as a sovereign, as a commander, authoritatively;
magisterially, imperiously;
willingly;
— կեալ, to live like a prince, to lead a princely life.
Մի՛ եւ զպահս հաւատոյ լուծանէք ի ձուկն եւ ի գինի իշխանաբար (իշխանքդ աշխարհի). (Շ. ընդհ.։)
sovoreign, imperial;
seigneurial, of or belonging to a baron;
magisterial;
absolute;
lordly;
noble;
ruling, in power, in authority;
—ն տունջեան, — գիշերոյ, the sun;
the moon, the stars.
Լուսաւորն մեծ իշխանական տուընջեան, եւ լուսաւորն փոքր՝ իշխանական գիշերոյ. (Եփր. ծն.։)
Զարեգակն արար իշխանական տուընջեան։ Զլուսին եւ զաստեղս արար իշխանական գիշերոյ. յն. յիշխանութիւն. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Բ. 8. 9։)
Որ արարեր զերկուս լուսաւորս. զմին իշխանական տուընջեան ... իսկ գնացք իշխանականին գիշերոյ եւ այլն. (Ագաթ.։)
Ջերմութեանն ամենայնի ընթացելոյ ի սիրտն յիշխանականն կոյս. (Նիւս. բն.։)
Իշխանականն ապականեալ էր ... իսկ որ ընդ իշխանութեամբ էին. տակաւին առողջ էին մտօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Պայծառանայ իշխանականին առաջնորդութիւն առ ի յընտրութիւն ճշմարտութեանն. (Խոսր.։)
joint ruler, joint sovereign;
partner in dignity, colleague.
σύναρχος, συνάρχων, συνηγεμονικός principatus socius, in magistratu collega հոմիշխան. կցորդ կամ ընկեր իշխանի. հաղորդ իշխանութեան ուրուք.
imperious, lordly, dictatorial.
Նուաճեալ ըընդ իշխանանիստ հրամանաւ. (Արծր. ՟Ե. 3։)
ambitious.
Տեսցէ զիշխանասէրն, եւ զընդ ախտիւք ծառայութեան անկեալն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
ambition, immoderate thirst of dignity or power.
Ի ձեռն ընչասիրութեան եւ իշխանասիրութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
Վասն սնափառութեան եւ իշխանասիրութեան չարաբանիցեմ զընկերէ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
subject, vassal;
dignitary.
ἁρχόμενος subditus. որ է ընդ իշխանաւ կամ ընդ իշխանութեամբ. իշխեցեալ. հպատակ.
princess
յիշեցաք զիշխանսն եւ զիշխանուհիսն ... Իրիցագոյն զհոգին քան զմարմին իբրու զտիրուհի եւ զիշխանուհի։ Հանդերձ իշխանուհի եւ ընտանի կանամբքն. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
cf. Իշխանաբար.
Առանց քննոյ եւ ընտրելոյ կացուցանեմք մերով ընտրութեամբ մեզ իշխանօրէն. (Վեցօր. ՟Ը։)
to reign, to rule, to govern, to be master;
to be in power, to have power or authority;
to presume, to take the liberty, to dare;
— կրից՝ ախտից, to master, to dominate, or command one's passions;
— մտաց ուրուք, to hook, to lay one's hand on some one, to influence the thoughts and actions of some one.
ԻՇԽԵՑԵԱԼ, ցելոյ. որ է ընդ իշխանութեամբ. հպատակ.
Իշխեցէ՛ք ձկանց ծովու, եւ թռչնոց երկրից, եւ ամենայն անասնոց, եւ ամենայն երկրի։ Իշխել տուրընջեան եւ գիշերոյ։ Ահաւադիկ է այրն՝ զորմէ ասացի քեզ, եթէ նա իշխեսցէ ժողովրդեան իմում։ Ոչ իշխեցից ես ձեզ, եւ ոչ իշխեսցէ ձեզ որդի իմ, այլ տէր իշխեն նոցա.եւ այլն։
cf. Զուիրակ.
"cf. Յիշոցք."
Անարգելով զընկերս զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկայն բարբառոյ իշոցի անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեան անեծք եւ թշնամանք։ Մի՛ զլեզուս ձեր առնէք գործի սատանայի ի ձեռն չար եւ դառն իշոցաց. (Շ. ընդհ.։)
to descend;
to fall;
to decline;
to sink;
to settle, to subside;
to light, to sit down;
to empty itself;
to lodge, to stop at, to sojourn;
cf. Սերիմ;
ի ծառայութիւն —, to lower one's self to servitude, to become a servant;
յաղքատութիւն —, to impoverish one's self, to become poor;
— ի նաւէ, ի կառաց, յերիվարէ, to disembark, to go ashore, to land;
to alight, to get out of a carriage;
to dismount or alight, to get off, to get down from a horse;
— ի գերեզման՝ իհող մահու, to descend into the grave, to be buried;
— յօթեւան ուրեք, to put up at an hotel;
— ի հպարտութենէն, to humiliate one's self;
to relent, to soften, to become calmed, appeased;
ի թիկունս —, to go to the rescue, to succour;
— ի հանդէս մարտի, to come to blows, to fight;
— գետոց ի ծով, to discharge, to fall into, to disembogue, to disgorge, to empty itself, to overflow;
արտասուք զծնօտիւք իջանեն, the tears fell down his (or her) rosy cheeks;
էջ մրրիկ հողմոյ ի ծովակն, a storm broke over the lake.
Իջանել ընդ առաջ տեառն իմոյ արքայի։ Ի թիկունս իջցէ, օգնեսցէ. եւ այլն։
Եթէ միտք ոչ ճգնեսցին եւ իջցեն ընդ փափուկս, այլ եւս առաւել դժուարեսցի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.
Ի ցոյց կամ իջուցին զնա անդր։ Իջուցից զքեզ ի գեդդուրն։ Իջոյց զնա ի վերուստ ի սեղանոյ անտի։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Իջուցից ի վերայ քո զամենայն թռչունս երկնից։ Իջուցին վանդակաւ ընդ պարիսպն։ Իջուցին մահճօքն հանդերձի մէջ առաջի յիսուսի։ Զմեծ մասն ժողովրդեանդ, զոր իջուցեր յուրախութիւն քո.եւ այլն։
essence, reality, substance, truth;
essential, real, effective, true;
besides, moreover;
but, still, yet;
in fact, really;
even;
as for, as to;
զիսկն գիտել, զիսկն ասել, to be thorougly acquainted with;
to tell the simple truth;
to exhaust a subject;
մեզէն — լուաք, we ourselves have heard;
ինձ — գլխովին, to me;
to myself;
բնաւ — ոչ, not at all;
բնաւ — զի՞ լսէք նմա, why do you listen to him ? չէ եւ չէ —, by no means, in no way whatever;
յայտ —է, it is palpable, evident, clear;
— ես, for me, as for me;
— վասն, as for;
— եւ —, in a moment, soon, speedily, immediately, instantly, directly, forthwith;
truly, in effect, really.
Զօրութեամբ իսկ գոլով նորա զօրեղագոյն։ Աշխարհ ասացեալ լինի բոլորիցն կարգաւորութիւն իսկ, եւ զարդարումն ընդ աստուծով իսկ, եւ ի ձեռն աստուծոյ պահեալ. (Արիստ. աշխ.։)
ո՞վ զայնպիսիսն մարդ անուանեսցէ. չէ՛ եւ չէ՛ իսկ ասել մարդ. (Մանդ. Բ։) Կամ որպէս թարմատար, առընթեր այլոց բանից.
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
real, effective, true, essential, natural, proper;
the Eternal, the Everlasting One.
եւ քեզ ընդ հօր քում անծընին անեղ աներբ իսկականին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Իսկ եւ իսկ.
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.
Queen;
— Կոյս, the Holy Virgin;
— երկնից, queen of heaven.
Զճշմարիտ իսկուհւոյ թագուհւոյ եւ մօր իմոյ հեղինէի ընկալայ զթուղթ։ Ո՛ղջ լերիսկուհի մա՛յր իմ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.) (որպէս լտ. աւկու՛սդա)։
to effect, to do, to execute.
Ի հրամնէ իսկ սրբոյն յովսեփայ այն իրագործիւր։ Այն բան պատերազմի ընդ սպային գուրգենայիրագործի. (Յհ. կթ.։)
Զընծայելոցն բարի կեանս սրբազնաբար իրագործել (այսինքն իլ)։ Առ ինքն զմիացուցիչ կցորդութիւնս մեր բարերապէս իրագործեաց. (Դիոն. եկեղ.։)
action, performance, deed.
Ի խորհուրդ յեօթներորդ աւուրն հայել, որ գլուխ է ամենայն աւուրցն, եւ իրագործութեանցնաստուծոյ։ տեսանես յերկրորդում աւուրն եւ յերկրորդում հազարին զնոյն իրագործութիւն աստուծոյ եղեալ. (Լաստ. ընթերց.։)
veracity;
reasoning, argument;
pleading.
Ընդ համարձակութեանն պարտ է իրաւաբանութեանն գոլ։ աներկբայելի իրաւաբանութեանն ընդդիմամարտել ոչ ունէին. (Ոսկ. գծ.։)
whose thoughts are bent on justice, just, equitable;
— լինել, to be composed, adjusted;
— առնել, to accord, to conciliate, to reconcile.
Զիա՞րդ իրաւախորհ արդարոյն ընդդեմ մեղաւորացն մահու զինեցայց. (Նար. ՟կա։)
եւ ոչ այլ ոք գտցի իրաւախոհ ի ձեզ, որ ընտրէ զիրաւունս, այլ յանհաւատիցն խուզէ զիրաւունս եղբայր յեղբօրէ. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Լե՛ր իրաւախոհ (կամ իրաւխորհ) ընդ ոսոխի քում. (Մտթ. ՟Ե. 25։)
cf. Արդարանամ.
justly, worthily, equitably, deservedly.
Բամբասեսցի իրաւապէս իբրեւ զհեթանոսեւ զմաքսաւոր. (Շ. ընդհ.։)
աստանօր իրաւապէս առցէ բանս զկայ։ իրաւապէս առեալ զկայ դադարէ յայնմ ոճոյ ընթացից. (անյ. բարձր։ Լմբ. իմ.։)
unjust, corrupt;
that conceals the truth or justice, corrupting, bribing.
Որ սուզանէ կամ ընկղմէ զիրաւունս.
that renders justice, judging rightly;
judge, arbiter, umpire, mediator;
— կացուցանել, to make judge;
— անբողոքելի, sovereign judge.
Եղիցի տէր դատաւոր եւ իրաւարար ընդ իս եւ ընդ քեզ. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 16։)
just, equitable, right, reasonable;
lawful, legal;
honest, worthy, righteous;
justly, equitably, reasonably;
— է, it is right, just.
Յիրաւացի եւ արդար ընչից իւրեանց կերակրին. (Շ. ընդհ. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Որպէս իրաւացւոյ ընդդիմադրութեանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
to justify, to approve, to do justice;
— զիրաւունս այրուոյն, to support the cause of widows;
— զոք թագաւորել, to confer the right to reign, to legitimate the reign.
διακρίνω dijudico. Իրաւունս տալով կամ առնելով՝ արդարացուցանել. ուղիղկշռութեամբ դատել եւ ընտրել.
can it be! is it possible ? — թէ տեսից ? when shall I see ? will it ever happen that I shall see ? իցէ՜ թէ, oh that! would to Heaven that when will it be ? please God ! իցէ՜ թէ հաճեսցին դիք, the gods permitting;
իցէ՜ թէ արշաւեսցեն երիվարք ընդ վէմս, can horses run on loose stones!
cf. Իցէ՜ թէ;
why? for what reason ?
Իցիւ, յորժամ ասէ, թէ լինիցի. արդ. որ է շփոթութիւն ընդ նախընթաց ձայնս, իցէ՞ թէ։
to anoint the head, to initiate, to conseerate, to ordain.
Զպսակաւոր լեւոն իւղագլխեալ (կամ եղագլխեալ), եւ ընծայեալ ի թագաւորութիւն տանս թորգոմայ. (Վահր. յայտն.։)
to be initiated;
to be consecrated, ordained.
Զպսակաւոր լեւոն իւղագլխեալ (կամ եղագլխեալ), եւ ընծայեալ ի թագաւորութիւն տանս թորգոմայ. (Վահր. յայտն.։)
pot, or vase for ointment;
the vase for holy oil;
place for anointing;
oil factory.
ընդունարան իւղոյն անուշութեան կամ օծման. նմանութեամբ Մայր Քրիստոսի Օծելոյն օծելոց.
that produces oleaginous fruits, perfumes, ineenses;
olibanum, frankincense, incense-tree.
ծառ՝ որ բերէ զպտուղս իւղաւորականս. եւ կամ Խընկաբեր.
perfumer.
զօրէն իւղափեաց ամանոց յինքն ընկալաւ. իմա ըստ յն. իւղեփեցաց, կամ իւղեփեցական։
his, her;
his own;
—ով անձամբ, personally, in person;
իբրեւ —ոյ հայէր մեծութեանն, he considered riches as belonging to himself;
— առնել, to be appropriated;
cf. Իւրացուցանեմ;
յ— վերայ or ի վերայ —, on him;
—քն, his relations, friends, dependents.
Ի չափու իւրում ընթացից (այսինքն իւրոց). (Նար. ղ. ՟Խ՟Ը։)
Իւրէ էութեանն զներհակս ոչ ընդունել. իսկ թէ էութեանն իւր է այս, իւր եղիցի աստուծոյ։ Նորա իւր է։ Իւր է նորա։ Նորա իւր է հոգին, որպէս եւ հօր. եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ. ստէպ։)
Զմարմինն ընդունիչ մահու՝ իւր արար. (Լմբ. հանգ.։)
ԻՒՐՔՆ. ա.գ. ἵδιοι, -ια proprii, -ia οἰ αὑτοῦ sui. որ եւ ԻՒՐԱՅԻՆՔՆ. Մերձաւորք՝ ազգակիցք՝ կամ ընտանիք իւր.
Յիւսն եկն, եւ իւրքն զնա ոչ ընկալան. (Յհ. ՟Ա. 11.)
Վասն իւր ասէ։ Առ կամ ընտրեաց իւր։ Առեալ ընդ իւր։ Արկեալ զիւրեւ կտաւ մի։ Յաղագս իւրեանց։ Զհանդերձս իւրեանց։ Յանձինս իւրեանց։ Ունէին առ իւրեանս.եւ այլն։
Որով իւրեանքն անխտանան, ընձեռեսցեն թողութիւն այլոց. (Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։)
Զոր խորհըրդեամբըն պատկերեալ, եւ իւր ինքեան կերպարանեալ. (Շ. վիպ.։)
himself.
Ի չափու իւրում ընթացից (այսինքն իւրոց). (Նար. ղ. ՟Խ՟Ը։)
Իւրէ էութեանն զներհակս ոչ ընդունել. իսկ թէ էութեանն իւր է այս, իւր եղիցի աստուծոյ։ Նորա իւր է։ Իւր է նորա։ Նորա իւր է հոգին, որպէս եւ հօր. եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ. ստէպ։)
Զմարմինն ընդունիչ մահու՝ իւր արար. (Լմբ. հանգ.։)
ԻՒՐՔՆ. ա.գ. ἵδιοι, -ια proprii, -ia οἰ αὑτοῦ sui. որ եւ ԻՒՐԱՅԻՆՔՆ. Մերձաւորք՝ ազգակիցք՝ կամ ընտանիք իւր.
Յիւսն եկն, եւ իւրքն զնա ոչ ընկալան. (Յհ. ՟Ա. 11.)
Վասն իւր ասէ։ Առ կամ ընտրեաց իւր։ Առեալ ընդ իւր։ Արկեալ զիւրեւ կտաւ մի։ Յաղագս իւրեանց։ Զհանդերձս իւրեանց։ Յանձինս իւրեանց։ Ունէին առ իւրեանս.եւ այլն։
Որով իւրեանքն անխտանան, ընձեռեսցեն թողութիւն այլոց. (Ոսկ. ի պետր. եւ Ոսկ. յեղիա.։)
Զոր խորհըրդեամբըն պատկերեալ, եւ իւր ինքեան կերպարանեալ. (Շ. վիպ.։)
his, his own;
—քն;
his parents, servants;
his works, deeds, property, wealth, goods.
ԻՒՐԱՅԻՆՔՆ գ. ἵδιοι proprii, sui. Իւրքն. որպէս մերձաւորք՝ ազգականք ընտանիք իւր.
like himself, of his own nature.
Նման իւր, կամ ընտանի ինքեան.
to appropriate to himself;
to usurp.
οἱκειοῦμαι suum facere. ի՛ւր առնել. ինքեան սեպհականել յանձն իւր առնուլ. յինքն գրաւել. ընտանեցուցանել կամ վերագրելեւ ընծայել անձին իւրում. տիրել.
each, every;
respective;
— ոք, each individually;
— ոք առանձինն, each one separately;
մեկնեցան — յեղբօրէ իւրմէ, brother was separated from brother;
առն —, to each one;
— ումեք ի նոցանէ, to each of them;
գործք — ուրուք, each man's acts;
յ— աւուր, each day, every day.
ἔκαστος unusquisque, quilibet, singuli. անցնիւր անձն կամ անձինք. այր այր. ամենայն ոք մի առ մի. ամմէն մէկը. հէր քէշ. (լծ. քէշ ընդ քանչ, եւ յն. Է՛քասդօս. ) տե՛ս զկնի եւ ԻՒՐԱՔԱՆՉԻՒՐ ՈՔ.
of or by himself;
spontaneously, voluntarily, of his own free will;
his, her;
— զիւր անձն անիծանէ, he curses himself;
ինքն — կործանէ զանձն չարութիւնն, malice prepares its own punishment;
— երթալ, to go personally;
զ— երթալ, to commit suicide.
Իւրովի երթալով. եւ կամամահ լինելով. լաւ եւս է ընթեռնուլ՝ զիւրովին երթալով։
the act of appropriation;
property, substance.
Իւրաքանչիւր ոք ի զգայարանացն ըստ նմանութեան իրիք եւ իւրութեան՝ իւրոցն զգալեաց լինի ընդունակ. (Նիւս. բն.։)
Բնաւորական էութիւն մարդոյ անփոխարինելի մնաց յիւրութեանն ընդ բանին միաւորութեան. (Շ. թղթ.։)
the twelfth letter of the alphabet, and the seventh of the consonants;
thirty, thirtieth.
Լ. Լծորդ է ի մազ ընդ ղ. անխտիր գրի լողակ, ղօրակ. լուղիմ, ղուղիմ. լեղի, ղեղի, եւ այլն։
Լիւնըն լըռել վարդապետէ՝ ի ցաւագին բարկութենէ։ Լիւն՝ լու՛ր ասէ հօր քո խրատու, լե՛ր օրինաց մօր քո հըլու. (Շ. այբուբ.։)
balass ruby.
ԼԱԼ որ եւ ասի ի մեզ ՂԱՂ. Ազգ պատուական քարի, եւ գունոյ. զոր ոմանք շփոթեն ընդ շափիւղայ.
that weeps, plaintive, mournful, dreary, sad;
groaning, moaning, wailing;
—ք, female mourners, hired female weepers at funerals, mutes;
—ն, faculty of weeping.
ԼԱԼԱԿԱՆՆ. գ. Կարողութիւն լալոյ եւողբալոյ. Եթէ էր ծիծաղականն գոյեղ ի մեզ բաղկացական, ապա եւ լալականն. վասն զի եւ նա մնայնում մարդոյ գոյ։ Իսկ ծիծաղականն եւ լալականն ընդդիմակք միմեանց են. Անյաղթ պորփ.։
weeping, bewailing, tears, lamentation, mourning, groaning;
լալ ի լալիւն՝ լալիւն մեծ, to melt or burst into tears, to weep bitterly, to shed a shower of tears, to shed bitter tears;
լալիս դնել, to weep, to cry, to groan;
լալիք, mourning, time of mourning.
Յայնժամ զընդունայն լալիւնն լան. (Նար. երգ.։)
cf. Լալիւն.
cf. Լալիւն.