cf. Տեղում.
to be informed of, instructed in, acquainted with, to make inquiries, to acquire instruction or knowledge, to inquire, to teach oneself.
γινώσκω, συμβιβάζομαι, συνίημι cognosco, novi, instruor, certus sum. Տեղեակ լինել. տեղեկութիւն առնուլ. ծանօթ՝ հասու՝ խելամուտ լինել.
Տեղեկանալ ամենայնի՝ զի՛նչ եւ գործիցես։ Բերան անխրատից տեղեկանայ չարեաց։ Տեղեկասցին գրովն։ Տեղեկացեալք սիրով.եւ այլն։
Ընթերցի՛ր, եւ անտի տեղեկանաս։ Այլեւ դրօշից անգամ իւրաքանչիւր տեղեկանայր ի նմանէ. (Եղիշ.։)
Կամ ն. Ի միտ առնուլ. իմանալ. ուսանել. ստուգել.
Տեղեկասցին եւ ուսցին ի նմանէ զամենայն բանս օրինացն. (Նեեմ. ՟Ը. 13։)
Հարցեալ տեղեկանայր զկարգ վանաց։ Յորմէ ստուգագոյն եւս տեղեկացաւ զամենայն ոճով։ Եւ զայն ոչ էր տեղեկացեալ նորա տակաւին ... Զայս ամենայն տեղեկացաւ ի նմանէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Խոր. ՟Բ. 83։ Եղիշ.։)
Զոր հարցմամբ ի նմանէ տեղեկանայր մարմնով հրեշտակն. (Շար.։)
cf. Տենչիմ.
ՏԵՆՉԱՄ կամ ՏԵՆՉԱՆԱՄ. ἕρω (լծ. եռալ). ὁρέγομαι, ποθέω opto, desidero προάγομαι cupio, amore prosequor, impellor, appeto. Գրի եւ ՏԵՆՋԱԼ։ Փափաքել. ցանկալ. տենչասիրել. տարփալ. ձկտիլ. վառիլ ի սէր. բերիլ սաստիկ սիրով. իղձ լինել. փափաքիլ, սիրտը ուզել, սիրահարիլ.
Ցանկութեամբ տենչացեալք խնդրեցին խորտիկս կերակրոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 11։)
Որք միանգամ իմաստասիրութեան տենչան բանից. (Սահմ. ՟Ա։)
cf. Տենչիմ.
ՏԵՆՉԱՄ կամ ՏԵՆՉԱՆԱՄ. ἕρω (լծ. եռալ). ὁρέγομαι, ποθέω opto, desidero προάγομαι cupio, amore prosequor, impellor, appeto. Գրի եւ ՏԵՆՋԱԼ։ Փափաքել. ցանկալ. տենչասիրել. տարփալ. ձկտիլ. վառիլ ի սէր. բերիլ սաստիկ սիրով. իղձ լինել. փափաքիլ, սիրտը ուզել, սիրահարիլ.
Ցանկութեամբ տենչացեալք խնդրեցին խորտիկս կերակրոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 11։)
Որք միանգամ իմաստասիրութեան տենչան բանից. (Սահմ. ՟Ա։)
to be specified, qualified, formed, figured.
Եւ Տեսակ լինել տրամաբանական.
Ոչ թէ միայնոյ ի գունոյն եւ ի ձեւէ տեսականայ խնձոր, այլեւ ի հոտոյն եւ ճաշակման որակութենէ։ Զտեսակացեալ մարմինս։ Բանն գրեալ առոգանութեամբքս տեսականայ ի գիրս եւ ի բարբառս. (Նիւս. բն.։ Երզն. քեր.։)
cf. Սերտիմ.
black bile, atrabiliary humour, spleen.
melancholy, splenetic, atrabilious;
gloomy, mournful.
melancholy, black choler or bile, hyp, hypochondria.
ՍԵՒԱՄԱՂՁՈՒԹԻՒՆ կամ ՍԵԱՒԱՄԱՂՁՈՒԹԻՒՆ. μελαγχολία melancholia. Ախտ յաճախութիւն սեաւ մաղձին. տխրութիւն խոր, դառնութիւն իբր լեղւոյ.
Ի պարսաւ եւ ի սրտմութեան եւ ի սեւամաղձութան եւ անզգամութեան։ Զօրէն խելագարեալ բնութեանց ի չարախտականս ի սեւամաղձութենէ։ Ի սեաւամաղձութենէն լուսնոտք. (Փիլ. այլաբ.։ Պիտ.։ Տօնակ.։)
burnt sugar, caramel.
brown-skinned;
blackman, moor, negro;
gipsy.
black-bearded.
to blacken, to be or become black, to grow dark or brown.
Մի հայիք յիս, զի ես եմ սեւացեալ (կամ սեւացեալ թխացայ). (Երգ. ՟Ա. 5։)
Ուրացութեամբ սեւացեալքն, եւ դարձեալ զղջացեալքն. (Լմբ. ատ.։)
Հանին ի սեւացեալ (կամ սեաւացեալ) ազգացն նիւթս փայլողս՝ սուրբ վարս. (Տօնակ.։)
black flock;
cf. Սեւագունդ.
Եւ այլքն հմայելով՝ հաւականաց սեւերամին (կամ սեւ երամին). (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
to strut, to stalk, to walk in a proud manner, with an air of ostentation or self complacency;
to bridle up, to give oneself airs, to carry one's head too high.
Իբր զսէգն արդատ, որ սիգալովն աւերեաց զթումբս գետոց, եւ ցամաքեցոյց ի սիգալ իւրում զյորձանս ծովուց. (Ագաթ.։)
Սիեալ եւ սամսարել օդով ոտիցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
cf. Լաւակամութիւն.
կամք բարեսէր. . մարդասիրութիւն. բարեխոհութիւն.
Բազում լաւակամութիւն եւ սիրակամութիւն պարտի շնորհել այնպիսւոյն. (Կանոն.։)
affectionate mother.
կամ ա. Սիրոյ մայր. կամ սիրօղ մայր. եւ կամ Սիրելի մօր.
Ընծայ երկնայնոցն խիտ սիրամայր պատգամ. (Նար. տաղ ի յար. ղզր.։)
peacock;
էգ —, peahen;
ձագ —ի, pea-chick;
— գոչէ, the peacock cries or screams;
նազել or սիգալ որպէս զ—, to plume oneself;
to boast.
, ի-ա հլ. «գեղեցիկ մի թըռ-չուն է. լտ. pavo, տճկ. թավուս» Գ. թագ. ժ. 22. բ. մնաց. թ. 21. Եզն. Վեցօր. 163. Փիլ. Պիտ. որ և գրուած սիրամարք Վրդ. առկ. 35 որից սիրամարգաշատ Խոր. բ. 81։
= Իբր Հայաստանում չգտնուող մի թռչու-նի անուն, անշուշտ օտար է. ծագում է, ինչ-պէս ցոյց են տալիս գաւառականները, *սի-նամարգ ձևից և փոխառեալ է իրանեանից. հմմտ. ռնռ. saēnō-mərəγo, պհլ. sen(o). murūk, sen-i-murūk, պազ. sīnmuru, պրս. ❇ [arabic word] sīmurγ «պասկուճ» (ըստ ԳԴ «թըռ-չուն ինչ անգոյ ըստ իրին և ասի զնմանէ թէ է յաղթանդամ և զարմանալի ըստ որ-պիսութեան».-մեր դաւառականների մէջ էլ սինամարգը առասպելական մի թռչուն է և ո՛չ «սիրամարգ»)։ Պարսկերէնից է փոխա-ռեալ ասոր. ❇ sīmūr «առապպե-լական մի թռչուն»։
Ինճեճեան. Հնախ. Գ. 21 և ՆՀԲ. սիրող մարգաց։ Lag. Urgesch. 778, Ges. Abhd. 227, 39, Beitr. bktr. Lex. 65 տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Müller SWAW 64, 453 մերժելով այս՝ դնում է հյ. սէր+մարգ=պրս. [arabic word] murγ «թըռ-չուն», իբր «սիրելի թռչուն»։ Պատկ Խոր. աշխ. 84 պրս. ❇ ︎ [arabic word] murγ-l-sīn «չինական հաւ»։ Հիւբշ. 237 ծա-նօթ չլինելով գաւառական ձևերին և նը-շանակութեան, մերժում է վերի մեկ-նութիւնը. բառի վերջի մասը միայն հաւանական է համարում կցել լոր-ա-մարգի բառի երկրորդ մասին։ Մաս ИАН 1918, էջ 2086 սիր-համարում է վրաց. სირ սիր «թռչուն, ճնճղուկ», որիցსირ-აკლემ սիր-աքլեմ «ջայլամ»։
ԳՒՌ (dialectal) ԴԻՌ.-Ախց. սիրամարք, Մշ. սինամարք, Ալշ. սինամահաֆք, Վն. սինամախաֆք, Բղ. սիմամոն խաֆք։
ταῶς, ταιών pava. (որպէս այն՝ որ սիրէ զմարգս, կամ ճեմել ի մարգս). Հաւ գեղեցիկ քան զհնդկահաւ, բազմագունի ճաճանչեղ, խայտաբղէտ եւ շքեղ ատամբ, սիգաճեմ ի գնացս.
Կապկաց եւ սիրամարգաց. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 22։ ՟Բ. Մնաց. ՟Թ. 21։)
Ի դէպ եւ սիրամարգք, որք զպայծառ եւ զանազան թեւաւորութեանն՝ զօրէ ոստայնից տեսանելով եւ ամենագեղեցիկ տեսիլ ցուցանէ տեսողացն. (Փիլ. լիւս.։)
Ճենաստան ունի եւ սիրամարգ շատ, եւ քրքում անբաւ. (Խոր. աշխարհ.։)
Իբրեւ զհրաշագիտակն սիրամարգ։ Զի՞նչ գեղեցկագոյն քան զսիրամարգ։ Զսիրամարգին թեւն ո՛րքան շրջշրջեսն, այնքան երփն երփն գեղեցկութեանն զառաջին տեսեալն մոռացուցանէ. (Պիտ. Եղնիկ. Արշ.։)
abounding in peacocks.
Ուր իցէ բազմութիւն սիրամարգաց.
Աշխարհն (ճենաց) քրքմաւետ, եւ սիրամարգաշատ. (Խոր. ՟Բ. 78։)
cf. Սիւնակեաց.
Լուաւ վասն ումեմն սիւնամտի։ ասէ ցսիւնամուտն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ճգնութեամբ սիւնամուտ լեալ. (Ուռպ.։)
to soar, to take a lofty flight, to fly high;
to rush, to dart, to rush on, upon or down;
սլացեալ աստղ, falling star.
Սլացաւ նա ի թեւս հողմոռց։ Սլասցին իբրեւ զարծուխս յօժարութեամբ ի վերայ կերակրոյ։ Սլասցի, եւ տարացեսցէ զթեւս իւր ի վերայ ամրոցացն նորա։ Յածել թեւոցն յառաջադէմ սլանայ. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 1։ Ամբ. ՟Ա. 8։ Երեմ. ՟Խ՟Թ. 29։ Իմ. ՟Է. 11։)
Նման արծուոյ՝ յորում ժամու կաքաւուց երամս սլանայցէ։ Ընդ բնաւս սլանան։ Զերանս ածեալ ի վերայ առիւծու՝ սլանայր յարեւմուտս. (Փարպ.։ Եզնիկ.։ Խոր. ՟Ա. 25։)
Ի թռիչս մտաց ընդ խաւար խորհրդոց սլացայ։ Եռան զեռան սլանան ի մարմինս ծովու։ Սլանան թեթեւութեամբ առ աստուածատեսութիւն անճառելեացն խորհրդոց. (Նար. ՟Ի. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. յովէդ.։)
to admire, to be charmed, astonished, to marvel, to wonder, to be extremely surprised, wrapped in wonder, amazed, to stand thunderstruck.
Ի ժամանակի փրկութեան զարթեաւ, եւ սխրացեալ՝ յոչինչ երկիւղէ. (Սիր. ՟Խ. 7։)
Յորժամ ուրախացուսցէ զծնողս, պատուօք սխրասցի աստուած. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա.) պիտի ընթեռնուլ,
cf. Սկայամարտութիւն.
gigantomachia, war of the giants.
Զորս ի ծնունդսն (ի գիրս ծննդոց) սկայամարտութիւնս. (Դիոն. թղթ.։)
to change into slime, to form a deposit, to settle;
գինիդ սկանայ, your wine is torbid.
Սկիլ. որպէս սիկ կամ սկախառն լինել.
Երկիր անկազմ եւ աներեւույթ էր, ջրովք տղամացեալ սկացեալ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Նախամարտկութիւն.
to begin, to commence.
Ի՞բր ոչ առ ծնունդ ամենայն աշխարհ եկն, որ դէպ լինելոյ եւ սկզբնացելոյ մասանց բաղկացեալ է. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
quick time.
to become briefer or shorter, to shorten;
to become or get dearer, to rise in price.
ՍՂԱՆԱՄ որ եւ ՍՂԻԼ. Սուղ լինել. նրբանալ. կարճիլ. բարակ կամ նուազ գտանիլ.
Սուղգ եւ սղացեալ ասի։ Սուղ է այբն, եւ ըստ երկամանակի սղանայ ի տեղւոջ. յորժամ սղի, եւ սղացելոյ վերաբերին երկու բաղաձայնք. (Երզն. քեր.։)
tasting like water fouled by horses.
Որ ունի զհամ պղտոր ջրոյ կոխոտելոյ ի սմբակաց կամ յոտից.
Զջուրս պղտորեալս ի ձէնջ զսմբակահամս ըմպէին։ Ոչ ըմպել զջուրս պղտորս եւ սմբակահամս։ Ոչ ըմպեն զջուր յստակ բանին աստուծոյ, այլ զպղտորն եւ զսմբակահամն. (Մծբ. ՟Ժ։ Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
to be baffled, balked, disappointed, deceived.
Որ զելիոնի պարիսպն շինեցին, եւ ի վարձուցն սնամահակք ելին։ Եբեր փուշ. վրիպեցի ի յուսոյն, եւ սնամահակ ելի յաշխատութենէն. (Ճ. ՟Գ.։ Ոսկ. ես.։)
empty, void.
Ցօղունն վասակայ ամենեւին փոր եւ սնամէջ է. քանզի չիք ծանրութիւն ի գլուխ նորա։ Անհաստատ եդեալ հիմունսն խճոյ եւ սնամէջս, որ է անիրաւ դատաստան եւ հպարտութիւն. (Վեցօր. ՟Է։ Վրդն. օրին.։)
to become empty, to be emptied.
Է որ յուղղոյն սնանալոյ, եւ որ իստամոքսէ խանգարելոյ։ Յուղղոյն սնանալոյ՝ եւ ի մտաց իսկ անկանի մարդ. (Եզնիկ.։)
to fail, to become bankrupt.
Ադամ վասն յանցանաց իւրոց փախստական եղեւ ի վայելչական դրախտէն, եւ սողացաւ յեգիպտոս. (Տօնակ.։)
Սողացաւ մարդն ի կամացն աստուծոյ եւ յօրինացն (այլ ձ. սողեցաւ). (Լմբ. պտրգ.։)
penis.
covered with rain clouds.
Հաստատութիւն ջրամած սառնեղէն։ Նա ձգեաց զջրամած երկինքն։ Ջրամած եւ օդնտարած երկին։ Ջրամած կամարդ։ Ջրամած վարագոյրդ։ Ժողովեալ զջրամած աշխարհս մասամբք գերագունիցն։ Յեօթներորդ պարունակն ի ներքոյ ջրամած հաստատութիւնեդ. (Ագաթ.։ Ոսկ. խչ.։ Նար. յովէդ.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ղ։ Մաշտ.։ Ճ. ՟Գ.։)
hydroparasts, aquarians ( sectaries ).
water-pot.
marshy meadow;
marsh.
Եւ եղիցի անջուրն ի ջրամարգս, եւ երկիրն ծարաւուտ յաղբերականս. (Ոսկ. ես.։)
Եղիցի անջուրն յեղտիւրս, այսինքն ի ջրամարգս. (Գէ. ես.։)
reservoir, tank, cistern.
Ուր ջուրն ամբարեալ մնայ. ջրաժողով.
Ջրամբար արձանագործ քարեղինէն ճանապարհ աստիճանեալ ներքուստ ի վեր՝ մինչ ի կատար անձաւին. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Որոց ոչ բաւէին աւազանք, եւ ոչ ջրամբարք կիստեռանցն ի մկրտել. (Ճ. ՟Բ. եւ Շիր. յայտն.։ եւ Սանահն.։)
conduct, canal.
Փոս հատանել քաղաքին ի հիմանց, եւ ջրամղահոս առնել, որ ի ծովակոյս հոսին. (Պտմ. աղեքս.) յն. ὐδρηγούς πόρους, καὶ ὁχετηγούς . ջրացու անցս, եւ ուրդս կամ ագուգայս։
to become aqueous, watery;
to liquefy.
ՋՐԱՆԱԼ. Որպէս ջուր կամ ջրալից լինել. ջրոտիլ, ջրջրկել.
water-wheel.
ammunition, military stores.
inured to war;
martial.
Արի արանց, եւ ռազմամուտ երիվարաց. (Թղթ. դաշ.։)
Քաջասիրտ ռազմամուտ հեծելովք։ Անդ էր տեսանել զվրջումն ռազմամուտ երիվարացն. (Մեսր. երէց.։)
«կախարդութիւն» (չունի ԱԲ) Բրս. մրկ. 423. Առաք. պտմ. 503 (գրուած ըռամ). որից ռամտես «գրբաց» Տաթև. հարց. 429. ռամօարեի արուեստ «մի տեսակ կախարդու-թիւն» ԱԲ. ռամզարկութիւն «հողահմայու-թիւն, géomancie» (Նորայր, Բառ. ֆր. 546 բ), որի հետ նոյն է ըռըմբզարկ՝ նոյն նշ. Մաշտ. ջահկ.։ Նո՞յն է արդեօք աւելի հնից Սոկր. 127՝ ռամնական. Քանզի հայհոյիւր որպէս զռամնականսն (յն. τὴν μαϑηματιϰήν) ճգնեալ։
= Արաբ. [arabic word] raml «աւազով հմայութիւն, géomancie». բուն նշանակում է «աւազ». նոյնից փոխառեալ են նաև վրաց. რამლე րամլե «կախարդական արուեստ», მერამლე մերամլե «կախարդ», թրք. rem «գուշակու-թիւն, կախարդութիւն» և նոր բարբառներով՝ Վն. ռամ, Պլ. ըռէմ։-Աճ.
, ի հլ. «հասարակ ժողովուրդ. 2. ստորին, ռամկական, գռեհիկ» Գնձ. ժմ. 44. Տաղ. Յայսմ.։
= Պհլ. *ram «հօտ, մարդոց խումբ. 2. ժո-ղովուրդ», որ թէև չէ աւանդուած, բայց հմմտ. սոգդ. ram «ժողովուրդ», մանիք. պհլ. rm «հօտ, ժողովուրդ» ИАН 1912, 48, ❇ rmii «ժողովուրդ» ИАН 1907, էջ 548, պրս. [arabic word] ram «հօտ, խումբ, երամ մարդոց». հմմտ. նաև երամ և ռամիկ. իմաստի զար-գացումը ճիշտ այնպէս է, ինչպէս արաբ. [arabic word] ra'yat «հօտ. 2. ժողովուրդ»։-Հիւբշ. 233։
ՆՀԲ նոյն ընդ երամ։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 1912։ Մառ, Kавк. культурныи мiръ, էջ 30 յաջորդ ռա-միկ բառի հետ հանում է Արմէն ազգա-նունից, որ կազմուած է -էն յոգնակեր-տով. Արմէնները Հին Հայաստանի նա-խաբնիկներն էին։
Որպէս Ռամիկ, եւ ռամկական.
Ռետինըդ քաղցու ռամ հոգւոյս արբո. (Ժմ.։)
Ռամից վարուց հետեւեցան, վասն այնորիկ անդադար լան. (Շ. այբուբ.։)
Ռամից վարուք յանցեայ. խոտան գտայ, եւ անպիտանացայ. (Գանձ.։)
Դիւրացն որ յռամին՝ բանիւ սաստեալ հալածէր. (Տաղ.։)
Ամենայն ժողով ռամին պշուցեալ ի նա հայէին. (Հ. կիլիկ.։)
ՌԱՄ. որպէս Րամ.
Ռամիցն վեհ՝ զինուորեալ նա (սուրբն տարագոս). (Տաղ.։)
Ռամ սիրոյ՝ ռետին՝ անձկին կարօտ, կարօտ հեղեալ. (Նար. տաղ.։) (կամ ընթերցիր ռատ, այսինքն առատ)
cabalistic or magical note or writing.
vulgar, low, plebeian, popular, common, vile, trivial;
the vulgar, the common people, lower orders;
տգէտ —ն, the ignorant mob.
, ի-ա հլ. «հասարակ ժողովուրդ. գիւղացի կամ քաղաքացի հասարակ մար-դիկ» ՍԳր. Եւս. քր. «ռամկական, գռեհիկ» Ոսկ. մ. ա. 22 և ես. Վեցօր. 114. Փարպ։ Եղիշ. որից ռամիկսպաս Բուզ. ռամկավար Ոսկ. մտթ. անռամիկ Յհ. կթ. ռամկապետ Եւս. օր. նոր բառեր են ռամկանալ, ռամկա-պետական, ռամկավարական, ռամկացում. ռամկօրէն ևն։
-Պհլ. *ramīk ձևից. հմմտ. մանիք. պհլ. гambāīk ἐϑνιχός ։ ИАН 1907, 548. տե՛ս ընդարձակ ռամ և երամ։-Հիւբշ. 233։
ՆՀԲ և Lag. Arm. Stud. § 1912 ռամ բառից։ Հիւնք. հյ. երամ և յն. τρίμη «փողոց, հրապարակ»։ Մառ տե՛ս Ռամ։ Ադոնց, Aрм. въ ənoxy Юст. 436 արա-մայեցոց անունից, որոնք հպատակ ու նուաճուած ժողովուրդ էին։ Բառիս վը-րայ տե՛ս և Մանանդեան, Տեղեկ. հա-մալս. 1, 24։
ԳՒՌ (dialectal) Մկ. ռամիկ, Մշ. ռամիգ։
δῆμος plebs δημότης plebejus, popularis, rudis. (ի ռամ, րամ. որ ի բառէս երամ). Ամբոխ . ժողովուր. սինլքոր. խառնիճաղանճ. սոսկական. գռեհիկ. աշխարհիկ. հասարակ մարդիկ, պայազը մարդ.
ծառայք հանդերձ տերամբ, եւ ռամիկն թագաւորաւն։ Ռամիկն (կամ խառնիճաղանջն) ներելի ողորմութեան է. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 1։ ՟Ղ. 7։)
Թող զայլ ռամիկն ամենայն. (Յուդթ. ՟Է. 2։)
Ռոմիղոս նախ յռամկէ զինուորեցոյց արս։ Բազում ռամկաւ. յռամկաց. ի ռամկաց. ի յռամկաց. (Եւս. քր.։ Ճ. ՟Բ.։)
Հաճոյանամ յետին ռամկին, եւ թագաւորիդ մեծի յաչաց ելանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ուր աստուածային օրէնք ոչ, ուստի՞ ռամկանց բարեզարդութիւն. (Գէ. ես.։)
Կամ իբրեւ ածական. ամենայն ռամիկ բազմութիւն։ Զբազումս ի ռամիկ մարդկանէն։ Եկեղեցական դասուց, եւ ռամիկ ժողովրդոց. (Եղիշ. գ։ Փարպ.։ Շ. թղթ.։)
Ընդ ռամիկ մարդկան խօսէր։ Իսկ դու ռամիկդ, որ ոչ վարս ինչ պարկեշտականս ունիցիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22. եւ Ոսկ. ես.։)
ՌԱՄԻԿ. որպէս Րամիկ, խումբ, եւ խմբաւոր. համօրէն.
Ռամիկ ջոկացն սըլացեալ՝ որպէս մեղուս ընդդէմ ծաղկանց, հրաւիրեցին զտիեզերս յերկնից ի սուրբ արքայութիւն. (Շ. տաղ.։)
Ռահ լուսոյ յերկինս եղեւ մոլորելոց, ռամկաց ազգաց որդւոց մարդկան հեթանոսաց. (Տաղ.։)
camp-follower.
Որ է ի կարգի սպասաւորաց եւ ռամկաց ի մէջ զօրուն.
Սակաւ սպասաւորօք ... եւ ռամիկսպաս զօրօքն, եւ տիկնաւն հանդերձ. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
«ոլորապտոյտ փայլակ». մէկ ան-գամ ունի Արիստ. աշխ. էջ 613։
Բառ յն. է՛լիքս, էլիքիա. ἔλιξ, ἐλικία Ոլորք մանեկաձեւ, որպէս ցոլք լուսոյ ընդ օդս. ազգ շանթից կամ ասուպաց.
կամ իբր երկու բառ ԵՒ ԵԹ «միայն լոկ, սոսկ» ՍԳր. Մծբ. գրուած է նաև ևեթէ «միայն» Սարկ. քհ.։
-Կառմուած է և շաղկապով՝ եթ անծանօթ բառից. սրա համար է, որ ՀՀԲ և ՆՀԲ նշա-նակում են նաև առանձին եթ ձևը, որ սա-կայն այսպէս առանձին գործածուած չէ։
ՆՀԲ «ի բառիցս և, եթէ. լծ. գէթ կամ գեթ»։ Lag. Arm. Stud. § 740 զնդ. ai-wiϑyō «դուրս, հեռո՛ւ»։-Տէրվ. տե՛ս գէթ բառի տակ։ Հիւնք. և թէ։ Pedersen, Յուց. դեր. 60 և եթէ ձևից։
Ի ծննդենէն եւեթ մոլութեամբ լեալ». այսինքն մոլութեամբ եւեթ. (Խոր. ՟Բ. 58։)
Յամենայն ժամ եւեթ միայն զաստուծոյն առնել. (Կլիմաք.։)
Ոչ արժան էր ըստ մարմնոյն եւեթէ վերակացութիւնս օրինաւորիլ սմա՝ առանց խնամոյ անձնականի (այսինքն հոգեկանի). (Սարկ. քհ.։)
cf. Գէ՛թ կամ Գե՛թ. լծ. ընդ Եւեթ։
. գրուած նաև թոխ և բոխ. առնուած է ասորական Աստուածաշնչի Ծն. ա. 2 համարից, որ մեր թարգմանութեան մէջ թարգմանուած է «աներեւոյթ և անպատ-րաստ»։ Եփր. ծն. էջ 2-3 մեկնելու համար այս դարձուածը՝ գրում է. «Երկիր, ասէ, էր թոհ և բոհ. յայտ արար՝ թէ անպատրաստ էր ցայնժամ և ամայի... երկիր, ասէ, թոհ և բոհ. յոյնն ասէ, աներևոյթ և անպատրաստ... այլ հեբրայեցին փոխանակ այնր՝ զի (ասորին) ասէ թոխ և բոխ, խոր և խաւար ասէ»։ Սրա-նից առնելով Վրդն. ծն. մեկնում է. «Ոմանք ի խաւարէ և յանդնդոց ասեն եղեալ զաշ-խարհս, զոր թոհ և բոհ ասացին, որ է խոր և խաւար»։ Այս երկուսից դուրս բառս գործա-ծուած է մի քանի անկախ տեղեր էլ. այսպէս Առծռ. ա. 10 «ամայի, անմարդաբնակ» նշա-նակութեամբ (Ի խոխոմս ձորոյն ի թոխ և ի բոխ երկրին՝ անբնակ մարդկան). որից կազ-մուած է բոխասեր կամ բոխասէր «դժուար-անցանելի» Նանայ. յռջ։-Հին բռ. մեկնում և քմահաճօրէն «թոհ և բոհ. անկազմ, աներև ւոյթ կամ անպիտան. բոհ, թոհ, բորբ, խա-ւար. բոխ՝ աւերակ»։-Նոր գրականում (արև-մըտեան բարբառ) թոհ և բոհ, մանաւանդ թոհուբոհ գործածւում է «քաօսային վիճակ, կատարեալ խառնաշփոթութիւն» նշանակու-թեամբ։
= Ասոր. [syriac word] toh wə woh, եբր. tohu vā bohu «ամայի և ա-նասւատ». հմմտ. արաբ. [arabic word] tīh «անա-պատ, լաբիւրինթոս». սրանից է փոխառեալ նաև ֆրանս. tohu-bohu «մեծ անկարգու-թիւն, խառնակութիւն»։-Հիւբշ. 303։
ԹՈՀ ԵՒ ԲՈՀ, կամ ԹՈԽ ԵՒ ԲՈԽ. Բառ եբր. թէհօմ. այսինքն Անդունդք. վիհք. խորք. յն. լտ. խա՛օս, քա՛օս. χάος chaos. հէրճ մէրճ.
Երկիր ասէ էր, թոհ եւ բոհ. յայտ արար՝ թէ անպատրաստ էր յայնժամ եւ ամայի. յոյնն ասէ, աներեւոյթ եւ անպատրաստ. այլ հեբրայեցին փախանակ այնր՝ զի (ասորին) ասէ թոխ եւ բոխ, խոր եւ խաւար ասէ. (Եփր. ծն.։)
Թոհ եւ բոհ. անկազմ, աներեւոյթ, կամ անպիտան. (Հին բռ.։)
«հացագործ» Վրդն. առակ. 200. Միխ. աս. էջ 80 (տպուած է սխալմամբ խա-պաղ)։
Ուլ մի խորոված, եւ գինի, եւ խապզի հաց։ թագաւորն ձեր խապզի որդի է եղեալ։ Յամենայն օր խապազն հաց բերէր. (Վրդն. առակ.։)
(գրուած նաև աթիռ). ասւում է մի-այն յայթիս, յայթիռս, յաթիռս կալ. սրա հո-մանիշն է ակճիռ, աճիւռ, ակճիւռ, գործա-ծուած նոյն ձևով՝ յակճիռս կալ, լինել ևն. Ոսկ. Վեցօր. Փիլ. Լմբ. (յաճիւռ ունի Արծր. էջ 154). բայց այս երկուսը միևնոյն բառի տարբեր գրչութիւնները չեն, որովհետև գոր-ձաձ︎ ած են նաև միասին. ինչ. Յաթիռս և յակճիռս կան ընկճեալ. Վեցօր. դ. 66. եր-կուսն էլ նշանակում են «հետաքրքրութեամբ, ուշի ուշով լսել, ոտքի մատների վրայ յեցած եռկարիլ՝ ականջ դնելու համար». որից յայթ-ռել «ուրախութիւնից թռչկոտիլ» Փարպ. թուղթ (էջ 200). իսկ Ոսկ. մ. գ. 16 յայթիռ և ի թռիչս կայցէ=յն. բնագրում «հանդերձեալ ի վեր յառնել»։
Բառ երեմ. էջ 218 դնում է յակթիռ «կայ-տառ կամ իմաստուն» և ճիշտ այս ի-մաստներով էլ ունի էջ 219 յայթ. որից երևում է որ այս վերջինը պէտք է հաս-կանալ յայթիռ։ ՆՀԲ թռչել (թիռ) արմա-տից ? Հիւնք. յն. αίνϑήρ «եթեր» բառից։
ՅԱՅԹԻՌ, կամ ՅԱՅԹԻՌՍ ԿԱԼ. գրի եւ ՅԱԹԻՌՍ ԿԱԼ. Նոյն ընդ ՅԱԿՃԻՌՍ ԿԱԼ. պատրաստիլ իբր ի թռչել յօդս, կամ վերառնուլ զոտս եւ կարկառիլ առ ի լսել.
(որ և ասսրեկ, սորեկ) «մի տե-սակ թթու բանջար, ճարճրուկ, լտ. eruca, ֆրանս. roquette» Գաղիան. Բժշ. ըստ ոմանց «կոտեմ, ջրկոտեմ»։ -Սրանից տարբեր է սորեկ «որթ», որ եբրայական փոխառութիւն է։ Կայ նաև գւռ. ասորիկ, սորեկ, սորուկ, սորոորին «կտաւատի մի տեսակ՝ որից ձէթ են հանում», հունդը նման է կոտեմի կամ կո-րեկի. ըստ Ախք.՝ վայրի մի խոտ է (տե՛ս Ազգ. հանդ. Ա. 138). բայց չգիտեմ թէ կապ ունի՞ նախորդի հետ։
ՀԲուս. § 168 ասում է. «Զարմանալի կամ հետաքննական բան մ'է, որ մեր ասորեկ կոչածը՝ Ափրիկեցիք ալ հիմայ ասուրիկ կոչեն, ըստ վկայութեան Ա-տանսոն բուսաբանի, որ շատ տարիներ կեցաւ ի Սենեկամպիա»։ Ֆերահեան, Բազմ. 1931, էջ 141-2 խօսելով բառիս վրայ, գտնում է, որ նոյն է լտ. eru-ca, ֆրանս. roquctte, իտալ. ruca, տճկ rokka salata, գւռ. ճարճիր, նարճրակ, արաբ. [other alphabet] ǰirǰir, ինչպես դրել եմ ես էլ։ Այս բոյսը շատ նման է կոտեմի և ջրկոտեմի, որի համար էլ երբեմն շփոթ-վում է նրանց հետ։ Բոլորովին տարբեր է գւռ. սորեկ, սորուկ «լտ. sorgham, sa-ricum» (տե՛ս իմ Գւռ. բառ.)։
ԱՍՈՐԵԱԿ կամ ԱՍՈՐԵԿ εὕζωμον. eruca իտ. ruchetta (գրի եւ Սորեկ) Բանջար կծու եւ համեղ, ընտանի եւ վայրի՝ ի ձեւ թրթրոյ։ Գաղիան.։ Բժշկարան.։ ... Ոմանք շփոթեն եւ ընդ կոտեմ կամ ջոկոտեմն, որ է թթուաշ եւ կծու նոյնպէս, κάρδαμον, καρδάμωμον nasturtium եւ այլն։
cf. Քերովբիմ.
= Ասոր. ❇ krōwā, kərōwa, յգ. krō-wē կամ յն. χεροῦβ, յգ. γερουβεἰμ, γερουβιμ ձևերից, որոնք փոխառեալ են եբր. [hebrew word] kərūb. յգ. [hebrew word] kərū̄bim «քերովբէ» բառից։ Քրիստոնէութեան միջոցով տարա-ծուած է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. յա. Aherub. cherubim, cherubin, ֆրանս. chê-rubin, արաբ. ︎ karrubī ևն։ Բուն ծագումը անստոյգ է, հաւանաբար կապ-ւում է ասուր. karābu, kāribu, karabu [other alphabet] «խոնարհիլ, յար-գել, օրհնել, աղօթել, աղաչել» բային (Strassmaier, Alphab. Verzeich. 525 և Delitsch, Assyr. Handwb. 350)։-Հիւբշ. 320։
Հները մեկնում են զանազան ձևերով. այսպէս՝ «Քերովբէքն որ կոչին յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաստութեան» Եղիշ. հրց. էջ 9-49.-«Զի՞նչ է քերով-բիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում. Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է «քե-բազմաչեայք ըստ տետանողին, որ է յաճախ գիտութիւն» Շնորհ. բրձր.։-«Եւ կոչի քերովբէն բազում գիտութիւն և հեղումն իմաստութեան» Վրդն. իւ-«Քերովբէս զնոսա ասէ, որ թարգմանի յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաս-տութեան... քանդակագործ արարուած՝ որ ասէ քերոբ» Նչ. եզեկ.։ (Այս տեղից առնելով է որ Բառ. երեմ. էջ 331 դը-նում է «Քերոբ. նկարակերպ կամ նաշխ»)։-«Քերովբէն յեբրայեցւոց ի մերս թարգմանի բազմութիսն գիտու-թեան և հեղումն իմաստութեան» Տա-թև. ամ. 566։-Նորերից ՀՀԲ դնում է եբր. ԳԴ եբր. և արաբ. ՆՀԲ եբր.։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. քէրոպէկ կամ քէրոպէք. յա-տուև անուն է Քերովբէ, Քերոբէ, Քերոբ (Պլ. Քէօրէօփէ)։
ՔԵՐՈՎԲ ՔԵՐՕԲ ՔԵՐՈԲ ՔԵՐՈՒԲ ՔԵՐՈՎԲԷ ՔԵՐՈԲԷ ՔՐՈՎԲԷ ՔԵՐՈՎԲԻՄ ՔԵՐՈԲԻՄ. Բառ եբր. քերուպ. յոքնակի՝ քերօպիմ, քէրուպիմ. χερούβ, χερουβείμ, -βίμ, -βεῖν, -βίμ cherub, cherubim, -bin. Վերին դաս զուարթնոց զկնի Սրովբէից, քառակերպեան երեւեալ ի տեսիլս, եւ քառաթեւ եւ բազմաչեայ հրացայտ. եւ նկար կամ քանդակ գրուագաց նոցա ի նոյն նմանութիւն. ասի եւ զբանսարկութենէն՝ որ երբեմն գլուխ էր հրեշտակաց.
Քերովբէս զնոսա ասէ, որ թարգմանի յաճախ գիտութիւն կամ հեղումն իմաստութեան ... քանդակագործ արարուած՝ որ ասէ քերոբ. (Նչ. եզեկ.։)
Ձգեաց քերոբ մի զձեռն իւր ի միջոյ քերովբէիցն։ Ի մէջ հրոյն՝ որ էր ի միջոյ քերովբէիցն։ Ընդ օծելոյ քրովբէին ետու զքեզ ի լեառն Սուրբ Աստուածոյ։ Ի լեռնէն Աստուածոյ իջոյց զքեզ քերովբն վարսաւոր։ Հրամայեաց քերովբէից՝ բոցեղէն սրոյ շուրջանակաւ պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց. (Եզեկ. ՟Ժ. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ա։ Ծն. ՟Գ. 24։)
Զտապանակ ուխտին տեառն զօրութենէց, որ նստի ի քերովբէս։ Արար ի ներքս ի դաբիրն երկուս քերովբէս. բարձրութիւն միոյ ի տասն կանգնոյ։ Զամենայն որմս տանն շուրջանակի քանդակեալ գրեաց գրչաւ քերոբս եւ արմաւենիս։ ի վերայ խորշից նոցա ի մէջ առանցիցն՝ առիւծք եւ եզինք եւ քերոբք. (՟Ա. Թագ. ՟Դ. 4։ ՟Գ. Թագ. ՟Զ. եւ ՟Է։)
Դէմք քերովբիմացն ի միմեանց կողմ հային։ Կառս Աստուածոյ զքերոբիմսն նկարագրէ։ զսերովբիմն, եւ զկնի զքերով բիմն մերձաւոր սերովբէից։ Բազմակամբք քերովբէիւք։ Անպատում աթոռ ասիուածութեանն ասէ զքերովբէսն։ Քերովբէից, եւ մարմնաւոր քերովբէ. (Փիլ.։ Առ որս.։ Սարգ.։ Անյաղթ բարձր.։ Խոսր.։ Շար.։)
cf. Քերքէս.
«երեսի կամ գլխի վրայ մի տե-սակ վէրք. լտ. achores» Գաղիան. որից քերքեշել «մարմինը վէրքերով ծածկել» Վրդն. ել. Տաթև. հարց. 334. Ստ. լեհ. քեր-քեշոտիլ «մորթը քաշքշուած՝ կուչկուչուած լինել» Վանակ. հց.։
Լտ. achores բառը իբր acorus, aco-rum հասկանալով՝ Ստ. լեհ., ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են քերքէշ «բժշկական մի խոտ, բաղշտակ, acorus»։ Առաջին ան-գամ Նորայր, Արև. մամ. 1879, 60, նոյ-նը յետոյ Հայկ. բառաք. 124 ուղղում է վերի ձևով։ Սրանից անտեղեակ՝ ՀԲուս. § 3188 բառս մեկնում է ռես բ համեմատում է պրս. [arabic word] karkas «է սերմն խոտոյ իրիք, որ բուսանի ի մէջ ցորենոյ և գարւոյ» (հմմտ. Նո-րայր ՀԱ 1908, 221բ և ի վերջոյ ՀԱ 1921, 612)։ Ըստ այսմ պատահական է արաբ. [arabic word] karkāš «լտուտ» (ըստ ՀԲուս. § 892)։
ՔԵՐՔԷՇ կամ ՔԵՐՔԷՍ. յն. ա՛քոռոն. ἅκορον acorum, -us. Խոտ եւ արմատ բժշկական. (Գաղիան.։)
detached, divided, separated.
ՆՀԲ հյ. խզել, արաբ. խէզէլ «քեցել, խզել»։ Տէրվ. Altarm. 19, Նախալ. 28, 111, Մասիս 1881 ապր. 30 հյ. քանցել, յն. σχάζտ, սանս. skhaϑ, հպլ. skada ևն բառերի հետ հնխ. skad, skid արմա-տից։ Meillet MSL 8, 289 գոթ. swes և լտ. sed ձևերի հետ հնխ. swed ար-մատիո։ Հիւնք. կից բառից։ Scheftelo-witz BВ 29, 68 փոխառեալ է արամ. ասոր. եբր. [other alphabet] qəsa, արաբ. [arabic word] qasā «խուզել» բառերից։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. Joვა tցե-վա «կոտրել» ևն։
Ընդ սպիտակն հարկանին եւ ընդ սեաւն եւ ընդ ամենայն ընդդիմակսն, որ քեց եւ որիշ եւ բացակայ են գունովն. (Նիւս. կազմ. ուր յն. լոկ διΐσταμαι disto. բացակայիլ։)
belching, eructation.
(կամ քեքուրդ) «գգայռումն. զկռտոց» Բժշ. որից քեքրտալ «զգայռիլ, զը-կռտալ» Բժշ.։
ՔԵՔՈՒՐՏ կամ ՔԵՔՈՒՐԴ. Զգայռումն. վերբերումն. կերածին կուրդ կուրդ վեր տալը.
rancour inveterate hate, spite, ill-will, resentment;
revenge;
— ի վրիժուց, out of or from hatred;
— պահել, ի —ս մտանել, to bear or owe a grudge, to bear malice or ill-will, to bear hard;
— ի մտի ունել, to keep alive resentment for an injury;
— ունել ընդ ումեք, to have a grudge or spite against;
հանել զվրէժ քինու, խնդրել զ— վրիժուց, to by revenged, to revenge oneself.
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2oinā-ձևից, որ նշանակում է «վրէժ, պատիժ, 2. յանցանքի քաւութեան համար նշանակուած գինը. 3, ընդհանրապէս գին, արժէք. 4. պատիւ». սրա ժառանգներն են զնդ. kaena-«պատիժ, վրէժ», պհլ. [other alphabet] kēn «վրէժ, թշնամու-թիւն», kēnītan «քինալ», պազ. kīn «չարիք, թշնամութիւն», kinvar «թշնամի, քինաւոր». արս. [arabic word] kin, [arabic word] kina «ոխ, վրէժ, բար-կութիւն, թշնամութիւն, ատելութիւն», [arabic word] Linavar «ոխակալ, քինաւոր», kinaxuāh «քինախնդիր», բելուճ. k'enaγ «թշնամու-թիւն, վրէժ, ոխ», քրդ. kin «վրէժ, հակա-ռակութիւն», յն. ποινή «արեան գին, փրը-կանք, քաւութիւն, պատիժ, վրէժ», լտ. poe-na (փոխառեալ յունարէնից) «յանցանքի փոխարէն փրկանք, տուգանք, պատիժ, ցաւ, վիշտ, Վրէժ (անձնաւորեալ»), punio «պատժել, վրէժը լուծել», հսլ. cšna «պա-տիժ, տուգանք, գին, արժէք, պատիւ». ռուս-цeнa «գին», լիթ. kaine «գին, արժէր». pus-kainu «կիտագնի» (տարբեր է իռլ. cin «պարտք», cāin «տուգանք»)։ Հնխ. kšoina-յառաջանում է հնխ. k2ei-արմատից, որ նշ. «պատկառիլ, պատուել, յարգել, գնա-հատել, պատժել», և որի ժառանգներն են սանս. čáyatē «վրէժ առնել, պատժել», cáyati «յարգել», զնդ. kāy-«տուգանք վը-ճարել, պատժել, վրէժ լուծել», čiϑā-«պա-տիժ, տուգանք, քաւութիւն», օսս. čitha «պատիւ», սերբ. käjati «վրէժ առնել», յն. *tω «գնահատել, գին կտրել, պատուել», τίσις «վճարում, պատիժ, վրէժ», τίνω «վճարել, պարտքը տալ, քաւել», τείνυμαь «գինն ստանալ, պատժել», τιμή «գնահա-տութիւն, յարգ, գին, պատիւ, արժանիք. պատիժ, վրէժ», τιμαν «գինը նշանակել, պատժի չափը որոշել, պատուէլ», τιμιος «թանկագին, պատուաւոր, սիրելի» ևն (Po-korny 1, 508, Boisacq 801, 971, 973, Ber-neker 124, 469, Trautmann 113, Meillet-Brnout 747)։ Չի գտնւում գերմանական, իտալական ևև կելտական ընտանիքնեռում.-Պարսկերէնից են փոխառեալ արևել. թրք. [arabic word] kinah «նախանձ», չաղաթ. kine «ոխ», ն. ասոր. k'in «վրէժ»։
նախ ԳԴ կցեց պրս. քիյն բառին։ ՆՀԲ սրա հետ նաև եբր. քանա «նա-ևանձ»։ Mü̈ller SWAW 41, 7 պրս. kīn. Justi, Zendsp. 76, Lag. Btrg. bktr. Lex. 12, Հիւբշ. KZ 23, 20 և 403 պրս kīn, զնդ. kaenā։ Այս բոլորը հայ բառը դնում են իրանեանից փոխառեալ։ Առա-ջին անգամ Տէրվ. Altarm. 9 կցում է նաև յն. ποινή ևն ձևերը։ Հիւնք. պրս. քինէ, քիւնու։ Հիւբշ. 257 դնում է իրա-նական փոխառութեանց կարգը, ըստ որում քէն ձևով և նշանակութեամք նոյն է պհլ. ken բառի հետ։ Սրան հա-կառակ է կանգնում Meillet MSL 7 162, 8, 281, 10, 269 և վերջին անգամ ASI л 94, 167 և ցոյց է տալիս որ քէն բնիկ է. արդարև հնխ. kšoinā-տալիս
«նէտի կապարճ». յետին ժամանա-կի բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Զքր. սարկ. Բ. 18. «Թափեալ զկապարճն որ է քէշն և ձգէր նետ դէպ ի Ոսմանցիսն... և յորժամ պակասեցաւ նետն, ձայնեաց ատելով. բերէ՛ք քէշս»։ Նոյն բառը պիտի լինի նաև գէշ Վրդ. առկ. ճհ. 205 (Ռ ձիոյ ագին և բաշն խուգեցէք, և գէշ և բիշիկ, աղեղ և ռումպ ի վերայ կապեցէք), որ յի-շում է Ամատ. Հայոց բառ ու բան 104 ա-ռանց բացատրութեան։
Զառաջին քինու վրէժն զամենեցունց ընդ այն հանէին։ Եղեւ ի ծաղր եւ ի քէնս ամենեցուն՝ որ շուրջ զնովաւ. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 9։ Երեմ. ՟Խ՟Ը. 39։)
female of domestic animals, she-cat, hitch.
(կամ քենթ, քենդ) «էգ շուն» Վատկ. 221 (Որձն (շան) և քէնթն ի մէկ ազգէ պի-տին)։ Նոյն է գւռ. քօնթի գալ «էգ շան սան-կութեամբ կատաղիլը»։
ՆՀԲ լծ. լտ. catula «կատուի ձագ» և այս համեմատութիւնից ելնելով՝ բառն էլ մեկնում է «էգ շուն կամ կատու». մինչդեռ բնագրում միայն շուն է և կատւի խօսք չկայ. Տէրվ. Altarm. 62, Մասիս 1882 յուլ. 24 և Լեզու 160 շուն և սկունդ բառերի հետ հնխ. svan ար-մատից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. [arabic word] qanǰəq և հյ. քած հոմանիշ-ների հետ։ Չգիտեմ թէ կապ ունի՞ պրս. kant (նոր հնչումով känt, օսմ. kent) «աղջիկ, աղախին». նշանակութեան տարբերութիւնը ճիշտ այնպէս է ինչ-պէս քած «էգ շուն» և քոծ «աղախին»։
ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է Անտիոքի Քէսառ ռևւ-ղում՝ քէյնթ «աղջիկ» ձևով. իմաստի համար հ քած.
Քած շուն կամ կատու. եւ այլն. քօնճիկ. (լծ. լտ. քա՛թուլուս ).
sect.
68. Sуmm. 49, Հիւբշ. KZ 23, 403 Տէրվ. Altarm. 70, Բազմ. 1895, 51 ևն. Եփրեմի քեշտ բառը առաջին անգամ երևան հանելով Աճառ. Հայ. նոր բա-ռեր հին մատ. Բ. 12 մեկնու է սխալ-մամբ պրս. [arabic word] kašt «տգեղ և աո-տեղի»? որ Վարդանեան ՀԱ 1922, 297-8 բնագրի համեմատութեամբ ուղղում է իբր «քէշ, կեշտ»։
որ եւ ԿԷՇՏ կամ ՔԷՇՏ. պ. քիյշ. Կրօնք. գեն. աղանդ.
Եթէ նոյն քէշ է երկոցունց, ընդէ՞ր տտիցեն մոգք զզանգիկս։ Ի քէշին մի են երկոքեան։ Ոչ քան զնոցայն միայն, այլեւ քան զամենայն քէշից։ Պաշտօնեայք այնր քէշի. (Եզնիկ.։)
flaxen cord.
«ետաւէ հասարակ զգեստ» Վրդ. պտմ. հրտր. Վենետ. էջ 158 (իսկ հրտր. Էմ. էջ 208 քթէթ) (Մէշում քթեթ կարեմ խիստ գէշ և խիստ փոքր իրք, լուր այնչափ որ խունկ դնես եկեղեցւոյն). Սմբ. ռատ. 52. «հասարակ շորի կտոր» Վստկ. 40, 76, 119, 3z-4ვ 131. Մխ. բժշ. 146 (մէջը դեղ քամելու հա-մար)։
Ի քթանէ՝ այսինքն ի կտաւոյ պատրոյգ եւ չուան. վուշ ոլորեալ կամ արձակ ի պէտս կապոյ. խծուծ.
Ծրարէ՛ ի քթան քթեթ։ Պատրոյսն ի քթեթ բա՛ց, եւ քաթթէ՛։ Լաւն քան զքթեթն կամ զչուան, որ կապէ մարդ, նշանն այս է։ Քթեթով կապէ՛։ Քթեթով պնդես. (Վստկ.։)
. արմատ առանձին անգոր-ծածական. ոճով ունինք խոստովան առնել, խոստովան լինել «դաւանիլ» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. որից խոստովանիլ «խօսք տալ» Ածաբ. «գոհանալ, բարեբանել, դաւանիլ, մեղքը ա-պաշխարել» ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. եբր. խոստո-վանութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Բուզ. չխոստո-վանութիւն Կոչ. խոստովանող «որ ընդունում է ճշմարտութիւնը» Շար. «հաւատքի համար չարչարուած» Ագաթ. ևն։-Եփր. թգ. 409 դտնում եմ խոստավան գրչութիւնը, որ թուի Արմատական բառարան-26 թէ տպագրական սխալ է, բայց վրիպակների ցանկի մէջ չէ նշանակուած։
ՓՈԽ (borrowing) Ասորոց Բար-Շուշան հայրապետի Հայոց կաթուղիկոսին ուղղած թղթի մէջ կայ հայ. խոստովանութիւն բառը՝ ասորատառ ❇ տառադարձութեամբ (տե՛ս ՀԱ 1913, 127)։ Կեսարիոյ թուրթեռս գործածում են xosdovanak «խոստովա-նանք». օր. heč xosdovanaγcn sok mu? «Բնաւ խոստովանած չե՞ս» (Բիւր. 1898, 212)։ Ագուլիսի թուրքերն էլ ունին xōsdö-vank' olsun «Խոստովանք լինի, ուրիշին չասե՛ս» ասացուածը։
Բարի է խոստովան լինել տեառն. բարւոք է գոհանալ զքեն աստուած խոստովանողականօրհնութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Մի՛ ամօթ համարեսցիս խոստովան լինել ի խաչանդր. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
ԽՈՍՏՈՎԱՆ ԼԻՆԵԼ. Անպատրուակ յայտնել զմեղս անձին, կամ ծածուկս սրտին.
Յամենայնի իմատասէրն խոստովան լիցի զգիտութիւն, եւ ուրացեալ զանգիտութիւն. (Մագ. ՟Է։)
ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։
Նախ ԳԴ պրս. [arabic word] gāh բառի հետ համեմատում է հլ. կայ, կայանք։ Jus-ti, Zendsp. 300 սանս. sthā, զնռ. stā հոմանիշներին է կցում, որոնք ո՛չ մի նմանութիւն չունին։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. kaiuk, 577 և 689 kias-du, kacidu ձևերի դէմ է դնում կալ. կացեալ։ Meillet MSL 8, 279 յն. βέβαιος «հաստատուն» բառի հետ. որ կրկնաւոր է համարում։ Հիւնք. գալ բառից կալ, իբր թրք. qalmaq «մնալ». կայ և կաց դնում է կամ շաղկապից և կացուրդ «հանդէտ» կցել բայից։-Scheftelowitz BВ 29, 15 սանս. ga «երթալ» և յն. βάσις «քայլք» ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 227 սանս. agam, յն. ἔβην և հյ. եկն բայե-
ԳՒՌ (dialectal) Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։
στάσις statio, situs, status, locus ἁνάπαυσις quies եւ այլն. որ եւ Կայութիւն, Կայումն. Կացութի. Կացումն. Կալն ուրեք, եւ կայանն հաստատուն. ոտնկռիւ. ոտնկայ. դիրք. դադարք. դադարումն. հաստատութիւն. տեղի. կարգ. վիճակ. կենալը, կենալու կամ կեցած տեղը, կեցուածք, կացք.
Ոչ ունիմք բնաւ զկայ ի ժամանակս կենացս, այլ յընթացս եմք հանապազ։ Զկայ առեալ մեռոնն անուշահոտ յարժանաւոր անօթն՝ ելից զստեփաննոս շնորհիւ եւ զօրութեամբ. (Լմբ. սղ.։)
Կայք է ամենայնի, եւ շարժութիւն. (Դիոն.։)
կայիւք շարժի, եւ շարժիւք կայ մնայ. կայիւք թռչին, եւ կառուցմամբ ընթանան. (Պիսիդ.։)
Նախախնամօղ կայից, եւ հաստատութիւն եղելոցն. (Լմբ. հանգ.։)
«դրամ, ստակ, փող» Վրք. հց. Ա. 713 և Բ. 350։
= Յն. ϰέρμα «մանր դրամ»։-Հիւբշ. 356։
Բառ յն. գե՛րմա, գերմա՛դիօն. κέρμα, κερμάτιον frustum monetae, nummulus, aes, pecunia. կոտորակ դրամոյ. եւ Դրամ. փող. խերէշ. ըստկի կտոր, ըստըկուկ.
Ժողովեցից սակաւ ինչ կերմոսս. եւ ելից աման ինչ լի փողովք. եւ ծախեաց զայն ամենայն կերմոսս։ Գողանայր զդրամս նորա ... ես էի՝ որ գողանայի զկերոս քո. (Վրք. հց. ՟Է. ՟Ժ՟Է։)
(ՆՀԲ հոլովում է կծկի, կծկան ռայց երկուսն էլ առանց վկայութեան) «թե-լի կծիկ» Ա. թագ. ժթ. 13. Կիւրղ. թգ. «կըծ-կուած, նուաճուած» Ոսկ. մ. ա. 20 որից կծկել «ամփոփել» և կրաւ. կծկիլ «ամփո-փուիլ, քաշուիլ» ՍԳր. Բուզ. Եւագր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 14. կծկեցուցանել Տօնակ. կծկութիւն «կարկամութիւն, կաշկանդում» Բուզ. կծկատարազ Շիր. կծկաթոռ «այն փայտի կամ թղթի կտորը՝ որի վրայ թելը փաթթեով կծիկ է շինուած» (նորագիւտ բառ) Վրդն. առ. 288. կծկում (արդի գրա-կանի մէջ)։
նեն նաւավարքն զպարանս նաւուն». սրա համար իբր վկայութիւն է բերում Ագաթ. «Բերին կարս պարանաց եր-կայն ստուարս և կծեցին»։ Նոր տաա-գրութեան մէջ այս հատուածը հետևեալ ձևով է. «Բերին կարս պարանաց եր-կայնս և ստուարս, և կցեցին իջուցին ի ներքս» (§ 218. ձեռ. տարբ. չկայ, ուրեմն բոլորն էլ ունին կցեցին). սրա-նով՝ ենթադրեալ *կծել բայը ինքնին ջնջւում է։-Հիւնք. հանում է կծծի բա-ռից։
στρογγύλωμα glomeratio, globus. Պատատ կամ փաթոյթ. գիտակ ի մազոյ, ի թելոյ. կծիկ.
Զդժնդակ ծառայութիւնն հարկանել, կծիկ կալ ընդ բռնութեամբ, կապեալ յամենայն կողմանց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
«անցած տարի» Սեբեր. Ոսկ. գծ Վրք. հց. որից ի հերուն հետէ Բ. Կոր. ը. 10. թ. 2. Եփր. բ. կոր. 102, 104. հերուին կամ հերվին ամ «երկու տարի առաջ» Դամասկ.
= Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Խրբ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հէրու (սեռ. հէրվան, Գոր. Ղրբ. հռնի, հըռ-նէ), Ակն. Ասլ. հերիւ, Սչ. հէրուս, Ագլ. հm՛րվի, Սվեդ. հիրօ, Հճ. հիյու, հիյյու, Զթ. հիյու, հիրու, Հւր. հէրունի, Մկ. Վն. խէրու, Սլմ. խէրիւ, Ջղ. խերվու, Ոզմ. խէրօւ, Մրղ. խէօրիւ։-Նոր բառեր են հերզնամ (Սլմ խէ՛րզնամ, Վն. խէրզնmմ, Ոզմ. խըրզնամ) «հերուին», հերուանաձագ, հերնուանց, հե-րուանիկ, հերնիկ, հեռ (Վն. խեռ) «երկամ-եայ արու կամ էգ հորթ»։
Հերու ի մերձակայ ժամանակս յապաղէիր. (Բրս. գորդ.։)
ՀԵՐՈՒ կամ Ի ՀԵՐՈՒՆ ՀԵՏԷ. πέρυσι anno praeterito, vel superiore, transacto. Յանցեալ ամի. հերու, անցած տարի.
Ե՛րբ. հիզան, երէկ, հերու. (Արիստ. ստորոգ.։ Դամասկ.։)
Ո՞չ հերու թօթափեաց աստուած զքաղաքս ամենայն. (Ոսկ. գծ.։)
Հերու այսմ ամի սպասէիր, այս ամ ի միւս ամ առնես. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Քանզի (ի) հերուն հետէ կամեցարուք առնել. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
«երկիւղ, սարսափ». մէկ անգամ գոր-ծածուած է Ա. մկ. գ. 25 ահ հոմանիշին կից. «Սկսաւ ահն և հոյն երթալ առաջի Յուդայ և եղբարցն»։ Սրանից են կազմուած հոյակապ «զարմանակերտ, հրաշակերտ» ՍԳր Ագաթ. Եւս. քր. և պտմ. (գրուած խոյակապ Արծր.), հոյակապեալ Պիտ. հռյանուն Պիտ.։ Կայ նաև հոյկապ անստոյգ բառը, որ մէկ անռամ ու-նի Սեկունդ. (Das Leben und die Senten-zen des Phil. Secundus, Wien 1895, էջ 39 և Մատեն. մանր ուսումն. Տաշեանի, Ա. հտ. էջ 240). «Զի՞նչ է մշակ... ծառոց տնգիչ, աղքատութեան հոյկապ, բժիշկ հողմոց». այս կտորը չունի յոյն բնագիրը. Տաշեան, անդ՝ էջ 55 թարգմանում է բառս «Einer, welcher der Armuth enthoben, ist, յորմէ բարձեալ է աղքատութիւն իւր», ՆՀԲ «պատիչ և դար-մանիչ»։-Հոյակապ բառի մէջ իմաստի զար-ռաոման համար հմմտ. ահ և ահագին «սար-սափելի. 2. մեծ, խոշոր, վիթխարի»։
ՆՀԲ հոյ, հոյն (ն յօդր արմատական կարծելով) «թերևս որպէս ախոյենի կամ խոյի». իսկ հոյակապ «ի բառէն
խոյ, խոյակ կամ հոյ կամ հոյն»։ Հիւնք. հոյ՝ պրս. հույ, իսկ հոյակապ՝ խոյակ բառից։ Պատահական պէտք է համարել պրս. ❇ hōy, huy «վախ, երկիւղ» (բնաձայն բառ կամ միջարկութիւն)։
«ցից կամ ցեց». այսպէս ունի Բառ. երեմ. էջ 184. երկու իմաստներից մին ան-շուշտ սխալ է։
ՀՈՅՆ կամ ՀՈՅ. Ահ, կամ ահարու անուն քաջութեան. (թերեւս որպէս Ախոյենի, կամ խոյի)
Սկսաւ ահն եւ հոյն (յն. մի բառ, այսինքն երկիւղ, կամ ահաւորութիւն) երթալ առաջի յուդայ եւ եղբարցն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 13։)
ՆՀԲ նոյն ընդ բոյլք, լծ. և բոլոր, յն. δλος, ὅγλος, թրք. ուլու, քիւլլիւ, հալգ, հալխ, գօլ։ Böttich. Arica 79. 312 սանս. bhuri։ Justi, Dict. Kurde 371 քրդ. guluk «պար մեղուաց»։ Fick I4 82 յն. πὸλις, լիթ. pilis=լեթթ. pils «ամ-րոց» ևն բառերի հետ յիշում է նաև լիթ. pilti «թափել» և հյ. հոլել «դիզել»։ (Նոյնը կրկնում են Endzelin, Latviešu valodas, իդ-լա, Riga և Pokorny 2, 51, որոնց դէմ է խօսում և մերժում Meillet BSL ж 87, էջ 229)։ Հիւնք. յոյլ
բառից։ Scheftelowitz BВ 29, 33 հյ. լի, յն. πολύς, զնդ. pouru-«լի», հբգ. fole «ժողովուրդ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. pelē-«լնուլ» արմատից։ Այս մեկնու-թիւնը յիշում են Walde 592 և Pokor-ny 2, 63, կասկածում է Meillet (անձ-նական)։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 86 թերևս նոյն ընդ հոլով։ Karst. Յուշար-ձան 421 թրք. küllü «ամբողջ» (որ դըժ-ռախտաբար արաբերէն է)։ Petersson KZ 47, 276 լեթթ. pնlis, púle «դէզ, հոտ». ռուս. pulja, ուկր. pul'a «գըն-դակ» բառերի հետ։
ՀՈՅԼՔ ἑσμός examen (apum) πλῆθος agmen ὅχλος turba, grex, congregatio. գրի եւ ՀՈԼՔ. յորմէ ՀՈԼԻԼ. Նոյն ընդ Բոյլք. (լծ. եւ բոլոր. յն. օ՛լօս, օ՛խլօս. թ. ուլու ... ժողով. ջոկ. խումբ. ամբոխ. բազմութիւն հաւաքեալ. դաս. պար.
Ի զինուորութեանցն հոյլս։ Ի հոյլս քերթողական պարուց։ Զիմաստակացն հոյլսն։ Զբազում հիւանդաց հոյլս։ Հոյլք չարաց, կամ անզգամաց, կենդանեաց, ասպականեաց. (Պիտ.։)
Հոյլք էրէոց, կամ եզանց. (Արծր. ՟Դ. 11։ Ճ. ՟Բ.։)
Հոյլք մեղաց, կամ հայհոյութեանց. (Յճխ. ՟Ը։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։)
Ունիմ եւ այլ վկայութիւնս՝ յոլովագոյն հոյլս, զորս համառօտել օգտակարագոյնք վարկաք. (անդ։)
Այս բառն է որ Բռ. երեմ. վրիպակով գրում է. Հապտել «պատճառել կամ խաբել» էջ 177,-Հպդել «մերձիլ, պատ-րաստել, պատճառել, այլայլել» էջ 186, փոխանակ հտպտել։-ՆՀԲ արմատը են-թադրում է հպիտ, լծ. ժպտիլ, ծպտիլ, թրք. (իմա՛ արաբ.) tabdīl «փոխուիլ»։ Հիւնք. ժպտիլ բայից։ Արդեօք կրկնա-ւո՛ր է։
Ընթանաս, զի զմիւսն (կամ զմիմոսն) հտպիտս տեանիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
Որ հտպիտ անառակութեան է նշանակ։ Չար ցաւք մտին ի տունս արանց առ ի կանանց հտպիտ պերճանաց։ Անդամքն հտպիտ խաղալիկք. (Ոսկ. ես.։)
= Արաբ. օ [arabic word] mašāra «ածու» (Կա-մուսի թրք. թրգմ. Բ. 109). բառս բնիձ ռեմական է. ցեղակիցներից հմմտ. ա-րամ. [hebrew word] mesərā «ածու». ասուր. [other alphabet] ︎ [other alphabet] mu-sa--ru-u կամ mu-ša-ru-u (musarū, mušarū) «պարտէզ, արտ», սումեր. musar «պարտէզ, արտ» (Autran, Sumérien et indo-eur. էջ 157, Delitzsch Ass Hndy 49) sirassma-ier, Alphab. Werz. 679)։ -Հիւբշ. 270։
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, համեմատե-լով պրս. (իմա՛ արաբ.) մէշարէ, թրք. մաշալա հոմանիշների հետ։ Նոյնը Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 661.
ԳՒՌ (dialectal) Մաշարա «ածու» Այն. Մշկ. Ք. իսս Մկ. մշարա «դդումի, վարունգի կամ ձմե-րուկի ածու»։
(սեռ. -ի) «բարակացաւ, թո-քախտ» Փիլ. նխ. Բ. 66 (յն. νόσος φϑινώδης), Մխ. բժշ. 72 (յն. ἔρυσίπελας). որից մաշա-րայական Խոր. Գ. 44, Երզն. մտթ. 156 կամ մաշարական Փիլ. նխ. բ. 68։
= Ասոր. [syriac word] māsrā «մի տեսակ մորթային հիւանդութիւն, կարմիր քամի, érèsipèle», որից նաև պրս. [arabic word] mās rā «ուռուցք, այտոյց»։-Հիւբշ. 311։
ՄԱՇԱՐԱՅ. φθίσις phthisis, tabes. որ եւ ՀԱԼ ԵՒ ՄԱՇ. Ախտ մաշեցուցիչ՝ փտութեամբ թոքոց, է՛ զի հանելով եւ շարաւալից կեղս. բարակ ցաւ.
«մօտ կամ առաջ երթալ՝ տանիլ». արմատ առանձին անգործածական, որից զանազան բայակերտ մասնիկներով ձևագած են՝ մատիլ «մօտենալ» Մծբ. մատնուլ «մո-տենալ» Բ. մակ. ժա. 8. մատչիլ «մօտ եր-թալ, մօտենալ» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. թգ. և ծն. մատուցանել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Սեբեր. սրանցից են մատուցական Ագաթ. մատու-ցիչ Եփր. ել. ղևտ. թղթամատոյց Աբր. մա-միկ. և Ճառընտ. ինքնամատոյց Նիւս. բն. դժուարամատոյց Բ. մակ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. բ. 12. դժուարամատչելի Արծր. յառաջամա-տոյց Կոչ. Ոսկ. յհ. ա. 30. սրբամատոյց Ա-գաթ. զոհամատոյց Կաղանկտ. նպաստամա-տոյց Կորիւն. նաւամատոյց, խնդրամատոյց (նոր բառեր) ևն։ Թերևս նաև մատք «երա-զափորձութի՞ւն» Եւագր. իա.։ Տե՛ս նաև մա-տարկայ։-Արմատի երկրորդ ձևն է ՄԱՒՏ = ՄՕՏ, որի հետ ճիշտ այն ձայնական լա-րաբերութիւնն ունի, ինչ որ արածել և արօտ, յատանել և յօտ։
ՆՀԲ բոլորը հանում է մատն կամ մօտ ձևից, իսկ մատք թերևս որպէս լտ. mador «խոնաւութիւն, գիշութիւն, թացութիւն»։ Windisch. 23 մատուցա-նել ձևը՝ մատնել, մուծանել, մուտ բա-ռերի հետ՝ ազգակից է դնում լտ. me-dius ձևին։ Մորթման ZDMG 31, 437 մատուցանել=բևեռ. madutini։ Խորե-նացու մար ամատ ձևը ուզելով մեկնել հայերէնով (որովհետև մար հայերէն է), Vetter ենթադրում է որ Խորենացու ժա-մանաև ոռյութիւն ունէր ամատ «եկաւ» բառը (հմմտ. Ամատունիք՝ ըստ Խորե-նացւոյ «եկք»). և այս բառը մեկնում է ամ=սանս. am «երթալ» արմատից՝ ատ կտր. եզ. գ. դէմքի վերջաւորու-թեամբ։ Այս կարծիքը քննելով Հ. Ն. Ա. ևնթառոում է որ ամատ կազմուած է ա կատարեալի յաւելուածով (հմմտ. ե-
հառ) մատ ձևից, որ *մատանեմ բայի կտր. եզ. գ. դէմքն է. նոյն արմատից կազմուած են ուրիշ յօդերով մատնում, մատչիմ ևն. (երկուսն էլ տե՛ս ՀԱ 1894, 199)։ Հիւնք. մօտ բառից։ Ուղիղ մեկ, նութիւնը տուին Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 124 և Scheftelovitz BВ 29, 28, համեմատելով ի մէջ այլոց գոթ. ga-mōtjan «հանդիպիլ» բառի հետ։ (Այս բառը Bugge և Meillet կցել են հյ. մուտ արմատի հետ, բայց այժմ Meillet BSL հտ. 26, N 79, էջ 4 չունի այս կար-ծիքը)։
. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-նի Արիստ. աշխ. «Երեք մասունքն ի մար-մենին (կամ ի մարմնենին) ի նա լինին հա-յեցեալ, ըստ երից ամանակաց բաժանեալ»։ ՆՀԲ մեկնում է «մանելիք, գործի մանելոյ, աղեկատ», իսկ ԱԲ ջնջած է։ Արդեօք ստուգ-ուած է որ սխալ ընթերցուա՞ծ է։ Քաջունի, Գ. 160 դեռ շարունակում է գրել «quenouille, իլ»։ +ՄԱՐՄԻՆ, ո հլ. «միս, փխբ. մարդ, նիւթ, իր» ՍԳր. որից ունինք բազմաթիւ ա-ձանցներ. յիշենք նրանցից մի քանի հնա-ռոյնները. -մարմնագեղ Ոսկ. ես. մարմնա-ծին Ագաթ. մարմնակից Եփես. գ. 6. Ագաթ. մարմնահար Բուզ. մարմնապատ Եզն. Վեց-օր. Ոսկ. մ. բ. 19. մարմնապէս Սեբեր. Եւս. պտմ. Եփր. ծն. Ագաթ. բառավերջում՝ թանձ-րամարմին Եզն. զովամարմին Եփր. մնաց. չորեքմարմին Եւս. քր. քաջամարմին Ոսկ. յհ. ա. 3. յետիններից յիշենք մարմնապա-հեստ Պտրգ. 261, մարմնացի «մարմնով» Լծ. պրպմ. 742 (երկուսն էլ նորագիւտ բառ), գե-ղեցկամարմին Փիլ. երկմարմին Փիլ. բուլա-մարմին Կանոն լերկամարմին Նար. խոտա-մարմին Ոսկիփ. բազմամարմին Նիւս. կազմ. մարմնամարց. մարմնամարզութիւն, մարմ-նամարօական (նոր բառեր) ևն։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mrmeno-ձևից? հմմտ. սանս. [other alphabet] marman-«ան-դամ, անդամների յօդաւորութիւնը, ամբողջ ռործարանները, մարմնի բաց մասերը՝ ո-րոնք աւելի են ենթակայ վիրաւորուելու, մարդուս տկար մասերը՝ որ պէտք է ծած-կել». բացի հայերէնից ու հնդկերէնից ուրիշ լեզուի մէջ չկայ այս բառը։ Pokorny, 2, 290 սրանց հետ է միացնում մի կողմից լիթ. melmú «ողնաշար», լեթթ. melmeni «ողնա-շարի ծայրի մասը» և միւս կողմից յն. μέλος «անդամ, յօդ», կիմր. cуm-mal «յօդաւորու-թիւն», կորն. mal, յգ. mel-l-ow, բրրտ. mell «յօդերը, ողնաշար» (Boisacq 625 առաջին շարքը բաժանում է երկրորդից)։ Բայց եթէ միացնենք լիթ. և լեթթ. ձևերը, հայերէնի ր ձայնը (փխ. ղ) անյարմար դուրս կգայ. ուս-տի կասկած է ծագում որ իրանեան փոխա-ռութիւն լինի. բայց իրանականում էլ նման ձև չկայ։-Հիւբշ. 473։
ռի հետ ցեղակից միայն է համարում և ոչ նոյն, որոհետև սանս. -man մասնի-կը տալիս է հյ. -մն։ Bopp, Հմմտ. քե-րակ. Ա. 400 mar «մեռնիլ» արմատից, ինչպէս մարդ և սանս. murti «մար-մին». հայերէնի -մին մասնիկը նոյն 1 դնում նզնդ. -mana, -mna, յն. -μένο լտ. -mno մասնիկների հետ։ Տէրվ. Մա-սիս 1881 մայիս 12 նոյնպէս mar ար-մատից՝ իբր «մահկանացու»։ Հիւնք. յն, μέ́ριμνα «հոգ» բառից։ Müller, SW-AW 136 (1897), 27 յն. μηρός «սրուն-քի մսոտ մասը» բառի հետ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. մարմին, Տիգ. մmրմին, Ոզմ. մարմէ՛ն, Զթ. մայմինք, մարմինք, Սվեդ. մmրմէնք։-Նոր նշանակութիւն են ստացել Կր. մարմին «կա-նառե ամօթոյք», Նբ. մարմին «էգ անասուն-ների ծննդական գործարանը»։-Նոր ձևեր են մարմինք դառնալ, Շշ. «շատ ծիծ ուտելուց ուռիլ, կարմրիլ», մարմնիլ Մշ. «ապրիլ», մարմնատակ «մանրագոր»։
Երեք մասունքն ի մարմենին (կամ ի մարմնենին) ի նա լինին հայեցեալ, ըստ երից ամանակաց բաժանեալ. (Արիստ. աշխ.։)
= Յն. Neoσίaς ձևից տառադարձուած. աւս էլ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] masixa «ոծեաւ» բառիզ. արմատն է եբր. mšx «ձեռ-քով քսել, օծել, զօծել» (ասուր. mašá'u, արամ. [arabic word] mšx). յունարէնի միջոցով անսել է բոլոր քրիստոնեայ ազգերի լեզուին ունինք նաև արաբ. [arabic word] masih «Մեսիա». բռես էլ [arabic word] masīhi «քրիստոնեայ»։-Հիւբշ. 364։
ՄԵՍԻԱ կամ ՄԵՍԻԱՅ. Բառ եբր. մաշիա, մաշուախ. այսինքն Օծեալ. (որպէս մշկահոտ իւղով, կամ մեռոնաւ) որ յունարէն Քրիստոս ասի, սեպհականեալ Յիսուսի փրկչին աշխարհի՝ իբրեւ ճշմարիտ քահանայապետի, թագաւորին թագաւորաց, եւ տեառն մարգարէից. մէսիհ.
Կոչ. Ոսկ. որից նաև ՍԳր. նա՛ ուրեմն «բայց արդ, թուի թէ» Կոչ. Ոսկ. յհ. բ. 31. նամա-նաւանդ Ոսկ. յհ. ա. 3. նա զի «մանաւանդ թէ» Գէ. ես. Նար. ևն։ Այս նոյն բառն է ան-շուշտ, որ միջին հայերէնում ստացել է «և» շաղկապի պաշտօն. Յղարկեց ի հետ թէ տո՛ւո չփախստականդ. Նա վախեցին որ թաթարն չլցուէր յերկիրս, տուին. նա ոխացաւ սուլ-տանն և ամէն Տաճկունք (ԺԳ դար)։ Սրանից է յառաջացել թէականի նշանակութիւնը, որ միջին հայերէնում երկրորդական նախադա-սութեան սկիզբն էր դրւում, իսկ նոր գաւա-ռականների մէջ դարձել է թէականին վերջա-դաս նէ, նը, նա. ինչ. Թէ անհոգ կենայ տէր ծառոյն, նա չորանայ ծառն.-Ծառին տէրը անհոգ կենայ նէ՝ (Պլ. նէ, Ննխ. նը), ծառո կը չորնայ։ (Տե՛ս Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 99)։
= Բնիկ հայ բառ. նախորդի հետ պատ-կանում է հնխ. no-«այն» դերանուանական արմատին, որ ուրիշ լեզուների մէջ էլ այս-պիսի զանազան նշանակութիւններ ստացած է. հմմտ. լտ. enim «քանզի, որովհետև, այ-նինքն», ne, nae «արդարև, իրօք», nem--pe «այնու ամենայնիւ, ընաեանառառ» nam «որովհետև, այսինքն», օսկ. inim «և», ում. բըր. eine «և», enem «յայնժամ», յն. νή, ναί «հաստատական մասնիկ» (նյն. «այո՛»). սանս. anā «որովհետև, արդարև», nánā «զանազան եղանակով», na «իսկոյն», լիթ. nei «իսկոյն», հսլ. neže, nego «հենց», հբգ. na «բացասական հարցականի մասնիև» ևն (Pokorny 2, 336, Boisacq 655 ևն)։
ՆՀԲ նայեա՛ բառից։ Peterm. 251 նա դերանունից։ Lag. Arm. Stud. § 1579 յն. ναί։ Հիւնք. պրս. նա, նէ, նի և լտ. no «ոչ»։ Պատահական նմանութիւն ունի լազ. -na «եթէ», որ իբրև մասնիկ կցւում է բայի վերջը. ինչ. minon-na «ուզեմ նէ», gopti-na «երբ ման գամ, պտտիմ նէ» (տե՛ս Adjarian, Etude sur la, lan-gue laze, էջ 42)։
αὑτός, ἑκείνος ille, ipse;
is, ejus . Դերանուն ցուցական, յայտնիչ անձին կամ իրի ցուցելոյ իբր յերկրորդ կարգի, ո՛չ սա, ո՛չ դա, այլ երրորդ կարգի, ո՛չ սա, ո՛չ դա, այլ երրորդն. նոյն այն. նոյն ինքն։ Տե՛ս եւ Նոյն, նորին. նոքին, նոցին, որ է ա. եւ գ. ան, անի, անիկակ.
Գրի յումպէտս եւ ՆԱՅ, նորայ. նոքայ, նոցայ. իբր թարմատար յ ՝ անձայն. այլ եթէ յարեսցի զկնի եւ յօդ, յայնժամ պահելի է տառն յ՝ հանդերձ ձայնաւոր հնչմամբ.
Երանի՛ տամ նմա, եւ երանի՛ երկրին՝ ընդ որ նայն անցանիցէ, եւ տեղւոյն՝ ուր նայն (կամ նա) վախճանեսցի. (Եղիշ. ՟Ը։ Դիոն.։ եւ Մաքս.։)
Տե՛ս եւ ՆՈՐԱՅ կամ Նորայն. ՆՈՑԱՅ կամ նոցայն։
Յորժամ ի խոյզ առեալ՝ զ՝ի նմա կայսն գտցեն օգտութիւն. (Պիտ.։)
ՆԱ՛. δέ, δή, μέν, οugr-SmCi;
, μὲν οὗν γε , ἁλλά vero, autem, etiam, verum, sane, profecto, ac quidem, quinimo. որ եւ գրի՝ ՆԱՅ՝ նոյն հնչմամբ. Որպէս թէ՝ Նայեա՛. տե՛ս ահա. աւանիկ. քե՛զ ասեմ. եւ զի՞նչ ասեմ. ապաքէն. տի՛նա. մանաւանդ թէ. բայց արդ. արդարեւ. իսկ. այլ. թո՛ղ. ... Տե՛ս եւ ԴԱ՛, ՍԱ՛.
Նա՛ աւանիկ հակառակ ձայնատու էր։ Նա՛ աւանիկ բամբասէ զնոսա։ Նա՛ աւանիկ ազնուականի իմն ցանկացեալ են. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 10։ Եբր. ՟Ը. 8։ ՟Ժ՟Ա. 16։)
Նա՛ւանիկ (կամ նա՛աւանիկ) տեսանեմք, թէ չեղեւ ընդունելի. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Նա՛ զի եւ չիք իսկ առ քեզ ցասումն սրտի։ Նա զի զաղջամղջին սեւութիւն գունոյն փոխարկել ի ձեան պայծառութիւն։ Նա զի եւ տապան իմն է մաքրական։ Ամենայն ինչ քեզ զօրելի է. նա՛ զի եւ ընդ անտկար կարելոյդ եւ կամելոդ է ախորժելի. (Նար.։)
ՆԱ՛ ՄԱՆԱՒԱՆԴ ԵԹԷ կամ ԹԷ. Նոյն ընդ վ.
Նա մանաւանդ եթէ ամենայն իսկ հռետորական փիլիսոփայքն, եւ այլն. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Մի՛ մինչ ի մահ բարկութեամբ զնախանձն վարիցէ. նա՝ մանաւանդ թէ՝ առ ժամանակ մի իսկ մի՛ կալցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Նա՛ ուրեմն զնախնականն զայն եւ զպատուականն արհամարհեալ հաւատ, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Զառ մեզ նախախնամութիւնսն զամենեսեան սակաւք գիտացին. նա ուրեմն եւ ոչ սակաւք. (Մաքս. ի դիոն.։)
«կեղծաւոր, քծնող». մէկ ան-գամ միայն գործածուած է Ոսկեդարեան ռրականութեան մէջ՝ շողոքորթ առնել ումեք ոճով (Ոսկ. սղ. ՀԱ 1917, 27). աւելի լա-ճախական է յետոյ, ինչ. Պիտառ. Նար. Կլի-մաք. (գրուած է շողաւքորթ Սասն. էջ 55), որից շողոքորթել Յճխ. Դիոն. ածայ. Երզն. մտթ. շողոքորթանք Ճառընտ. շողոքորթու-թիւն Ասող. Գր. հր. արդի գրականում ոմանք գրում են շողոքորդ, իբր թէ կազմուած -որղ մասնիկով *շողոք արմատից։
Հանդարտ, եւ ամենեցունցն շողոքորթ շուն՝ ո՛չ եղիցի շուն. (Դիոն. ածայ.։)
Խաբօղ շողոքորթ՝ յարեալ ի ստութիւն։ Խաբօղ շողոքորթ՝ անոպայ մատնիչ։ Նողկասցի մտացս կայից՝ համբոյր շողոքորթին. (Նար. ՟Լ. ՟Խ՟Ը. ՟Զ։)
= Ասոր. *šūšan բառից, որ գտնում ենք ասոր. [syriac word] ︎ sūšanϑā̄, յգ. šusannē, նոր ասոր. sušánnā, šošan «շուշան» ձևերի մէջ։ Բուն և նախնական ծագումը եգիպտա. կան է. հմմտ. եգիպտ. sšn, ššn, խատ sōšen «lotus ծաղիկը» (Brugsch. Hiero glyph. Wörterb. IV 1314/5, Erman ZDMG 46, 117)։ Եգիպտականից են փոխառեալ սե-մական ձևերը. ինչ. ասուր. šēšanu, եբր [hebrew word] sušan, sosan, šosannaϑ, լգ. sošan-nīm, արամ. sušanəϑā, արաբ. [arabic word] sau san կամ sūsan։ Սեմականներից էլ բառը տարածուել է ուրիշ լեզուների մէջ, ինչպէս՝ պհլ. [other alphabet] šušan (ZDMG 31, 585), su. san, պրս. [arabic word] sūsan, քրդ. sosin, susen, յն. σοῦσον (Boisacq, էջ 888), վրաց. შრომანი շրոշանի, სოხანი սոսանի ևն։-Հիւբշ. 314։
κρίνον lilium. եբր. շօշան, շիւսանա. ար. եւ պ. թ. սուսէնշ սէվսէն, սուսամ, զամպագ. վր. զրօզանի.
Ծաղիկ գեղեցիկ՝ սպիտակափառ կանթեղաշար՝ անուշահոտ յոյժ. կայ եւ դեղին կամ շեկ՝ վայրենի. որպէս եւ կապուտակ՝ տարբեր հոտով. ա՛յլ է եւ ջրային շուշան, կամ շուշան ի գետեզր. որ եւ Հարսնամատն, կամ Նունուֆար։ Նմանութեամբ եւ Զարդ՝ ի ձեւ շուշանի, կամ ծաղկի, եւ այլն.
Սուսան ասմաճուն. երկնագոյն շուշան։ Օրիսէ. երկնագոյն շուշանի տակ։ Կարմիր սուսան կամ շուշան. տիլէ օտ. քեկլիկ չիկտէմի. զուզղում զըլըճի. (Բժշկարան.։)
(յգ. սեռ. -եաց) «անպտուղ մի ծառ՝ որի փայտը յարմար է շինութեան մէջ» Պիտ. (յիշուած է կաղամախի հետ). գրուած է նաև տփի, յուբի, հոփի և մեկնուած է զանազան ձևով. այսպէս՝ յուբի «կաղամախ» Բժշ. յո-փի «կապպար» Ռոշք. հոփի «կասլայ, դափ-նի» Հին բռ. ոփնի «կաղամախի, populus» Ղուկ. վրդ. Խարբերդցի (ՀԲուս. § 2430). «ազգ կաղամախի» ՆՀԲ և ՋԲ, իսկ ըստ Տի-րացուեան, Contributo § 77 fagus silvatica L, § 303 ucer campestre L (առաջինը ըստ ՀԲուս., երկրորդը ըստ Քաջունի)։-Տե՛ս և գւռ.։
ՆՀԲ իտալ. oppio «կաղամախի»։
ԳՒՌ (dialectal) Ղրբ. հո՛ւփուտ «սօսիների բազմու-թիւն» (Մուրճ 1897, էջ 245), որ գալիս է հոփի «սօսի» բառից։ Մղր. հուփփի և Կրճ. հուպպի նշանակում են «բարտի», որով նոյ-նանում են Բժշկարանի և վրաց. «կառամա-խի» և «բարտի» նշանակութեանց հետ։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ოუი ոփի «оcокорь, որ է բարտի կամ կաղամախի»։
Անուն անպտուղ ծառոյ ի պէտս փայտի շինուածոց. թերեւս որպէս ազգ կաղամախի, որ ըստ իտալ. օ՛փփիօ. oppio.
Առ յոյժ ուղղաձիգ բարձրութեանցն եւ ողորկատարր բնութեանն եւ առոյգութեանն՝ դիւրայարմարք մատուցանելոյ ի պէտս շինողացն փութոյ էին տունկք ոփեացն եւ կաղամախեացն. (Պիտ.։)
«հնգամրցանք, մի տեսակ ոլիմպիական խաղ» Եւս. քր. ա. 284, 285 (գրուած նաև պենտատղոս)։
-Յն, πένταϑλον «հնգամրցանք». ոլիմ-պիական մի խաղ, որ ունէր հինգ մաս. այն է՝ վազք, ըմբշամարտ, կռփամարտ, ոստում և շրջանակ նետել». կազմուած է πέντε «հինգ» և ὰϑλος «մրցանք» բառերից. սրանից է πένταϑλος «հնգամրցանքի մասնակցող կամ յաղթականը»։-Հիւբշ. 371։
Բառ յն. բէնդաթլօս. որպէս թէ Հնգամրցանք. πένταθλος pentathlum, quinquertia. Հնդեակ, նահատակութիւն յողոմպիականսն, որպէս առանձին խաղու անուն, բայց բովանդակիչ համօրէն մրցանաց ագոնին.
Յաւելաւ եւ պենտաթղոսն (կամ պենտատղոսն)։ Ի պենտաթղոս կռուին՝ յերիս ողոմպիտդսն յաղթեաց։ Յաւելաւ մանկտւոյ պենտաղթոսն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
(ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «տէգի նման երկաթ՝ որ ձողի ծայրն է անցուած» Ես. բ. 4. Խոր. բ. 5. ար-դի գրականում «հրացանի ծայրը անցկաց-սրանից ունինք սունաւոր Ագաթ. Բուզ. (յետնաբար սուինաւոր Պիտ.) սունակ Մծբ. սունակոթ Եզեկ. լթ. 9. սուինամարտ (նոր բառ). գրուած է նաև սըւին (ը ձայնաւորով), սունի Արծր.-պէտք է սուին կարդալ Խոր. Ա. 11 հատուածի մէջ էլ, որի վրայ տե՛ս ստին։
= Փոխառեալ է անծանօթ մի լեզուից. հմմտ. ասոր. [syriac word] sūwīna «տէգ, նի-զակ», որ մէկ անգամ միայն գործածուած է Ես. բ. 4 յգ. sīwinyāϑā ձևով. թարգ. [hebrew word] šūpīnā «նիզակ» Դ. թագ. իա. 16. յն. σιβύνη, ουβίνη, σιγύνη, σιγυνης, σιγύννης, *ιβυνη «տէռ, սուին». լտ. sibina, si-byna «մի տեսակ նիզակ», արաբ. և պրս. [arabic word] zōbīn «Գիլանցիների մէջ գործածա-կան մի տեսակ կարճ նիզակ», պրս. ❇ žōрīn՝ նոյն նշ., վրաց. ზუუანი զուփանի, թրք. ❇sungi «սուին»։ Այս բոլորը փո-խառեալ ձևեր են. ասորին մէկ անգամ մի-այն գործածուած է և համարւում է ո՛չ-բը-նիկ. յոյնը համարւում է կիպրական, մաևե-դոնական, թրակեան կամ սկիւթական ծա-գումից. թուրքը փոխառեալ պէտք է լինի յն. οιγυνη ձևից. բայց այս բոլորի բուն մայրը անծանօթ է, որից պիտի լինի նաև հայերէ-նը։ Բառիս վրայ խօսում է Մարքվարթ KEA 8(1928), 212 և ցոյց է տալիս որ յոյն և լա-տին բառերը իլլիւրական, մակեդոնական և կիպրական են. ասորին փոխառութիւն է. պարսիկ բառը *čōpēn «փայտեայ» բառից կազմուած մի գաւառական ձև է. մնում է հայերէնը՝ իբր բնի՞կ։-Հիւբշ. 394։
սանս. kšan ևն, իսկ սունակ՝ իռլ. son, sonn, Lag. Gesam. Abhd. 6ī ասոր. պրս. ձևերի հետ, ինչպէս նաև յն. ζιβὸνη. բառը համարում է բնիկ գիլանեան։ Հիւնք. յն. σιβὸνη,
ՍՈՒԻՆ կամ ՍԸՒԻՆ. σιβύνη lancea, hasta σαύνιον jaculum. Տէգ, եւ ժամեւոր երկաթ ի ծայր ձողոյ.
, ի-ա, ո հլ. «շտապումն, աճա-պարանք» Եղիշ. Լմբ. պտրգ. «յաճախ, շատ անգամ, անդադար» ՍԳր. Փարպ.. «լաճա-խադէպ» Ա. տիմ. ե. 23. որից ստէպ ստէպ Բ մե. ե. 6, զ. 7. Ագաթ. ստիպաւ «փութով» Ա. մկ. բ. 15. ստիպով Ոսկ. յհ. ա. 16. Փարպ. Յհ. կթ. ստիպել ՍԳր. Եղիշ. ստիպե-ցուցանել Փարպ. ստիպւոջ կալ Ոսկ. փիլ, էջ 502. ստիպագոյն Ոսկ. յհ. բ. Փարա. ստիպողական, ստիպողականութիւն, ստի-պողաբար (նոր բառեր) ևն։
= Բնիկ հայ բառ հնխ. steib-արմատից այն ձևերը, որոնք նշանակութեամբ մերձա-ւոր են մեր բառին.-յն. στεἰβω «ոտքի տակ կոխոտել, կոխոտել ամրացնելու համար, ճանապարհը շարունակ յաճախել», στίβος «բանուկ ճանապարհ», στιβαρός «կոխո-տուած, սեղմ, ուժեղ, հաստատուն», στιπτὸ քհաստատուն», լիթ. staibus «ուժեղ, կորո-վի» ևն։ Այս արմատը համարւում է աճաձ Lb-աճականով՝ պարզական stāi-, stelā-«խտանալ, խտացնել» արմատից, որի այլ աճած ձևերն են՝ 1) -bh-աճականով՝ steibh-, որից յն. στῖφος «դէզ» (փոխառութեամբ թրք. istii>Պլ. իստիփ «իրար վրայ խիտ ու կուռ դարսած դէզ»), στιφρός «կոխոտած, սեղմ, խիտ, ուժեղ, հսկայ».-2) -p-աճա-կանով՝ steip-, որից լտ. stipo «սեղմել, խտացնել, դիզել, ճնշել», stipulus «հաստա-տուն», լիթ. stipti «խստանալ», stiprus «ու-ժեղ, կորովի», հհիւս. stifr, անգսք. stif «խիստ», մբգ. steppen «սրածայր մի բանով խթել» (Pokorny 2, 646-8, Boisacq 905-
ՆՀԲ նոյն ընդ ճեպ և շտապ? Lag. Urgesch. 155 լտ. stipare «դիզել, սեղ-մել, խճողել» բառի հետ։ Նոյն, Beitr. bktr. Lex. 20 զնդ. staēvya, stipti «վատ, գէշ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 14 մերժում է ինչպէս զնդ. stipti «վատ, գէշ», նոյնպէս և stōi «միշտ»։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է միացնել լտ. stipare ձևի հետ։ Meillet MSL 9, 154 դնում է յն. στεἰβω։ Հիւբշ. Arm. Gram. 493 ամբողջութեան համար աւելացնում է նաև վերի ձևերը ևն, բայց համեմա-տութիւնը անապահով է համարում, ո-րովհետև յն. στἰβ դրւում է հնխ. stig2 արմատից (Fick, Wörterb2. I 568), իսկ լտ. stip-ձևի դէմ սպասւում էր հյ, *ստիւ։ (Այժմ ընդունուած է թէ հնխ. արմատներն են steib-, steibh-, steip-երեքն էլ b, bh, p աճականներով կազ-մուած, որոնցից առաջինի ժառանգորդ-ների մէջ մտնում է նաև հայերէնը)։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208, Կարնամակ ծան. 41 և Հիւնք. հյ. շտապ, պրս. շիթապ ձևերի հետ։
ՍՏԻՊԱՒ. ՍՏԻՊՈՎ մ. σπουδῇ studiose, enixe, festinanter, propere, diligenter. Փութով. ճեպով. սաստկութեամբ. բռնութեամբ. թախանձելով եւ յօժարութեամբ. ինքնակամ. խուռն.
Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 15։)
Ստիպով աղօթեն։ Ոչ ամենեքին այնպէս ստիպով առ իս փութացին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
Վասն ստամոքսի եւ ստէպ հիւանդութեանց քոց։ Եւ աղօթք ստէպ լինէին յեկեղեցւոյն վասն նորա առ աստուած. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 23։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Թէ ոչ պատմեսցես ստէպ, մեծամեծ տանջանս ընկալցիս. (Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Լ.։)
ՍՏԷՊ ԿԱԼ. προκαρτερέω, σχολάζω persevero, vaco. Անընդհատ պարապել. դեգերիլ. հանապազորդել. յարամնալ. յաւերժանալ. ուշ ունել.
Ցանկ ստէ՛պ կացցուք լուանալոյ զաղտն ապաշխարութեամբ, արտասուօք, աղօթիւք, ողորմածութեամբ. (Ոսկ. եբր.։)
Կացեր ստէպ ի քոյին անզգամութեանդ. (Ճ. ՟Ա.։)
. առանձին չէ գործածուած. ոճով ունինք վակժոյժ լինել «ամուր փակչիլ, բռնել ու կպչիլ» Վեցօր. 69, 87. Ոսկ. փի-լիպ. ժ. և մ. ա. 12. վակժուժել «նոյն նշ.» Փիլ. ել. Ոսկիփ.։
Հին բռ. մեկնել է «ապաժոյժ կամ անոյժ», ըստ ՆՀԲ անշուշտ շփոթելով վատոյժ բառի հետ։ ՀՀԲ մեկնում է ուա Հին բռ. «անհամբեր», որով հանում է ժոյժ բառից։ ՆՀԲ ի վակասն ուժել «զօձեաց բուռն հարկանել»։ Nyberg-ի մեկնութիւնը տե՛ս Հաւաք բառի տակ։
Վակժոյժ, ապաժոյժ կամ անոյժ
(յեռ. -ոյ, -ի, ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խի-ար» Բուզ. ե. 7. Մխ. առակ. «կիտրոն, ռմկ. աղաճ խավունի» Գաղիան. Հին բռ. «աշնա-նային հասուն պտուղ» Պտմ. աղէքս. որից վարնգենի կամ վարնկենի Խոր. աշխ. Վրդն. ծն.լ.
Իբր լտ. cucumis. իտ. cocomero (որ ըստ յն. պէսպէս, եւ հոմանուն ընդ սեխ, եւ այլն). որ եւ ՎԱՐՈՒՆԳ. պ. վարէնգ, պատրէնգ. Բերք գետնատարած բուսոյ պարտիզաց ի ձեւ գլանի կամ գլանաձեւ դդմի, անեփ ուտելի՝ զովարար. խիյար, խըյար.
Կիտր. վարունգ, որ է խիյար. կամ վարունկ, խիար. (Գաղիան.։)
Խիար. վարունգ կամ կիտր։ Որպէս եւ Մենինսքի զլատին բառդ գուգումէռ, կամ գուգումիս, անխտիր մեկնէ, խըյար, եւ գարբուզ, եւ այլն։
=Կազմուած է հյ. փին «աղբ» և թի բա-ռերից, իբր «աղբի թի». այսպիսի պատկե-րաւոր բացատրութիւններ սովորաևան ևն ժողովրդական լեզուի մէջ. հմմտ. Պօլսի ար-դի հայ ժողովրդական բարբառով՝ քաքի քիւրէք (թրք. kurek. «թի», որով ամբողջը փին-թի), հարկաւորի կամ գործարանի կամ քէնէֆի (թրք. kenef «արտաքնոց») աւել (որ է «արտաքնոցի աւել»). ևն. այս ձևերը գոր-ծածւում են իբր ածական կամ մակդիր, «կեղտոտ, անպիտան, զզուելի» և նման իմաստներով։ Յատկապէս մեր փնթի բառի նազմութեան համար կարևոր է յիշել Ղրբ. փնթիփարախ «կեղտոտ, փնթի» ձևը, ուր փարախ կարող է կապուել միայն փին «աղը» բառի հետ (իբր թէ «ախոռի աղբի թի»)։-Աճ.
ԳՒՌ (dialectal) Երև. Շմ. Պլ. Ջղ. Սլմ. Տփ. փնթի, Ասլ. Ախց. Սեբ. փինթի, Ալշ. փնտի, Սվեդ. փնթա, Ննխ. փնթի կամ փինթի, Ղրբ. փնթէ «կեղտոտ, անճարակ, թափթփած»։ Նոյն բառը ունին նաև Ագլ. Ակն. Խրբ. Վն. Չրս. «կեղտոտ» և Արբ. «տգեղ, չար և գէշ» նշա-նակութեամբ։ Նոյնպէս Ատն. և էնկ. փինթի «կեղտոտ» (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են փնթիկ Վն. և փնթիփարախ. Ղրբ. «կեղտոտ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ფინთი փինթի «զզուելի, կեղտոտ, կեղտ, կղկղանք!» (Չուբինով 130։ համարում է հայերէնից փոխառութիւն), թրք. [arabic word] plnti «գձուձ, զազիր», որից [arabic word] ︎ pintilemek «գձձիլ, վատթարանալ». -ըստ Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 319 թրք. [arabic word] pinti նշանակում է «կեղտոտ. 2. ժը-լատ» և ո՛չ միայն չունի թուրքական ար-մատներով ստուգաբանութիւն, այլ և ցեդա-կից ուրիշ թաթարական լեզուների մէջ էլ չկայ։ (Ըստ Pedersen, Հայ. դը. լեռ. 2ՈՈ թուրքերէնը հայերէնից է փոխառեալ)։ Թուրքերէնի երկրորդ իմաստի համար հմմտ. Ջղ. փնթի փողաւոր «շատ հարուստ»։ -Թուրքերէնի միջոցով և կամ ուղղակի հա-յերենից է փոխառեալ նոր ասոր. p'int'ii «կեղտոտ, թափթփած»։
Առաւսլ ռմկ. իբր Աղտեղի. գարշ. զազիր. կամ փինած.
(սեռ.-ի) «բոյսի ցօղուն» Ծն. խա. 5, 22. «տրցակ բոյսի կամ կապոց ծաղիկ-ների» Տաղ. Վրդն. սղ. Երզն. լս. Միսայէլ, որից ոսկեփունջ Յհ. կթ. Ասող. նոր բառեր ևն ծաղկեփունջ, վարդափունջ, փնջակ, փըն-չիկ։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Տփ. փունջ, Գոր. Ղրբ. փօնջ, Ագլ. փէնջ (այս վերջինը թէ ծաղկի փունջ և թէ զգեստի ծոպ նշանա-կութեամբ)։ Նոր բառեր են փնջել «փունչ կապել», փնջուիլ «ծաղկիլ», փնջաւոր «ծո-պերով զարդարուած»։
Անթառամ ծաղիկ՝ շուշան վայրենի, փունջ խուռներամ գարնայնոյ. (Տաղ.։)
Կապեսցուք ի փունջ մի բազմահամ եւ բազմահոտո։ Փունջ մանուշակաց. (Վրդն. սղ.։ Երզն. լս.։)
cf. Միայնակեաց.
ՀՀԲ համարում է արդէն բառ յն.։ ԳԴ պրս. միւլուզէն, իբր բառ յն.։ Brosset JAs. 1834, 377 վրաց. մոնազոնի։ ՆՀԲ յն-ից։
Մոնազն (կամ մոնոզոն) մի՛ իշխեսցէ ամուսնանալ. (Կանոն.։)
Խաբեալք ի մոնազնէ (կամ ի մոնոզոնէ) միոջէ. (Վրդն. պտմ.։)
Ի կերպարանս կամ ի մէջ մոնոզոնաց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Հրեշտակութեամբ միոյ մոնոզոնի. (Լմբ. առ լեւոն.։)
that has the sign of an eagle;
eagle (standard).
Ունօղ կամ բարձօղ զդրօշ արծուէնշան. (Բուզ. ՟Դ 2։ Մեսր. երէց. ՟Ե։)
eagle;
ձագ արծուոյ, eaglet;
էգ —, eagless.
ἁετός aquia որ եւ ԱՐԾԻՒ. Թագաւոր հաւուց թռչնոց, մեծամարմին, կորակտուց, մեծամագիլ, բարձրաթռիչ, սրատես, յափշտակիչ. որոյ են այլ եւ այլ տեսակք.
that has an aquiline nose.
ԱՐԾՌՈՒՆԳՆ կամ ԱՐԾԸՌՈՒՆԿՆ. γρυπός incurvus, aduncus Ոյր ըռունգն կամ ռնգունք նման են արծուոյ կտուցի. կորաքիթ. կոտմկեան. ծռքիթ.
Արծռունկն գոլ, կամ պնչատ. (Պորփ.։)
մելիտոս իբրու ձաղկամազ, եւ արծռունկն. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
endorsed, cloathed.
βολή jactus, ictus, plaga, casus Արկումն, ձգումն. որպէս պատահար. հարուած. չար դիպուած. փորձանք. դարանակալութիւն թշնամեաց. վնաս. վիշտ.
Շարժմունք, եւ ժանտախտք, եւ շանդից արկածք. ( կայծակ զարնելը, նետուիլը. ) Յայն ժամու ջրհեղեղն ոչ դուզնաքեալ ինչ արկածք Ջրոյ էին, այլ՝ անբաւ եւ անհուն։ Յառաջնումն քառասուն աւուրսն անդադար հոսանք սաստկութեան. (Փիլ.։)
Տնանկութիւն է արկածիւք չարաչար լի։ Արկածք չարեաց։ Զարկածս ջրհեղեղին։ Ուժգնութիւն արկածից (հողմոց եւ այլն։) Յարկածէ շամբիցն։ Խոցոտումն ի վերայ կարեվէր արկածից. (Պիտ.։)
Արկածք վնասուց, կամ փորձանաց, չար ամպրոպաց, տրտմութեանց, աղեաց, անձրեւաց։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածով չարին (սատանայի), կամ թշնամեաց. (Յճխ.։ Յհ. իմ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարգ.։ Մագ.։ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)
Եւ Եկամուտ ինչ արտաքուստ. Վրայ եկած՝ դրսէն մտած վնասակար բան մր.
շուն ի վերայ ընթանայ (օտարի) Զամենայն զի վերայ արկածս քամահելովն. (Փիլ. լիւս.։)
Իբրեւ զօթոց զինքեամբ արկած. (Շար.։)
misfortune, disaster, calamity, mischance, mishap, danger, peril, risk, hazard, chance, adversity, storm, tempest, evil.
βολή jactus, ictus, plaga, casus Արկումն, ձգումն. որպէս պատահար. հարուած. չար դիպուած. փորձանք. դարանակալութիւն թշնամեաց. վնաս. վիշտ.
Շարժմունք, եւ ժանտախտք, եւ շանդից արկածք. ( կայծակ զարնելը, նետուիլը. ) Յայն ժամու ջրհեղեղն ոչ դուզնաքեալ ինչ արկածք Ջրոյ էին, այլ՝ անբաւ եւ անհուն։ Յառաջնումն քառասուն աւուրսն անդադար հոսանք սաստկութեան. (Փիլ.։)
Տնանկութիւն է արկածիւք չարաչար լի։ Արկածք չարեաց։ Զարկածս ջրհեղեղին։ Ուժգնութիւն արկածից (հողմոց եւ այլն։) Յարկածէ շամբիցն։ Խոցոտումն ի վերայ կարեվէր արկածից. (Պիտ.։)
Արկածք վնասուց, կամ փորձանաց, չար ամպրոպաց, տրտմութեանց, աղեաց, անձրեւաց։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածով չարին (սատանայի), կամ թշնամեաց. (Յճխ.։ Յհ. իմ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարգ.։ Մագ.։ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)
Եւ Եկամուտ ինչ արտաքուստ. Վրայ եկած՝ դրսէն մտած վնասակար բան մր.
շուն ի վերայ ընթանայ (օտարի) Զամենայն զի վերայ արկածս քամահելովն. (Փիլ. լիւս.։)
Իբրեւ զօթոց զինքեամբ արկած. (Շար.։)
clothing, dress, apparel;
cloak;
that throws, that puts, that pours.
Յորժամ բանսարկուն հրամայիցէ արկանել ի հնոց աղքատութեանն, մի՛ յարկանելեաց, այլ յարկելոցն լինիջիր. (Ոսկ. մ. ՟Ա 4։)
to throw ones self, to fall;
to dress one's self.
Որ ընդ տեսլեամբ ականս արկանին. (Վեցօր. ՟Ա։)
ԱՐԿԱՆԻՄ, արկայ, արկեալ կամ արկուցեալ. περιβάλλω, ἁμφιέννυμι amicior, induor Զգենուլ. ագանիլ, ագուցանել. հագնիլ, հագուիլ.
Առեալ ձորձս՝ արկաւ զիւրեւ։ Արկաւ տեռ, եւ զարդարեցաւ զիւրեւ։ Արկաւ սեռ, եւ զարդարեցաւ։ Արկաւ զիւրեւ հանդերձ եւ պատմուճան վրէժխնդրութեան։ Արկայ հանդերձ գերութեան։ Արկան զիւրեամբք զամպարշտութիւն եւ զանիրաւութիւն իւրեանց։ Զարդարութիւն զգեցեալ էի, եւ արկեալ զիրաւունս հանգոյն կրկնոցի.եւ այլն։
(Նեստոր զիւրեաւ) անաստուածութիւն արկուցեալ՝ ժանտ եւ անաստուած աղանդ կամեցաւ տիեզերաց ձօնել. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Որ դու միայն արկեար հիմունս պաշտելիս մարդկեղէն բնութեանս. (Գանձրն.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, յարկար. cf. ՅԱՐԿԱՆԻՄ։
Շփոթի ի գրչաց երբեմն Արկանելն եւ ընդ Հարկանել, մանաւանդ յորժամբանն իցէ զսպասահարկութեան. զոր օրինակ.
trunk maker, box-maker;
made like a box or trunk.
Վանս արկղակերտ տապանին (յն. մի բառ լա՛ռնաքս. որպէս լաստափայտ, կամ տապանակ), որով նովքոս նախնին մերոյ ազգիս ապրեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Քան զոր առ նոյիւն արկղակերտ տապանին կառուցմամբ. (Անան. եկեղ։)
Հնազանդեալք եղեն ի գործս արկղակերտի նոյեան տապանին. (Յհ. կթ.) լինի ա. կամ գ. որպէս արկղակերտութիւն։
cf. Արկղագործ.
Վանս արկղակերտ տապանին (յն. մի բառ լա՛ռնաքս. որպէս լաստափայտ, կամ տապանակ), որով նովքոս նախնին մերոյ ազգիս ապրեցաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Քան զոր առ նոյիւն արկղակերտ տապանին կառուցմամբ. (Անան. եկեղ։)
Հնազանդեալք եղեն ի գործս արկղակերտի նոյեան տապանին. (Յհ. կթ.) լինի ա. կամ գ. որպէս արկղակերտութիւն։
cf. Արկած.
Զամենայն արկուածս մեղաց ի մտաց եւ ի մարմնոյ ի բաց թօթափել. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
fright, terrour, great and sudden fear, dread, consternation, shock.
ἕστασις, φοβισμός, φόβητρον , δεῖμα, τὰ φρίητα եւ այլն. extasis, terror, terriculamentum, horror, formido. Ահ աւիր (այսինքն վայրապար, ավարէ) կամ ահաւոր իրք. երկիւղ մեծ սաստկացեալ յերեւակայութենէ. սոսկումն. զարհուրանք. երկիւղալի իրք եւ ցնորք, խրտուիլ եւ տեսիլ ուրուական. գօրգու, գօրգուլուգ, հիւրիտ. Տե՛ս (Իմ. ՟Ժ՟Է. 8։ Սղ. ՟Ձ՟Է. 18։ Երեմ. ՟Ե. 30. ՟Ժ՟Ը. 13։ ՟Ի՟Գ. 14։ ՟Ծ՟Ա. 39։ Ովս. ՟Զ. 10։ Յոբ. ՟Լ՟Է. 16։ Ղկ. ՟Ի՟Ա. 11։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Դ. 14։ ՟Ժ՟Ե. 15։ ՟Ժ՟Է. 40։ ՟Ի. 29։)
Յամենայն կողմանց արհաւիրք պատէին։ Զայս առնէին արհաւիրքն՝ որ ի միջի. (Ոսկ. մ. ՟Ա 16։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Ազգի ազգի արհաւիրս արկանէր ի վերայ նորա։ Արհաւիրս սաստից։ Արհաւիրք սպառնալեաց։ Կին ոմն այրի հրաման առեալ յարհաւրաց.. (Ագաթ.։)
Արհաւիրք մեծ անկանէին ի վերայ ամենեցուն. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Հերարձակ.
Մարցն արձակահերացն ահագին կսկծմամբք սգացեալ ողբային. (Ոսկ. մտթ.։)