ.։)
to dry, to des-sicate;
to dry up, to parch, to render arid;
to drain, to dry up, to exhaust.
ξηραίνω, ἁποξηραίνω, ἁναξηραίνω sicco, exsicco, arefacio. Ցամաք կացուցանել. չորացուցանել. բառնալ զխոնաւութիւն եւ զդալարութիւն. գօսացուցանել. կաշկանդել. ցամքցնել, չորցընել.
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
Եւ ոչ զցամաքելոցն զովացուցէք զծարաւ. (Մանդ.։)
dry, arid, parched.
Լինի ցամաքուտ վայր։ Ցանեցին զցօղն բժշկութեան ի ցամաքուտ եւ ի հիւանդացեալ հոգիս մարդկան. (Վրք. հց. ՟Ե։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
cf. Ցայգահանդէս.
nocturn (religious service in the night).
Ցայգապաշտտմամբ մաղթանս առ Աստուած մատուցանէր. (անդ։)
dreaming.
Ընդէ՞ր նախանձեսցիս (ընդ) ցայգացնորիդ (կամ ցայգացնորդիդ) բանդագուշելոյ. (Սեբեր. ՟Ը։)
night, night time or hour, the whole night;
բղխումն ցայգութեան, nocturnal pollution.
Կամի նախ քան զգիշերն ածել ի հաշտութիւն պօղոս, եւ ապա տալ ցայգութեան։ Կարեւոր աղօթից պէտք են, եւ բազում արտասուաց, եւ ցայգութեան եւ ցերեկութեան։ Աղօթից պէտք են, մանաւանդ տռաւօտին աղօթից եւ ցայգութեանց։ Ցայգութենէ եւ զցերեկութենէ, կամ զարեգակնէ եւ զլուսնոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
to leave out at night.
Ցայգ օ՛թ արարեալ անդ՝ հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն աստուծոյ. (Պիտառ.։)
so, so much, to such a degree.
Ի վերոյ քան զմոլաթզենին ելից սպանանելով զանդամս զերկրաւորս՝ զմարմին խոնարհութեանս, ցայնքան՝ մինչեւ զՅիսուս ընկալայց. (Առ որս. ՟Բ։)
to spout, to cause to gush out, to spirt out;
to shine, to beam, to emit rays;
տիղմ —, to splash, to bespatter.
Ցայտեցաւ յարենէ նորա զորմովքն եւ զձիովքն։ Ի քեզ ցայտեցելոյ արեանդ. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 33։ Անյաղթ բարձր.։)
to sow, to strew;
to spread, to scatter, to diffuse;
to sprinkle, to besprinkle.
σπείρω, διασπείρω semino, sero, dissemino եւ spargo, dispergo πάσσω, -ττω , καταπάσσω, προσπάσσω conspergo, aspergo ῤαντίζω, ἑπιρραίνω, περιρραίνω , περιρραντίζω, προσραίνω circumspergo. Իբրու զցան՝ զբաժանելի մասունս իրաց ցայտմամբ իմն ծաւալել այսր եւ անդր։ Որպէս Սերմանել զունս. (որ եւ ռմկ. ցանել. էքմէք ).
Զպատուական սերմն ցանիցեն։ Սերմանիքն սուրբ եւ օգտակարք ցանիցին ի ձեզ. (Մանդ.։ Խոսր.։)
desirable, to be wished for, longed for, much sought after, amiable, dear;
— պարզութիւն, amiable simplicity;
— է ինձ, I desire, I wish for, I would that, I dream of nothing but;
Այր ցանկալի հոգւոյն Աստուծոյ, եւ դարձնի գերւոյն՝ եւս եւ ուսման ցանկացող. (անդ։)
to desire, to wish, to envy, to covet, to long for;
to desire inordinately, to covet greedily.
Անձն ամպարշտի ցանկայ չարեաց։ Մարմինն ցանկայ հակառակ հոգւոյ, եւ հոգի հակառակ մարմնոյ։ Յափշտակութեան մի՛ ցանկայք։ Եթէ ցանկայք աթոռոց եւ գաւազանաց իշխանութեան։ Ցանկայ եւ փափաքէ անձն իմ ի գաւիթս քո։ Ցանկանալով ցանկացեալ ես երթալ ի տուն հօր քոյ։ Մի՛ ցանկանար տան ընկերի քո, եւ մի՛ անդոյ նորա։ Մի՛ ցանկար կնոջ ընկերի քո։ Մի՛ ցանկանայցես։ Տայցես զարծաթն ընդ ամենայնի, որում ցանկանայցէ անձն քո։ Որոց եւ ցակասցի անձն քո։ Աւուր մարդոյ ոչ ցանկացայ։ Ցանկացայ փրկութեան քում տէր։ Ցանկացեալ կերակրոյ։ Ցանկացեալ նոցա՝ առի։ Ցանկացեալ երեսաց քոց՝ գտի զքեզ։ Որ հայի ի կին մարդ՝ առ ի ցանկանալոյ նմա։ Զի՛նչ ցանկայ անձն քո։ Ամպարիշտ ցանկանայ զամենայն աւուրս զցանկութիւն չարեաց։ Եղէ ցանկացօղ դեղոյ նորա։ Հասանէ առ ցանկացօղս իւր.եւ այլն։
cf. Ցանկամ.
Անձն ամպարշտի ցանկայ չարեաց։ Մարմինն ցանկայ հակառակ հոգւոյ, եւ հոգի հակառակ մարմնոյ։ Յափշտակութեան մի՛ ցանկայք։ Եթէ ցանկայք աթոռոց եւ գաւազանաց իշխանութեան։ Ցանկայ եւ փափաքէ անձն իմ ի գաւիթս քո։ Ցանկանալով ցանկացեալ ես երթալ ի տուն հօր քոյ։ Մի՛ ցանկանար տան ընկերի քո, եւ մի՛ անդոյ նորա։ Մի՛ ցանկար կնոջ ընկերի քո։ Մի՛ ցանկանայցես։ Տայցես զարծաթն ընդ ամենայնի, որում ցանկանայցէ անձն քո։ Որոց եւ ցակասցի անձն քո։ Աւուր մարդոյ ոչ ցանկացայ։ Ցանկացայ փրկութեան քում տէր։ Ցանկացեալ կերակրոյ։ Ցանկացեալ նոցա՝ առի։ Ցանկացեալ երեսաց քոց՝ գտի զքեզ։ Որ հայի ի կին մարդ՝ առ ի ցանկանալոյ նմա։ Զի՛նչ ցանկայ անձն քո։ Ամպարիշտ ցանկանայ զամենայն աւուրս զցանկութիւն չարեաց։ Եղէ ցանկացօղ դեղոյ նորա։ Հասանէ առ ցանկացօղս իւր.եւ այլն։
cf. Մշտաջան.
Մշտաջան. անդուլ. անդադար.
Ցանկաջան աղօթիւք եւ փառատրութեամբք վերին զուարթնոցն նմանիցէ. (Մանդ. ՟Ժ։)
amorous, lecherous, lewd, voluptuous, sensual, libidinous.
Ցանկասերք մանաւանդ՝ քան աստուածասէրք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ. 4։)
cf. Ցանկական.
Զանգիտումն եւ յանդգնութիւն ի սրտմտականէն, իսկ վաւաշոտութիւն ի ցանկացողականէն լինի. (Մաքս. ի դիոն.։)
to surround with hedges, to hedge or wall in, to enclose, to encircle;
— զհամարս տանց, to divide into chapter and verse.
Մտի ես ի դրախտն ցանկեալ։ Սուրն այն՝ որ ցանկեցաւ (եդեալ իբրու ցանկ) ի դրախտի անդ ի պատճառս եւայի, բարձաւ ի ձեռն Մարիամու. (Եփր. համաբ.։)
lascivious.
Զցանկոտ բարս թունաւորս ի հնազանդութիւն ածեն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ը։)
to frequent, to haunt;
to continue, to persevere, to perpetuate, to last.
Աչք նոցա ցանկորդեալ ի ճանապարհս նոցա. (անդ. ՟Ժ՟Է. 16։)
Ի մէջ խորհրդականաց ցանկորեսջիր. (անդ. ՟Ի՟Բ. 13։)
Ցանգորդեալ սրբոցն անդրէն ի վանսըն դառնային. (Տաղ համբ.։)
desire, longing, envy;
will, pleasure;
sensual pleasures, lust, concupiscence, voluptuousness, sensuality, passion, love;
cupidity;
— փառաց, ambition;
գալ ի —, to desire, to wish;
լինել ի ցանկութեան մեծի, to desire ardently, to wish for eagerly;
առնել ընդ ցանկութեան անձին, to act according to one's caprice.
Զանմահ կենացն ցանկութիւնսն. (Մանդ.։ Ասի եւ Ցանկութիւն շահից, կերակրոյ, գեղոյ, փառաց, ծարաւոյ, չարեաց, եւ այլն։)
net, seine;
net-work;
snare;
cf. Ցանցատեսակ;
սփռել զ—, to spread nets;
անկանիլ ի —ս, to be caught, taken in a net;
to be snared, netted, entrapped.
ἁμφίβληστρον, δίκτυον rete σαγήνη sagena. Վանդակաձեւ հիւսուած չուանեայ յըմբռնել զձկունս, որպէս եւ զայլ կենդանիս պէսպէս օրինակաւ. ուռկան. արձոյլ. վարմ. երագազ. դամ. աղ, թօռ.
haul, cast of a net;
casting nets.
Չշօշափեցի զպատանդիչ զցանցարկ կարթին. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
to fish with nets, to take or catch in a net.
Որ ոչ ցանկայ ոսկւոյ, ոչ ցանցէ զնա ագահութեամբն սատանայ։ Զի թէ ի մանկութիւնն զգուշանամ, յերիտասարդութիւնն ցանցեն. թէ եւ անդ ամրանամ, ի ծերութիւնն ցանցեն. դու Աստուած մեր զերծո՛ զմեզ ի ցանցէ որսողացն։ Աբիսողոմ ցանցեցաւ յաղթահարեալ զօրօքն։ Դաւիթ ցանցեցաւ աչօքն ի տեսութիւն կնոջն ուրիայ. (Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. Լմբ. ժղ.։)
inclined to anger, hasty, irascible, passionate, choleric.
Որ աստ ցասկոտ է եւ բարկացօղ, անդ բարկութիւնն Աստուծոյ մնայ ի վերայ նորա. (Յհ. գառն. խր.։)
Գինւոյ անչափութիւնն ցասկոտս եւ յանդուգն գործէ. (Ոսկ. եփես.։)
fit to excite anger;
irascible;
Ցասմնական ցպով սաստկութեան յանդիմանիչն (մեծն Ներսէս). (Ճ. ՟Ը.։)
anger, indignation, passion, wrath, ire, rage, fury;
ի — ածել, to provoke, to anger, to incense;
գրգռել զ— ուրուք, to rouse or stir up wrath, to put into a passion;
թափել զ— բարկութեան, to vent one's anger or spleen;
մեծապէս ցասմամբ եռալ ախտից, to be aggravated, to become worse;
լինել ցասմամբ ընդ ումեք, to be angry with, to quarrel with a person.
Ախտ բորոտութեան մեծապէս ցասմամբ եռայր յերկրի։ Զի անցուսցէ ի մէնջ զցասումն պատուհասի յանցանաց մերոց։ Դարձո՛ զցասումն քո ի մէնջ։ Վասն որպիսի՛ ինչ իրաց նեղեն զմարդիկ ցասմունք ազգի։ Ընդէ՞ր զեղուն ի մեզ ցասմունք պատուհասիցն Աստուծոյ. (Խոր. առ արծր.։ Ժմ.։ Շար.։ Մանդ.։)
causing pain, dolorons;
hurtful, unwholesome.
ՑԱՒԱԲԵՐ ՑԱՒԱԲԵՐԱԿԱՆ. ἁλγεινός dolorem adferens, molestus, gravis. Որ ինչ բերէ զցաւ, զհիւանդութիւն. առիթ ցաւոց եւ ախտից.
Որ ի ցաւաբեր տեղիս բնակեալ է, ի հարկէ հիւանդանայ ... Նա որ ի ցաւաբեր վայրս բնակեալ է. (Բրսղ. մրկ.։)
unhealthy, infirm, sickly, broken down, feeble, weak.
Ցաւօք խօթութեան խանգարեալ. ախտաժէտ. հիւանդ. հիւանդոտ.
painful, doleful, afflicted, sorrowful, dismal, mournful;
dolefully, dolesomely, painfully, sadly;
— ձայնիւ, in a monrnful tone;
— սիրտ, sorrowful heart;
— անէծք, atrocious curse;
— կեանք, tiresome life.
Ցաւագին հեծութեամբ։ Ցաւագին ողբովք։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին։ Բժշկութիւն ցաւագին ախտից տիրականն մարդոյ։ Յորժամ հնչէ փողն ահագին՝ ազդել յոսկերս իմ ցաւագին. (Յճխ.։ Շար. Մանդ.։ Սարգ.։ Յիսուս որդի.։)
Մեծաւ ոգով եւ ցաւագին արտասուելով։ Զամենայն գիշերս ցաւագին տրտմեցայ։ Հատած վէրք՝ ցաւագին կսկծեցուցանեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Ժ։)
to be in pain, to have a pain, to be ill, to suffer;
to pain, to be afflicted, vexed, chagrined, sorry.
ՑԱՒԱԳՆԵՄ ՑԱՒԱԳՆԻՄ. ὁδυνάομαι dolore afficior, doleo. Ցաւագին գտանիլ. ցաւս կրել. զգալ ցաւոց. ցաւել. վշտանալ. հիւանդանալ. տկարանալ. մորմոքիլ. տրտմիլ.
Ցաւագնեաց նա ի բազում պահոց։ Ոչինչ ցաւագնեաց նմա։ Տրտմել եւ ցաւագնել յոյժ մեզ՝ զանարժանս գործելով։ Ցաւագնել յանցանելն զպատուիրանաւն։ Թէ ոչ էիր հիւանդ, ոչ ցաւագնէիր ընդ բանսն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Փիլ. բագն.։ Շ. յկ. ՟Ի՟Գ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Իբրեւ ձեռն կամ ակն ցաւագնեալ։ Թէպէտ եւ ցաւագնի մեր ձեռն կամ ակն, կնքեմք զցաւագնեալն անդամ պատուական խաչիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Առողջութիւն ցաւագնելոց։ Ծուլութեամբ իմով ցաւագնեալ։ Ցաւագնելոցն անօրէնութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Մանդ.։)
cf. Ցաւագար.
Զախտաժէտսն եւ զցաւագնոտսն։ Խեղք եւ կոյրք, եւ ցաւագնոտք։ Հանճարեղ եւ ձրի բժիշկ ցաւագնոտ ոգւոց մարդկան. (Ագաթ.։ Մանդ.։ Մարաթ.։)
painful, doleful, grievous, sad.
Ցաւալից են անդամք մարմնոց մերոց. (Եղիշ. միանձն.։)
illness, sickness, pain.
Հիւանդութիւն. ախտ.
cf. Ցաւակից լինիմ.
Աղաչէ օգնել. ցաւակցեն։ Ցաւակցիմ հիւանդաց՝ ի տես երթալով, եւ զհիւանդութիւն բառնալով. (Մխ. առակ.։)
condolence, compassion, sympathy;
թուղթ ցաւակցութեան, letter of condolence.
Սիրով եւ ցաւակցութեամբ կատարեսցուք։ Զկ եւ ի զկնի եկելոցն ընկալայց զթողութիւն եւ ցաւակցութիւն իմոյ տիրապէս հիւանդութեանս. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
pain.
Ըստ ցաւացոյ ածին եւ ըստ վիրին չարութեանն. (Մանդ. ցանկ.։)
to cause pain or sorrow, to pain, to afflict.
Նա ցաւեցուցանէ, եւ միւսանգամ անդրէն հաստատէ. (Յոբ. ՟Ե. 18։)
to have a pain, an ailing;
to be afflicted, chagrined;
to regret;
cf. Ցաւէ.
Ողջ քաղաքն անդ էր, եւ միապէս ցաւէին ամենեքեան. (Վրք. հց. ՟Է։)
cf. Ցիխ.
Ընդ ցեխ աղբոյն որդունք ղօղիցին։ Քան զցեխ եւ զաղբ յոյժ գարշելի է. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Բրսղ. մրկ.։)
tribe, caste, race, branch;
—ից —ից, various, diverse.
Յընտանեաց մարմնոյ իւրոյ ի ցեղէ իւրմէ։ Իշխանք ցեղիցն ըստ նահապետաց։ Ի ցեղէն Շմաւոնի։ Հազար այր ի ցեղէ՝ յամենայն ցեղիցն իսրայէլի։ Հանդերձ ցեղիւքն իսրայէլի։ Ի ցեղէ հօրն իւրեանց։ Ի ցեղէ որդւոցն կահաթու։ Ըստ ցեղից ձերոց։ Եւ եղիցի ցեղն զոր ցուցցէ տէր, մատուսջիք ըստ տոհմից։ Բաժին ցեղի.եւ այլն։