truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
Արդարութիւն եւ ճշմարտութիւն։ Ողորմութիւն եւ ճշմարտութիւն։ Ճանապարհ ճշմարտութեան։ Խօսել կամ առնել զճշմարտութիւն։ Ճշմարտութիւն է զօրութիւն թագաւորաց եւ իշխանութիւն եւ մեծութիւն, եւ է օրհնեալ տէր աստուած ճշմարտութեանն։ Ես եմ ճանապարհ, եւ ճշմարտութիւն, եւ կեանք։ Հոգին ճշմարտութեան.եւ այլն։
cf. Ճոխագոյն.
Սեղան ո՛չ ճոխաբար, այլ ի գարեղէն նկանակից կազմէր. (Երզն. մտթ.։)
imperiously, with authority;
opulently, richly, magnificently;
amply, diffusely.
Այրն ճոխագոյն էր քան զկինն, եւ բռնութեամբ վարէր. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ ասէ, հրամայեցի, որ ճոխագոյն է, այլ պատուիրեցի, որ խրատու էր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
Խիզախելով եւ քան զայլսն ճոխանալով՝ ասէր. թէ եւ մերանել եւս հասանէ, զքեզ ոչ ուրացայց. (Երզն. մտթ.։)
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
Թագաւորական հրահանգաց հանդիսիւ ճոխացուցանէր. (Յհ. կթ.։)
power, authority, influence, sway, empire;
pride, haughtiness;
riches, opulence;
abundance, diffusion;
ճոխութեամբ, nobly, magnificently, authoritatively, imperiously, arrogantly, haughtily, ostentatiously, pompously;
քո —դ, Your Lordship.
Զճոխութիւն նախապետութեան թերեւս իւր յափշտակէր նա. (Եփր. ծն.։)
Եսն ասելով՝ զճոխութեան իշխանութիւնն յայտ առնէ։ Ոչինչ կարի ճոխութեամբ, այլ հանդարտութեամբ առնէր սպաս տաճարին. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
love of power, ambition.
ՃՈԽՍԻՐՈՒԹԻՒՆ կամ ըստ տպ. ՃՈԽԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Սէր ճոխութեան. յն. սնափառութիւն.
Չա՛ր է ճոխութիւն, ճոխսիրութիւն, սէր պետութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
to take off the hair, to depilate;
to arrange or play with the beard.
Ճողէր զմօրուսն։ Ճողեն զմորուսս իւրեանց. (Վրդն. պտմ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Զհերսն եւ զմօրուսն ճողելով։ Ճողէին զհերս եւ զմուրուս։ Ճողէր զալիսն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ե. Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի՟Բ. եւ այլն։)
to deliver, to take away, to save, to free, to disengage, to set at liberty.
Մազապուր ճողոպրեալ յամուրն փախստեայ անկանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 35. յն. փախչէր։)
Հազիւ ճողոպրեալ անձնապուրծ փախչէր. (Յհ. կթ.։)
to talk big, to boast, to brag, to bully, to be pretentious, to become arrogant.
Թէ կամեցեալ էր ճոռոմանալ, եւ զպատճառսն ասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։)
boy, domestic, waiter.
Այն ճորտն ճոխ էր եւ ճապուկ. (Նար. տաղ սայլի.։)
Թուղթն խօսուն՝ լուսով ի լի (սուրբ կոյսն), գիրըն գրեցաւ յինք ձոյլ ոսկի (յիսուս), կենաց թղթին ճորտ ու գերի։ Ճերմակ ձի դաւեղ եւ գէր (գաւակաւ). աչեր սպիտակ փայլուն ունէր (ճրագ կանթեղին). ճորտն ըզպախուցըն կուքաշէր, խըրխընջալով ի վեր վազէր. (Շ. առակք.։)
to mount, to ride;
— ի կառս, ի ձի, to mount or enter a carriage or vehicle;
to ride, to mount on horseback;
— ի նաւ, to go on shipboard, to embark;
անհամետ —, to ride bare-back;
յորս —, to go a hunting or shooting;
զհետ —, to chase, to give chase to, to persecute, to set off in pursuit of, to pursue;
յաւար —, to plunder, to pillage, to sack;
ապրեցաւ հեծեալ ձիով, he fled on horseback;
cf. Կառք.
Կազմեա՛ ինձ էշ, եւ հեծայց ի նա։ Հեծաւ յէու, եւ գնաց։ Հեծան իւրաքանչիւր ի ջորւոջ իւրում։ Զերիվարն՝ յորում արքայ հեծանէր։ Հեծեալք յերիվարս։ Հեծանէին յերեսուն եւ երկու յովանակս։ Զփարաւոն՝ որ զհետ հեծանէր ժողովրդեան քո բազում զօրօք՝ կառօք եւ երիվարօք. յն. զհետ մտանէր կամ պնդէր. (եւ այլն։)
winnowing-fan;
hay rake.
Հեծանոցաւ դատողութեան քո տէր սրբես զկալ աշխարհի. (Շար.։)
cavalry, horse-soldiers, horse;
horseman.
Եւ էր հեծելազօրն կարի յոյժ։ Եհան զամենայն զհեծելազօրն։ Զհեծելազօրս աղեղնաւորս։ Հեծելազօրքն վառեալք.եւ այլն։
cf. Հեծեծեմ.
Հեծէր ի հեծութիւն դառնացելոյ սրտի. (Ճ. ՟Ա.։)
groaning, lamentation, complaint, woes.
Ո՜ տէր. որ է հեծութիւն աղօթից. (Բրսղ. մրկ.։)
the fork, the seat of a horseman.
Արձակեաց զնետ իւր, եւ հարկանէր զնա ի հեծուկն ի խոց մահու. (Ուռհ.։)
to make mount, to put on.
Հեծուցեալ ի վերայ իւրոյ նժուգի՝ ապրեցուցանէր. (Փարպ.։)
sobs crying, mockery.
Ասէր հեկեկանօք եւ դառն արտասուելով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
Ծովալիճն ի հեղեղ դարձեալ՝ ողողանէր զտունն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Հեղձուցիչ.
Ելանէր արտաքս նոյ՝ ապրեալ ի հեղձական ալեացն. ((յն. ի նաւակոծութենէ) Ոսկ. ղկ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
cf. Հեղձանիմ.
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
cf. Հեղձանիմ.
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Սատանայ հեղձեալ լինէր նախանձու. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 4։)
suffocation;
choking;
pressure.
Զառեալ կենդանիսն ապրեցուցանէր եւեթ ի ջրոցն հեղձմանէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
Փոկ լինէր, եւ լուղորդաց ընդ ոտս անկեալ՝ հեղձուցանէր. (Եզնիկ.։)
nail;
cf. Բեւեռ.
Որ ափով իւրով զջուրս ծովու չափէ, եւ զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ, հեղուսօք բեւեռեալ լինէր ի խաչի. (Մեկն. ղկ.։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
ease, convenience, comfort, pleasure;
facility;
easy, commodious;
voluptuous;
— պաշտօն, volunteer service;
— ցանկութիւն, voluptuousness, concupiscence, lust;
ըստ —ի, at will, at pleasure, at one's ease;
— եւ համբոյր մտօք, affably, benignly, kindly, condescendingly;
զ— ցանկութեան զհետ անցանել, to give oneself up to pleasures;
ըստ իւրեանց —ի գնալ, to go one's own way, at one's leisure, at one's ease;
to live as one likes, to follow the bent of one's own inclinations.
Կակուղ եւ հեշտ սանձք. Մարդասէր եւ հեշտ լծոյն։ Հեշտ բանք (պոռնկաց). (Լմբ. սղ. Լմբ. պտրգ. Լմբ. առակ.։)
cf. Հեշտալից.
Ոչ հեշտալի լինէր նմա քուն. (Խոսր. ՟Բ. 35։)
Լուսաւոր եւ հեշտալի էր երեւումն այն. (Ճ. ՟Բ.։)
delectable, agreeable, sweet, relishing, amusing;
delicious;
voluptuous.
Տէր յիսուս ընկա՛լ զոգի իմ, եւ իսկ եւ իսկ հատուցեալ որպէս հեշտալից աւանդեաց զոգի իւր. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
effeminate life, voluptuousness.
Զհեշտախտութիւն ի սրտից մերոց ի բա՛ց ջնջեսցուք։ Շաղախէր ընդ ամենայն հեշտախտութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։)
easy;
delicious, delightful, pleasing;
—ք, pleasures, delights.
Ձայնն ո՛չ սպառնական, այլ հեշտական (էր). (Երզն. մտթ.։)
voluptuousness, sensuality, lewdness.
φιληδονία amor voluptatis, voluptuositas. Հեշտասէրն գոլ. սէր հեշտութեան եւ փափկութեան.
Զտգիտութիւն օրինացն, զբնութեանս հեշտասիրութիւնն։ Հեշտասիրութեանս յագուրդ տուաւ սէր քո եւ քումդ փառաց. (Լմբ. սղ.։)
easy to comprehend, obvious, plain, intelligible, clear, evident;
pleasant, commodious.
Հեշտընկալ եւ խաղաղասէր մատուցմամբ իւրոց շահից. (Պիտ.։)
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
Ստեփաննոս ժողովէր հեշտութեամբ զկոծումն քարանց վասն վկայութեանն քրիստոսի. (Լմբ. ժղ.։)
very far, farther;
far, from afar, afar off.
Հեռացաւ յինէն հեռագոյն քան որպէս էրն։ Մինչդէռ հեռագոյնէր։ Երթայր զհետ նորա հեռագոյն։ Էր հեռագոյն ի նոցանէ երամակ.եւ այլն։
cf. Հեռաւոր.
Նետս արձակէր հեռաձիգս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Թէպէտեւ հեռաձիգ ժամանակաւ կրէր զմահն. (Նանայ.։)
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
Ի հեռանալ նոցա ի տանէն միքայ։ Հեռացեալ դադարէի յանապատի։ Ժամանակ հեռանալոյ ի գիրկս արկանելոյ։ Ի սրբոցն հեռացեալ էին։ Աստուած հեռացաւ յինէն։ Տէր հեռացաւ ի քէն։ Մի՛ հեռասցի սուր ի ատնէ քումմէ։ Յարդարութեանց նորա ոչ հեռացայց։ Հեռացան ի նոցանէ իրաւունք։ Հեռացի՛ր ի նոցանէ։ Հեռացեալք եւ մօտեալք զնոյն օրինակ վտանգէին.եւ այլն։
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
Դիտէր քոյրն նորա ի հեռաստանէ։ Եկին հասին ի հեռաստանէ։ Ի հեռաստանէ ժողովէ իւր գանձս։ Միթէ չիցէ՞ լուեալ ի հեռաստանէ զայդ, զոր արարի յաւուրց առաջնոց։ Ի հեռաստանէ առնու զհոտ պատերազմի.եւ այլն։
Ընդէ՞ր տէր կացեր ի հեռաստանէ։ Կացին ի հեռաստանէ։ Լա՛ւ է բարեկամ մերձաւոր՝ քան եղբայր ի հեռաստանէ բնակեալ. եւ այլն։
to remove, to put or set aside, to scatter, to avert, to keep off;
—ցո՛ ի քէն զկագ, avoid quarrelling.
Հեռացո՛ ի մէնջ տէր զխաբէութիւն սատանայի. (Ժմ.։)
remote, removed, distant, far off;
absent.
Յազգս հեռաւորս։ Ի մերձաւորացն քոց կամ ի հեռաւորաց։ Հեռաւորն մահու վախճանեսցի, եւ մերձաւորն սրով անկցի։ Ի հեթանոսս հեռաւորս։ Յիշեցէ՛ք զտէր հեռաւորքդ։ Եղբօր կամ հեռաւորի (ըստ ազգակցութեան).եւ այլն։
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Կորովի էր բանիւք, եւ փիլիսոփայութեան չէր ինչ հեռի. (Եւս. պտմ. ՟Զ։ 15։)
Հեռի առնել յանձնէ կամ ի յարկէ եւ կամ յայլմէ զանօրէնութիւն. զանիրաւութիւն. զօգնականութիւն. զծանօթս կամ զանձն յաստուծոյ։ Աստուած իմ մի՛ հեռի առնիր յինէն։ Յիրաւանց քոց հեռի եղեն։ Հեռի եղեն յինէն եղբարք իմ, կամ մխիթարիչք իմ։ Հեռի եղիցի ի նմանէ օրհնութիւն։ Սուր եւ թշնամի հեռի լիցի ի նոցանէ։ Որպէս հեռի են երկինք յերկրէ, այնպէս հեռի են ճանապարհք իմ ի ճանապարհաց ձերոց։ Հեռի իցէ ի քէն ճանապարհն։ Հեռի եմք ի ձէնջ յոյժ։ Հեռի եմք ի միմեանց։ Հեռի է ի մեղաւորաց փրկութիւն։ Հեռի լիցին ի փրկութենէ։ Առ ի քէն իմաստութիւնդ հեռի է ի նմանէ։ Խորհուրդ ամպարշտաց հեռի է ի նմանէ։ Մերձ ես դու տէր ի բերանս նոցա, եւ հեռի յերիկամանց նոցա, եւ այլն։
Մի՛ ուրեք հեռի ձգիցիք երթալ։ Վասն հեռի բնակելոյ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն։ Չէին հեռի ի ցամաքէն.եւ այլն։
Ճակատէր ոչ հեռի յիւրմէ բանակէն. (Խոր. ՟Բ. 43։)
cf. Հեռաւորութիւն.
Ծեր ոմն ձանձրացեալ ի հեռութենէ ջրոյն, զի մղոնաւ հեռի էր, խորհեցաւ մերձ ջրոյն առնել զկայս իւր. (Վրք. հց. ձ։)
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
Եգիտ նա զիշխանութիւնն՝ զոր խնդրէր, հետ ընդ հետ վաղվաղակի. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 10։)
Զչարիսն՝ որ հետ ընդ հետ հասանելոց էր. (Գէ. ես.։)
ի սուրբ լեառն ձիթենեաց ի տեղի հետի ոտիցն յիսուսի էր ծառ մի. (Եպիփ. ծն.։)
Շրջէր ի տեղիս տէրունական, եւ երկիր պագանէր հետի ոտից նորա. (Պիտառ.։)
to trace out, to try to find out, to pry into, to search, to hunt or ferret out, to inquire, to investigate, to examine, to scrutinize;
խորազնին —, to search into, to go to the bottom of, to sift, to investigate;
— զպատճառս, to trace back to the first cause, origin or principle, to ascend to the original source.
Ովրիգենէս հետազօտէր զթարգմանութիւն (սուրբ գրոց). (Շիր. քրոն.։)
Հետազօտէր զսիրտս եւ զերիկամունս։ Ոչ հարցաքննէ կամ հետազօտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. 27։)
Եւ էր քննիչ եւ հետազօտող աստուածային պատուիրանացն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ժ՟Է.։)
to draw behind or after.
Ամենայն ջրայնոց կառավարեալ՝ ընդ այն ճանապարհ հետաձգէր. (Ճ. ՟Ա.։)
pursuing, hunting;
eager, forward, aspiring or longing for;
candidate, competent, concurrent;
rival, emulous;
— լինել, to pursue, to run after, to chase, to give chase to, to follow close;
to aspire, to aim at, to concur, to compete;
— լինել թշնամւոյն, to fall upon the enemy.
Հետամուտ լեալ՝ դիմեալ գային յաշխարհս մեր։ Պատահեաց աւազակաց, եւ փախստեայս արարեալ՝ հետամուտ լինէր. (Խոր. ՟Բ. 13։ ՟Գ. 40։)
consequently, in consequence, of course.
Արդ՝ հետեւաբար մեզ զծնունդն տէրունական ատենաբանեաց. (Անթիպատր։)