veracity;
reasoning, argument;
pleading.
· Calfa
Ընդ համարձակութեանն պարտ է իրաւաբանութեանն գոլ։ աներկբայելի իրաւաբանութեանն ընդդիմամարտել ոչ ունէին. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Իրաւապէս.
· Calfa
Իրաւաբար յանդիմանել, կամ լուծանել ի պաշտամանէն. (Մխ. երեմ. Կանոն.։)
jurist, lawyer, counsellor.
· Calfa
ահա յերկինս է վկայ իմ, եւ ցգետն իմ ի բարձրունս. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 20։)
jurisprudence, law, right.
· Calfa
ἑπιγνωμοσιώς cognitio (juris et justitiae), arbitrium. գիտութիւն իրաւանց եւ օրինաց. Հանճարեղութիւն. զգօնութիւն. իմաստութիւն. եւ Ճշմարտութիւն.
justice;
right judgment.
· Calfa
համարիմք զորկրամոլութեան ախտն բնական պէտս, զբարկութեանն՝ իրաւադատութիւն. (Լմբ. առակ.։)
whose thoughts are bent on justice, just, equitable;
— լինել, to be composed, adjusted;
— առնել, to accord, to conciliate, to reconcile.
· Calfa
Արդարն իրաւխոհ սիրէ զանձն իւր։ Որք իրաւախոհք են յանձինս իմաստունք են։ Աղքատի ոչ գտանին միտք իրաւախոհք. (Առակ. ՟Ժ՟Բ. 25։ ՟Ժ՟Գ. 10։ ՟Ի՟Թ. 7։)
Կամ Ուղղախորհ. ողջախորհուրդ. խոհական. զգօն. ուշիմ. բանիբուն. իմաստուն. որպէս յն. ἑπιγνώμων cognoscens.
cf. Արդարանամ.
· Calfa
Ընդ ամենայն անցեալք իմաստս, որ նոցա էին պանծալիք՝ իրաւացեալք. (Սոկր.)
Պարտ էր հարցանել եւ իմանալ, թէ իրացն ասացելոց իրաւացեալք լինէին. (Ոսկ. գծ.։)
justly, worthily, equitably, deservedly.
· Calfa
Իրաւապէս դատել, կամ լսել. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
աստանօր իրաւապէս առցէ բանս զկայ։ իրաւապէս առեալ զկայ դադարէ յայնմ ոճոյ ընթացից. (անյ. բարձր։ Լմբ. իմ.։)
just, equitable, right, reasonable;
lawful, legal;
honest, worthy, righteous;
justly, equitably, reasonably;
— է, it is right, just.
· Calfa
Որպէս իրաւացւոյ ընդդիմադրութեանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
իրաւացի դիմաբանութիւն. (Մագ. ՟Ծ։)
Զուսմունս՝ անձանց կերակուր իմն ասելով գոլ՝ յիրաւացւոյն ոչ ոք վրիպեսցէ. (Նիւս. երգ.։)
ինձ ծերագունիս արդեօք իրաւացի է ասել յառաջագոյն (զիմ կարծիս). (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Բարի ոստ (աստուածասիրութեան), որ է մարդասիրութիւն, իրաւացեաւն առ նմանն պահել զարդարակոն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
դիմազ. ԻՐԱՒԱՑԻ Է. դիմազ. δικαιώτερον ἑστι justum ac aequum est. Իղաւունք են արժան է եւ իրաւ.
to justify, to approve, to do justice;
— զիրաւունս այրուոյն, to support the cause of widows;
— զոք թագաւորել, to confer the right to reign, to legitimate the reign.
· Calfa
Իրաւացուցանէ զբանս իմ։ զիրաւունս որբոյն ոչ իրաւացուցին։ Զաղքատն ոչ իրաւացուցին. (Յոբ. ՟Թ. 14։ Երեմ. ՟Ե. 28։ ՟Ի՟Թ. 16։)
Իրաւացուցեալ ոսկին ոչ մաքրի. (Կլիմաք.։)
Իրաւացուսցես զիմս ողորմութիւն առ երկնայինս եւ առ երկրաւորս. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
ըզծարաւելն իրաւացոյց՝ խոնաւութեանն ծախեցելոյ ի մարմնին։ Նոյնպէս եւ զարտօսրն իրաւացոյց զբնական լինել ի մարմնի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
s. pl. right, justice, equity;
due;
law;
duty;
reason;
rectitude, uprightness;
right, faculty, power, competence;
իրաւամբք or ըստ իրաւանց, by right, rightfully, justly, duly, lawfully;
որո՞վ իրաւամբք, by what right ? with what authority ? աստուածային —, divine-right;
ամենայն իրաւամբք, with all one's authority;
—նս առնել or ընտրել, to render justice, to judge;
զիրաւունս ուրուք ի գլուխ հանել, to justify completely;
առնել ումեք —նս ի ձեռաց թշնամեաց, to free one from his adversaries, to acquit;
—նս համարել՝ վարկանել, to think, or repute right, to think it proper, to believe oneself right;
—նս տալ, to show with reason, to bring proofs;
to justify, or exculpate oneself;
զիրաւունս ցուցանել, to prove one's rights, to adduce or allege proofs in one's defence;
to contest, to bring an action against;
—նս հանել, to judge rightly;
to justify;
զ—նս ի նա հանել, to pronounce judgment in one's favour;
զիրաւունս իւր կացուցանել, զիրաւունս անձին ցուցանել, to put in one's claim, to avail oneself of one's rights;
—նս խնդրել, to ask for justice, to demande one's right;
պինդ կալ յիրաւունս, պահանջել զիրաւունս, to sustain one's rights;
թիւրել զիրաւունս, to cavil, to sophisticate, to overstain the law;
— են նոցա բողոք ունելոյ, they have reason for complaint;
եւ իրաւամբք արդեօք, that is not without reason.
· Calfa
տեսին, թէ իմաստութիւն աստուծոյ է ի նմա առնել իրաւունս։ Արասցես նոցա իրաւունս, եւ քաւեսցես զանիրաւութիւնս նոցա։ Ե՞րբ արասցես ինձ իրաւունս ի հալածչաց իմոց։ Առնէ ինձ իրաւունս ի ձեռաց քոց։ Արար քեզ տէր իրաւունս այսօր ի ձեռաց ամենայն յարուցելոց ի վերայ քո.եւ այլն։
Տայ նոցա իրաւունս, եւ ո՛չ ի դրոց, այլ ի հասարակաց դիմաց։ Յորժամ զսոդոմն կամէր կործանել, նախ իրաւունս տայր աբրահամու։ Եւ երեմիայի զիրաւունս ցուցանելով՝ ասէր։ Իրաւունս տայ թէ վասն է՞ր յամեաց օգնել. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես. ստէպ։)
Իրաւամբք մատանէր դատաւորին. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 23.) իմա՛ վասն մեղաց մարդկան.
ուր Սարգ. իբրեւանուն իմանալով ասէ.
Իրաւամբք մանիլ, այսինքն արդարութեամբ. զի ապիրատ եւ անիրաւ ինչ ոչ գործեաց. այլք զյն. իմանան, իրաւամբք դատողին. եւ այլք ընթեռնուն, անիրաւաբար։
affair, transaction, circumstance;
occupation, employment, negotiation of affairs, business, practice;
cf. Գործ.
· Calfa
Մեծամեծ իրողութեանց պարունակող։ Իրողութեանն իւրոյ գործ. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
Հայելով ի մտաց իմոց տկարութիւն, եւ յիրողութեանցդ մեծութիւն եւ բարձրութիւն, յոյժ զարհուրեցայ. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
cf. Իցէ՜ թէ;
why? for what reason ?
· Calfa
աղէքսանդրէ, իցի՛ւ թէ էիր եւ դու իմ որդի, զի քեւ ազանց իշխէի. (Պտմ. աղեքս.։)
Իցի՞ւ այն բարեբաստութիւն, յորժամ յանուրջն պարք լուսաւորացն զերկրպագութիւն մատուցանէին իմածին դեռածաղիկն համբակի. (Պիտ.։)
that produces oil, oily, unctuous.
· Calfa
Պարարտ թուեցեալնեւ իւղաբուղխ տեսակն՝ ձէթ եւ իւղ. (Պղատ. տիմ.։)
hair-ointment;
sacred unction for the head only;
initiation;
admission to the rites and mysteries of a religion.
· Calfa
Պարտ է մեծիւ իւղագլուխ ինել իւղագլխութեամբ։ Զեւ եւս ի մեծամեծսն կատարեալ եւ իւղագլխեալ իցէ զիւղագլխութիւնն։ Արժանաւորս իւղագլխեսցիս իւղագլխութեամբ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 51։)
anointed;
initiated, sacred.
· Calfa
Որ առ իւղագլուխսն, եւ առ խորհուդսն. իմա եւ իւղագխութիւնս ըստ հեթանոսաց։
perfumer.
· Calfa
զօրէն իւղափեաց ամանոց յինքն ընկալաւ. իմա ըստ յն. իւղեփեցաց, կամ իւղեփեցական։
a little oil.
· Calfa
Ի չորաբեկ սեղանն մատչին. ոմն հացիկ, եւ աղիկ, եւ սմանք իւղիկ եւս յաւելուն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ.) (յն. հաց, աղ, իւղ)։
his, her;
his own;
—ով անձամբ, personally, in person;
իբրեւ —ոյ հայէր մեծութեանն, he considered riches as belonging to himself;
— առնել, to be appropriated;
cf. Իւրացուցանեմ;
յ— վերայ or ի վերայ —, on him;
—քն, his relations, friends, dependents.
· Calfa
յիւրոց տանջեալ խորհրդոց. (Յհ. իմ. ատ.։)
մեռանի ինքն, եւ ամենայն իւրքն։ Ի վերայ իմոցս ողբալով ասեմ, որպէս եւ պօղոս յաղագս իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 71. 89։)
Զիւր ինքեան զիսկագոյնն եւ զհարազատագոյնն։ Ինքն իւր իւքեան խոնարհեալ երկրպագէ յիմարաբար. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
himself.
· Calfa
յիւրոց տանջեալ խորհրդոց. (Յհ. իմ. ատ.։)
մեռանի ինքն, եւ ամենայն իւրքն։ Ի վերայ իմոցս ողբալով ասեմ, որպէս եւ պօղոս յաղագս իւրոցն. (Խոր. ՟Բ. 71. 89։)
Զիւր ինքեան զիսկագոյնն եւ զհարազատագոյնն։ Ինքն իւր իւքեան խոնարհեալ երկրպագէ յիմարաբար. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. պաւլ.։)
his own, his.
· Calfa
Իւրական բանիւն։ Եւ զիւրական անուն վիմին՝ շնորհէր նմա զանշարժելին. (Շ. բարձր. եւ Շ. խոստ.։)
adj. s. his, his own;
—քն;
his parents, servants;
his works, deeds, property, wealth, goods.
· Calfa
Սեպհականէ անձինն եւ իւրայոցն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Եզրի եւ իւրայոցն։ Յանդիմանեալ յիւրայնոցն. (Յհ. կթ.։)
created by himself.
· Calfa
Եհան զկապուտն իւրաստեղծ ի կապանաց օգտողին։ Իւրաստեղծնհօտից տածօղ. (Նար. ՟հե. եւ խլ։ Փչեաց ի պատկերն իւրաստեղծ զիմաստաբաշխ հոգին. Սկեւռ. ես.։)
adj. s. each, every;
respective;
— ոք, each individually;
— ոք առանձինն, each one separately;
մեկնեցան — յեղբօրէ իւրմէ, brother was separated from brother;
առն —, to each one;
— ումեք ի նոցանէ, to each of them;
գործք — ուրուք, each man's acts;
յ— աւուր, each day, every day.
· Calfa
Յիւրաքանչիւրոցն անուն երդմունս կատարել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ի դէմս իւրաքանչիւր ումեք աւանդութիւնս ի մէջ առնուլ. իբր սեռական. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ Լմբ. պտրգ.։ Այսպէս լնի իմանալ ի մեզ եւ Իմաստ. ՟Ժ՟Ե. 7։)
the twelfth letter of the alphabet, and the seventh of the consonants;
thirty, thirtieth.
· Calfa
Լ. Լծորդ է ի մազ ընդ ղ. անխտիր գրի լողակ, ղօրակ. լուղիմ, ղուղիմ. լեղի, ղեղի, եւ այլն։
tearful, pitiful, rueful, weeping, in tears;
tearfully, all in tears.
· Calfa
Արդ պաղատիմ տէր լալագին. (Յիսուս որդի.։)
that weeps, plaintive, mournful, dreary, sad;
groaning, moaning, wailing;
—ք, female mourners, hired female weepers at funerals, mutes;
—ն, faculty of weeping.
· Calfa
ԼԱԼԱԿԱՆՆ. գ. Կարողութիւն լալոյ եւողբալոյ. Եթէ էր ծիծաղականն գոյեղ ի մեզ բաղկացական, ապա եւ լալականն. վասն զի եւ նա մնայնում մարդոյ գոյ։ Իսկ ծիծաղականն եւ լալականն ընդդիմակք միմեանց են. Անյաղթ պորփ.։
weeping, bewailing, tears, lamentation, mourning, groaning;
լալ ի լալիւն՝ լալիւն մեծ, to melt or burst into tears, to weep bitterly, to shed a shower of tears, to shed bitter tears;
լալիս դնել, to weep, to cry, to groan;
լալիք, mourning, time of mourning.
· Calfa
Բազում լալիւն եղեւ ամենեցուն։ Դարձաւ երգ իմ ի լալիւն մեծ։ ելացեզեկիա լալիւն մեծ։ Լացին լալիւն մեծ յոյժ։ մրմնջեսցէ իբրեւ զլալիւնն յազերայ.եւ այլն։
club, mace, mall, bat;
ոստախիտ —, knotty club.
· Calfa
լախտով զմիմեանս հարին. (Գանձ.։)
adj. s. Laconic;
Spartan;
Lacedaemonian
· Calfa
Ոսկեհուռ մետաքսիւք, եւ լակոնացի զարդուք։ Ծիրանիս, եւ երեւելի լակոնացի եւ արաբացի վիմաց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
to weep, to shed tears, to cry;
— դառնապէս, to weep bitterly, to shed bitter tears;
— վայրապար, զ— կեղծաւորիլ, to have tears at command;
— ի ծաղուէ, to cry with laughing;
— զմեղս իւր, to mourn for, or bewail one's sins;
— զոք or ի վերայ ուրուք, to weep, to bewail, to deplore some one;
cf. Լալիւն.
· Calfa
Ձայն բարձեալ մանկանն՝ լայր։ Ամբարձ զձայն իւր եսաւ, եւ ելաց։ Ելաց զնա հայրն իւր։ Լայի զժողովուրդս զայս։ Մի՛ լայք ի վերայ իմ։ Լալ լալիւն մեծ, կամ ի լալիւնմեծ. եւ այլն։ Զայսպիսի լուսաւոր կեանս յիսարութիւն լալ եւ սգալ. (Մանդ. ՟Է։)
large, broad, ample, vast, spacious, extensive;
գետ ի — ծաւալեալ, a mighty mass of flowing water, an immense, or over flowing river;
բարձր եւ — հասակաւ, a tall and stout man, fleshy, corpulent.
· Calfa
Լայն իմն միջոցաւ իսպառ որոշեալ. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
having a bloated face, whose features are too large.
· Calfa
լայն եւ տափարակ դիմօք. Երեսը լայն.
well-bent (bow);
a well-braced bow, a great and strong bow, a far-shooting bow.
· Calfa
cf. Լայնասփիւռ.
· Calfa
Ընդ բազմացլայնածաւալս գիտական բանի. իմա՛, ընդարձակ գրութիւնս։
cf. Լայնացուցանեմ.
· Calfa
Լայնէր առաջի իմ զաստուածային գործս եւ զխորհուրդս. (Լմբ. սղ.։)
wide street;
of wide streets.
· Calfa
Արկին հիմն քաղաքի, արձակահիմն, լայնափողոց. (Վրդն. պտմ.։)
s. pl. lungs, breast, chest;
throat, thorax.
· Calfa
Որ առ լանջօքն են մասունքն հոգւոյն, իբրու առաջնորդաց հետեւին. (Պղատ. տիմ.։)
float or raft of timber;
ship.
· Calfa
Դոյզն լաստափայտիւն ապրին. (Լմբ. իմ.։)
string, packthread, twine;
line, rope;
galloon, ribbon;
snare, gin, noose;
bird-cage;
opisthotones, contraction of the tendons of the neck;
cf. Լորցք;
back-bone, or spinal marrow: 30 anciently 60 stadia or furlongs among the Egyptians;
chord, string;
լար անյարդար, a false chord;
chord.
· Calfa
Հատին զլարս կրին։ Զլարեօքն ծիրանեօք։ Լար արծաթոյն։ իբրեւ զլար կարմիր են շւրթ քո։ Լարս ձգեցին որոգայթ ոտից իմոց։ Ի ձեռին իւրում ունէր լար երկրաչափ։ Մասն ժողովրդեան իմոյ լարով չափեցաւ։ Դնիցես նշանակ զլարդ կարմիր։ Ո՞վ արկ ի վերայ դորա լար։ Ի ձեռին նորա էր լարշինողաց. եւ այլն։
Որպէսքանոն՝ հիւսան, եւ լար որմածութեան. (Սարգ. յկ. Թ։) զլարճարտարութեան շինողաց ի ձեռն առեալ՝ հիմունս յօրինէր. (Ագաթ.։)
Պահէ զքեզ եւ զընկերս քո ի լարից իմոց. (Վրք. հց. ԺԲ։)
Խառնեմք զլարս իմաստից սորա ընդ զգայարանս մարմնոյ, եւ որպէս զտասնաղի երգարան, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)
Լարս առանց բժշկութեան. յն. ὁπισθότονος , յետաձգանք. որով ոմանքիմանան կապանս՝ ձեռս ի յետս կաշկանդիչ. այլ կրծումն պարանոցի յուսս կոյս. այլք խածուած կամ հարուած օձի. եւ ըստ այսմ գրէ Վրդն. օրին.
Լարս առանց բժշկութեան. յն. ὁπισθότονος , յետաձգանք. որով ոմանքիմանան կապանս՝ ձեռս ի յետս կաշկանդիչ. այլ կրծումն պարանոցի յուսս կոյս. այլք խածուած կամ հարուած օձի. եւ ըստ այսմ գրէ Վրդն. օրին.
to measure with a line or chain.
· Calfa
Որպէս զլարաչափեալ յարուեստաւորէ զհիմն տան կամ ղնաւի. (Հին քեր.։)
to stretch, to draw, to spread;
to set, to fix;
— որոգայթս, to lay snares, to stretch out nets;
— զոք ի պատրանս, to spread a snare, to deceive;
— զքիլ, to stretch forth the hand;
խոզի — զբաշն, to bristle up.
· Calfa
Լարիմ, եւ իսկ եւ իսկ առ մին մեղկիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
to make to weep.
· Calfa
Լացուցից իբրեւ զլալիւնն յտղերայ զայգիս սեբիմայ. յայլ ձձ. եւ յն. լացից։
good, excellent;
superior, better;
praiseworthy;
honest, upright;
— վարկանել՝ համարել, to esteem or love more, to prefer;
առ —ս ունել, to hold in honour, to reverence;
ի — անդր գալ, to become better, to improve, to ameliorate;
— է, it is good, it is better or wortb more;
— եւս, so much the better;
ո՞չ — եւս իցէ, would it not be better ? ո՞չ — եմ ես քեզ քան զտասն որդի, am I not worth more than ten sons to you ? — էր թէ մեռեալ էաք, would that we also had not survived !
· Calfa
Ո՞չ լաւ եմ քան տասն որդի։ Ոչ գոյր յորդիսն իսրայէլի այր լաւ քան զնա։ Ո՞րչափ եւս նոցա տէրն առաւել լաւ է։ նուազն ի լաւէ անտի օրհնիցի։ զտիկնութիւն նորա տացէ կնոջ, որ լաւ եւս իցէ քան զնա։ Լաւ է մանուկ աղքատ եւ իմաստուն՝ քան զթագաւոր ծեր եւ անմիտ։ Տաց քեզ այլ այգի լաւ զնա։ Մի՛ փոխանակեսցէ զլաւն ընդ յոռւոյն, եւ մի՛ զյոռին ընդ լաւին.եւ այլն։
դիմազ. ԼԱՒ Է. դիմազ. Բարիո՛ք է. ընտրելի է առաւել. հաճոյ է. օգտէ.
Ի սոյն միտս եւս լինի իմանալ զասելն,
cf. Բարեբարոյ.
· Calfa
Ասացեր լաւաբար իմաստութեամբ։ Կռուեալք լաւաբար, եւ զքաջութիւն գործոյ ցուցեալ. (Փարպ.։)
cf. Բարեբարութիւն.
· Calfa
Որ լաւաբանութեանն է տարփօղ. (Փիլ. իմաստն.։)
better;
— առնել, to ameliorate, to make better, to improve;
— վարկանել համարել, to consider highly, to prefer;
— կեանք, the future life.
· Calfa
Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ. յն. լաւագոյն իմն. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 40։)