invisible;
incomprehensible;
— առնել, to neglect, to take no care of, to despise, to quit, to abandon, cf. Անտեսել.
cf. Անտեսական.
Ամենայն խորք ի վեր գան, եւ անտեսանելիք ի տես գան. (Նար. երգ.։)
very dear, precious.
Գտեալ մարգարիտ մի բազմագնի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Արբցէ ասէ գան բազմագին՝ քան զայն որ ոչ գիտէր բնաւին. (Շ. եդես.։)
cf. Բազմագին.
Գտեալ մարգարիտ մի բազմագնի. (Կիւրղ. գանձ.։)
that has many children.
Ուրա՛խ լեր դշխոյ՝ հարսն պանծալի, բազմազաւակ կուսութեամբ բերկրեալ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
of several species, sorts or kinds, diverse, manifold.
polyglot.
stout;
great;
thick;
rough, rude, rustic, unpolished;
awkward, ill-shaped, ill-made;
rugged, toilsome, difficult;
— զգեստ, coarse cloth;
— ձայն, rough voice;
harsh sound;
— գոյնք, stiff or unconnected colouring.
Խոշոր հանդերձս ագանել. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
ձայն է բացակատարումն գանչեցելոյի մեզ հագագի, երիւրեցելոյ ընդ խոշոր (այսինքն՝ խոշորաձայն) շնչափողն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա.)
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
Թերեւս արդեօք եւ զեստուս իմոյ զխոշորութիւն ստուգանես. (Առ որս. ՟Ը։)
tormenting, torturing
Լի խոշտանգանօք. չարաչար տանջանօք.
to pain, to torment, to torture;
to thrash, to beat.
ԽՈՇՏԱՆԳԵՄ κολάζω plecto, castigo, punio μαστιγόω, μαστίζω flagello βασανίζω torqueo ad eruendam veritatem, exploro ἑτάζω examino. որ եւ ԽՈՇՏԱՆԿԵԼ. Խիստ տանջել. հարկանել. տագնապել գանիւք. կտտել. չարչարել. կոշկոճել. պատժել. բռնադատել ի խոստովան լինել. Ծեծել, չարչարկել.
Կախեսցի խոշտանգեսցի։ Պատուհասել եւ խոշտանգել։ Թշնամանօք եւ գանիւք խոշտանգեսցուք զնա. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 32. ՟Ը. 27։ Իմ. ՟Բ. 19։)
curled;
—ք, curl, lock, ringlet of hair;
—ս առնել, to curl, to frizz.
ԽՈՊՈՊԻՔ, պեաց. գ. σισόη cincinnus. Հիւսք հերաց. կամ դալարք վարսից. գանգուրք. քեաքիւլ.
confession;
promise;
ի — ածել, to cause to confess;
ի — գալ, to confess, to tell the truth;
— լինել, to confess one's sins.
Հրամայեաց ցուցանել զգանձս իւրեանց, եւ նոքա պնդեալ՝ ոչ գային ի խոստ. եւ սկսան ի խոշտանգանս արկանել զնոսա. (Ուռհ.։)
cf. Խոստովանիմ.
Որդի խոստովանեմք զնա. (Կիւրղ. գանձ.։)
promise, engagement, obligation;
word, word of honour, good faith;
offer, tender;
protestation, declaration;
profession;
— տալ, to give one's word, to promise;
պահել զ—, կալ ի խոստման, to keep one's word or promise;
չպատել զ—, չկալ ի խոստմանն, to break one's promise, to fail to keep one's word;
մեծամեծ խոստմունս առնել, to promise mountains of gold, wonders;
սնոտի խոստմունք, vain or empty promises, fair words only;
սնոտի խոստմամբք պարարել, to nourish with vain promises
Անկարելի էր ումեք զչար աղանդոյն գործօնեալսն ի խոստումն ածեալ։ Խորհեցաւ ածել իխոստումն բազում գանիւք. (Կաղանկտ.։)
obliquely, transversely;
at random;
confusedly.
Խոտորնակի տեսանեմք զիրացն կարգ։ Սխալաբար եւ խոտորնակի առաք։ Է նւաստգիտել, սակայնոչ ամենեւիմբ խոտորնակի. (Կիւրղ. գանձ.։)
deep, hollow, excavated;
profound, deep;
ի —, deeply, profoundly;
thoroughly;
grievously;
— տգիտութիւն՝ վէրք, profound ignorance;
deep wound;
խաւար —, thick, dreadful darkness;
— աղքատութիւն, profound misery, abject poverty;
ի — ձմերան, in the depth of winter;
ի — ամարան, in the middle of summer;
պեղել ի —, to excavate deeply.
Ժողովեաց որպէս ի տիկ զջուրս ծովուն, եւ դնէ ի խորս (կամ ի խոր) զգանձս իւր։ Իրաւունք քո որպէս խորք բազումք (կամ զխորսբազումս)։ Խորք խորոց կարդացին առ քեզ ի ձայն սահմանաց քմց։ Ի խորոց երկրէ միւսանգամ հաներ զիս։ Տեսին զքեզ ջուրք, եւ երկեան. եւ խորք խռովեցան։ Խորք որպէս չգստ վերարկու է նորա։ Ի ծովս եւ յամենայն խորք։ Ցամաքեսցին ամենայն խորք գետոց։ Դատաստան հրով եկեր զխորս բազումս։ Խորք ծածկեցին զնոսա։ Ընկղմեցի ի խորս ծովու. եւ այլն։
to chicane, to quirk, to quibble, to use stratagem and artifice, to deceive, to cheat;
to be cunning, artful, fraudulent, knavish.
Եւ Նիւթել. հնարիլ. առնել ինչ նենգանօք.
cunning, artifice, craft, chicane, quibble;
cheat, deceit, fraud, base stratagem;
knavery, roguery;
malice.
Այպն առնելով երկիր պագանէին նմա, եւ բազում խորամանկութիւնս ցուցանէին։ Ի միտս եւ ի խորհուրդս մեր բերցուք զպսակն փշեղէն, զթուքն, եւ զխորամանկութիւնսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37. 38։)
pavilion, tent;
vault of heaven;
altar;
residence, habitation, dwelling;
chessboard, back-gammon board;
— վկայութեան, the Tabernacle;
— արքունի, royal palace, court;
աւագ —, high altar;
*գոգնոց —ի, frontal;
table.
Անշուշայի ընկալեալ ի թագաւորէն զմեծն պարգեւ, յարուցեալ ի խորին եւ այլն։ Թագաւորին եւ ամենեցուն որ ի խորանին էին։ Ժողովեա ամենայն աւագանի դրանն արքունի, լինէրխորան մեծ լցեալ սաստիկ որերով. (Փարպ.։)
to become hollow or deep;
to dive into, to go to the bottom of.
βἁύνομαι, ἁποκολοποῦμαι profundus fio, excavor, sinuosus fio. Խոր լինել. ունելզխորութիւն. գոգիլ. գոգանալ. խոռոչանալ. ի խորս իջանել. եւ Նսեմանալ առ խորութեան.
cf. Խորասոյզ առնեմ.
to hollow, to excavate;
to fathom;
to withhold, to retain;
to purloin, to steal, to rob, to embezzle;
to peculate.
Ոչ գանձել յերկրի՝ ոչ միայն զթաղելն եւ զխորելննշանակէ. (Երզն. մտթ.։)
unsociable, morose;
capricious, whimsical.
Խորթ եւ վայրենի բարուք. օտարոտի ի գնացս քան զծայգան, խորթաբարոյսքան զգալիլեա։ Սովաւ խորթաբարոյիցն հերձուածողաց բերանք կարկին. (Նար. ՟Բ. ՟Հ՟Ե։)
deep, high;
impenetrable, ahstruse, obscure, hidden, difficult to understand;
— ականողիք, sunken eyes.
to think, to meditate, to consider, to cogitate, to study;
to reason, to reflect;
to suppose, to judge, to imagine, to fancy;
to bring to memory, to call to mind, to recollect;
— ընդ միմեանս, to consult, to advise together, to deliberate, to concert;
— ի սնոտիս, to meditate on trifles;
ի խորհելն անգամ սոսկամ, the mere thought of it makes me shudder;
յայն խորհէր հանապազ, he thought of nothing else.
Զվերինն խորհեցէք. (Կիւրղ. գանձ.։)
to reflect, to ponder, to think, to revolve, to meditate, to consider;
to imagine, to form an idea of, to suppose;
to consult, to deliberate;
to explain, to expound, to comment upon;
to administer the sacraments;
to celebrate mass.
Մի՛ կորզեսցէ ստունգանել արկուած չարին զայնքան խորհրդածեալն ի քեն բարեզարդութիւն. (Բենիկ.։)
thought, reflection;
deliberation;
secret;
mystery;
administration of the sacraments;
celebration of mass.
accomplishing, performing.
Սկիզբն առեալ կենացս այս գանձ ի վերնայարկն սրահէ խորհրդակատարացն վայրէ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Խորհրդարան.
place of conference, council-chamber;
vestry-room;
offertory.
Խրատեսցէմիանգամ եւ երկիցս բանիւ. Իսկ թէ այլ յանցանէ, ի խորհրդատունն գանիւ։ Ի հարուածով խրատեսցէ. (Լմբ. կան. բենեդ.։)
aversion, repugnance, dislike, reluctance;
reserve, caution;
regard, respect.
ὐποστολή contractio αἱδώς verecundia εὑλάβεια, θεραπεία reverentia, cautio, officium, cultus. Խորշիլն. յետս կասումն. զգուշութիւն. եւ Պտտկառանք. ակնածութիւն, յարգանք.
depth, profoundity.
to search, to inquire, to seek diligently, to hunt after, to pry into;
to shear, to shave;
to cut off;
to strip off.
Խուզելի է զբոլոր առաջիկային խորհուրդ։ Զոր յաղագս հօր եւ որդւոյ խուզեսցուք բան։ նշանք եւ արուեստք աստուծոյ հաւատով զօրանան, եւ ոչ խուզին բանիւք։ Ասասցեն մեզ դառն խուզօղքն. (Կիւրղ. գանձ.։ Պրպմ. ձ։)
Զհերս գանգուրս ի բաց խուզեալ ի նմանէ. (Մեսր. երէց.։)
cot, but;
cell, small room;
— պահնակաց, sentry-box.
severe, harsh, rigorous.
Ոչ խստաբար յանդիմանէ զնոսա՝ բարեսէր գոլով. (Կիւրղ. գանձ.։)
shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement;
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
Բազմացն խրախոյսք, մօտակացացն յարգանք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
admonition, reprimand, reproof;
advice, counsel;
caution, remonstrance;
discipline, instruction;
correction, punishment;
—ք ուղղութեան, moral maxims;
— չար, bad advice;
evil counsel;
— տալ, to give advice;
to lecture, to admonish;
տալ խրատս բարեաց, to give good advice;
ի — ածել, to educate, to discipline.
Կամ Որ ինչ կից է ընդ դաստիարակութեան, որպէս պատուհաս սաստից եւ գանից.
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
ԽՐԱՏԵԼ. Պատուհասել սաստիւ եւ գանիւ եւ պատժովք.
cf. Խրատուկ.
Է ինչ փրկութիւն եւ ըարեօք գտանել՝ կամ ի բժշկաց, կամ ի գանէ խրատտուաց. այսինքն դաստիարակաց եւ այլն. (Ոսկ. ես.։)
to distract, to madden, to craze, to drive to fury, to goad to insanity.
Խելացնորեցուցանեալ առ ի տալ պագանել երկիրուրուականաց. (Ագաթ.։)
cf. Լումայ;
—ս —ս, piece by piece, little by little, slice by slice.
Զգովութիւն կնոջն, որ զերկու խերեւէշն արկ ի գանձանակն զերկու խերեւէշն արկ ի գանձանակն. (Պրոկղ. յոսկեբ.։)
Շատ արկ ի գանձանակն զերկու խերեւէշն քան զամենեսին. (Լմբ. պտրգ.։)
brick, tile;
pottery, earthen-ware, crockery;
porcelain, China-ware, Wedgewood-ware;
potsherd, fragment of earthen-ware;
fish-shell;
shell, conch;
—ք, pottery;
Wedgewood-ware, Wedgewood-manufactory;
earthen, delft;
զ— կարկատել, to beat the air, to pound the water.
Ո՛վ մարդ ուսիր, որ ի խեցոջն անչ կայ գանձեալ. (Եփր. աւետար.։)
bosom, cavity, hollow;
bottom;
— սրտի, ventricle.
Ի խինձս արգանդին մածանի մանուկն։ Գեղձքն՝ որ ի խինձսն մարմնոյ են. (Նիւս. բն.։ Եւ Երզն. մտթ.։)
hard, stiff, harsh, tough;
sharp, strict, severe, rigorous, rigid, austere;
rough, rude;
cruel, merciless;
haughty, arrogant, supercilious, overhearing;
inflexible, obstinate, untoward, stubborn, untamable;
difficult, inaccessible;
—, խստիւ, harshly;
roughly, cruelly;
severely;
— բանք, harsh words;
— կեանք, austere, hard life;
խստիւ գնալ, to be blunt with;
to treat with brutality or severity, to maltreat;
—ս բարբառել՝ խօսել ընդ ումեք, to speak bluntly or harshly to, to say unpalatable things;
— է քեզ, it is hard forthee.
Ոչ արձագանք արձնաց ի խորոց ինչ գանչութենէ խիստս առաքեցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
robe of honour.
to pluck up, to root out, to extirpate;
to unclasp;
to sweep away;
to force, to take by force, to extort, to take away;
to demolish, to destroy, to pull down, to ruin;
— զատամն, to draw, to pull out, to extract a tooth;
— զաչս, to put, to tear the eyes out.
Խլեցին զգեօղս։ Խլեաց զմեհեանս եւ զբագինս։ Խլեցին զպարիսպս երուսաղէմի։ Չուէր յամրոցն ի խլել եւ ի բերել։ Համարին զմեզ ապստամբս, եւ գանխլեն զքաղաքս մեր. (Եփր. թագ. եւ մն։ Յհ. կթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
the manger at Bethlehem.
Յամենայն ծագաց երկրի գան տեսանել զմսուրն եւ զխղատեղին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
to scruple;
to doubt, to mistrust;
to abstain from, to shun;
to have pity, compassion.
Ոչ է արժան խղճալ, թէ զիա՞րդ ուտեցեն միս, եւ արբցեն արիւն, որպէս այնք՝ որ յետս չոգան յաշակերտացն Խղճալով. (Վրդն. երգ.։)
of the same troop or regiment, comrade, companion.