to emit a gurgling sound;
— շանց, to howl.
Խոշոր ձայն հանել ընդ խռչափողն. խռխռալ.
Այլք ընդ փողւցն զենեալք կիսամեշք գոլով՝ դժուարաւ խռնչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
snail;
periwinkle.
ԽՌՆՋԱՅԼ կամ ԽՌՆՉՈՂ. κοχλίας cochlea, limax. Նոյն ընդ Խղունջն, խխնջուն. ժժմակ ցամաքային եւ ծովային. կոխլանճ. ... (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
cf. Խռնջայլ.
ԽՌՆՋԱՅԼ կամ ԽՌՆՉՈՂ. κοχλίας cochlea, limax. Նոյն ընդ Խղունջն, խխնջուն. ժժմակ ցամաքային եւ ծովային. կոխլանճ. ... (Գաղիան.։ Բժշկարան.)
factious, mntinous, turbulent, seditious, riotous, unquiet, restless;
meddling, mischief-making;
revolutionary.
Փութալ հանել ի մէնջ զխռովարարն. (Շ. ընդհ.։)
to trouble, to put into disorder, to agitate;
to perplex, to disconcert, to disquiet, to disturb;
to upset, to unsettle, to distract;
to alarm, to rouse;
to stir up, to excite to insurrection;
— զմիտս, to dispirit, to unhinge;
— զսիրտ, to dishearten, to unnerve.
ԽՌՈՎԵՄ ταράσσω, -ττω, συνταράσσω, ἑκταράσσω , θορυβέω turbo, conturbo, exturbo, perturbo συγκινέω commoveo ἁναστατόω seditionem, tumultum excito. որ եւ ԽՌՈՎԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Աղմկել. ամբոխել. վրդովել. ալէկոծել. յուզել. Վեր ի վայր առնել. պղտորել. գրգռել. տակնուվրայ ընել, պղտորել.
cf. Խռովիչ.
Անէծ չարաչար եւ զմերն խռովեցուցիչ։ Որպէս զի զսա ընդ քեւ ի խռովեցուցչացն պահեսցես. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
perturber;
disturbing, seditious, factious.
Հրձիգ արար զխռովիչսն ժողովրդեան իւրոյ։ Ժողովեցան առ նա ամենայն խռովիչք ժողովրդեանն։ Բարբաբբա՝ կապեալ ընդ խռովիչսն։ Ապականիչ եւ խռովիչ ամենայն հրէից. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 5։ ՟Է. 22։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 7։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 5։)
bustle;
perturbation, confusion, agitation, trouble;
tumult, disorder, turbulence, insurrection, sedition, revolt, revolution, mutiny, rebellion;
—ս յուզել, to foment troubles;
ի խռովութեան են Արեւմուտք, affairs are becoming very serious in the East.
Որպէս Ալէկոծութիւն. յուզումն ջուրց. որ եւ σάλος (լծ. թ. սալընթը ). κλύδως (որ եւ ալիք, մրրիկ) fluctus եւ այլն.
tibia, shin-bone.
cf. Փսիաթ.
Եբեր երիս փսիադս եղբարցն, եւ մի փսիադ եղբօրն այն, եւ ընկէց զնոսա ի հուրն, եւ կիզեցան ամենեքեան բաց ի միոյ խսրէ՝ որ էր եղբօրն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
severe, harsh, rigorous.
Պարտ է մեզ ո՛չ խստաբար մարտնչել այժմ ընդ սոսա։ (Պղատ.օրին. ՟Ա։)
Աղօթեցէ՛ք առ աստուած խստաբար ի վերայ լանջացն ընկենլով։ Խստաբար հայցեալ՝ գտցէ. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Բ։)
to harden, to become hard;
to be obstinate, to persist;
to be severe, rigorous, austere;
— ումեք, to treat mercilessly;
— որովայնի, to constipate, to close the bowels.
եւ ես ոչ խստանամ, եւ ոչ ընդդէմ դառնամ. (Ես. ՟Ծ. 5։)
Խստացար ընդ իս ... եւ այս լի երեսուն ամ է՝ զի պատերազմեցար. (Բուզ. ՟Դ. 54։)
stubborn, stiff necked, pertinacious, opinionative, dogmatic.
σκληροτράχηλος rigidam cervicem habens, pertinax, pervicax. Որոյ պարանոցն է խիստ. խստավիզ. բարձրավիզ. անընկճելի. յամառ. ընդվզեալ. անսաստ. խօսք չմռօղ.
hardness of heart, obduracy;
pertinacity, obstinacy;
impenitency.
Մի՛ նախանձիր ընդ փարաւոնի խստասրտութիւնն։ Յինքնահաճոյ ամբարտաւանութենէ ծնանի խստասրտութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
hardly, harshly, roughly, rudely;
cruelly, severely, rigorously;
rigidly, strictly;
— գնալ ընդ ումեք, to treat harshly, to maltreat, to rule with a high hand;
— պատուհասել, to punish rigorously, severely.
to condense, to thicken, to coagulate, to congeal.
πυκνόω denso. Խիտ կացուցանել. Յաճախել. բազմացուցանել. սըխցընել, շատցընել.
cf. Խտղտեմ.
Զոհիւք եւ սեղանօք կամէր բաղաամ խտղել զաստուած, որպէս ինքն խտղեցաւ պատուով քըն. (Եփր. թուոց.։)
to tickle, to titillate;
to dazzle, to bedazzle;
to tickle, to please, to gratify, to delight, to flatter.
Եթէ ընչիւք խաղտեսցէ զնոսա, աղքատութեամբ յաղթեն նմա. (Նեղոս.։)
Այս չէ ինչ, այլ ընդ վայր զաչս եւեթ խաղտէ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ։)
Զնոցա աչս՝ որ ընդ դաստիարակութեամբն էին՝ խաղտիցէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
tickling, titillation;
dazzling;
burning desire, prurience, itching, inciting, lust;
delight, pleasure.
Զարմացիր ընդ խտըղտումն՝ որ բնակեալ էր յանդամս նորա, եւ ոչ վնասեցւ նա։ Հնազանդեցան ատելի խտղըտման ցանկութենացն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)
condensity, density, thickness, consistence.
πυκνότης densitas τὸ συνεχές continuatio, frequentia. (գրի եւ յոմանց իբրեւ ռմկ. Խտտութիւն) Խիտ գոլն. հոծութիւն. թանձրութիւն. սերտութիւն. եւ ԱՆընդհատ յաճախութիւն. եւ Շատութիւն. խուռն բազմութիւն.
physiognomist.
Խտրող դիմաց. գուշակ բնաւորութեանց՝ դիտելով զկերպարանս. Երեսը նայելով՝ բնութիւնը թահմին ընօղ.
observance, ceremony;
superstition;
prognostic, augury, omen;
oddness, imparity.
παραστήρησις observatio. Խտրելն. Խտրութիւն. խտիր. ճիշդ դիտողութիւն եւ պահպանութիւն անզանազան իրաց, եւ աւելորդ գուշակութեանց. եւ Որոշումն. ընտրութիւն. Խիղճ, կարծիք. Սովորութիւն. աւանդութիւն.
Ուստի՞ սէրն ընդ պատկերաց (կռոց), վասն է՞ր կամքն ընդ խտրանաց (հեթանոսաց). (Նար. ՟Խ՟Ը։ Թց (աւուրց) խտրանօք կարի ըռշտութեամբ վարի. Պիտ.։)
ոդի չար, զոր ի մեր լեզու այս չար ասեմք, որպէս ի խտրանաց հարցն մերոց առնոց ըստ սովորութեան ի մեզ կարգելոյ. այսինքն առ որոշումն ընդ ոգի բարի եւ չար. (Եզնիկ.։)
to distinguish, to discern, to make a difference;
to observe rigorously or scrupulously;
— զբարեկամն ի մարդելուզէ, to distinguish a friend from a fawner.
διακρίνω dijudico, discerno παρατηρέω observo. Խտիր դնելով որոշել, զանազանել. ճշդիւ կշռադատել. խղճել. քննել. ընտրել. զգուշանալ. պահել. Պահպանել.
Մեծապէս խտրեաց ընդ միտս իւր. իբր խտրանս կամ չար գուշակութիւն համարեցաւ։
Եւ ոչ մի ինչ ի դէպ է ի միջի խտրութեան դնել ընդ հայր եւ որդի. (Ոսկ. տիտ.։)
Ա՛յլ ազգ եբրայեցւոցն խտրութիւն (ընթերցուածոյ) աւանդէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Պետք եղեւ նշանացս այսոցիկ ի զգուշութիւն ընթերցողին ի խտրութիւն սոցա, զի մի՛ շփոթեսցէ զգիրն. (Երզն. քեր.։)
rejoicing, cheerfulness, merriment;
banquet, feast;
joyful, gay, merry, cheerful;
— առնել, to make merry, to rejoice;
— լինել, to rejoice, to be delighted.
to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.
feasting, entertaining.
Օտարք՝ որ ընկալեալն լինին, եւ կերակրովք ուրախ լինին մարդիկ, խնդան ընդ օտարընկալն եւ խրախարարն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 9։)
feast, banquet, entertainment, festivity;
rejoicings, public joy.
Զո ընդունի ի խրախճանութիւն իւրոց պապոցն. (Նիւս. երգ.։)
Ի խրախճանութիւնս խաղուց ձիընթացից. (Շ. ընդհանր.։)
shout of encouragement or incitement, encouragement, comfort, incitement;
encouraging, animating;
exhorting;
— տալ՝ մատուցանել, to encourage, to give heart to or inspirit, to rouse, to excite, to urge on;
— բառնալ՝ հարկանել, to shout encouragingly;
— առնուլ, to take heart, to cheer up, to take courage.
ԽՐԱԽՈՅՍ. ա. իբր Խրախուսօղ. եւ Խրախուսական. Սոքա խրախոյսք ընտրական տօնից։ Խրախոյս հանդիսիւ, միախումբ դասակցութեամբ. (Նար. առաք. եւ Նար. խչ.։)
cf. Խրախճանութիւն;
առնել ումեք —, to give a banquet to.
δοχή, πότος convivium, epulae. որ եւ ԽՐԱԽՈՒՆՔ. Խրախճանութիւն. խրախճանք. կոչունք. ընդունելութիւն. գիներբուք. սեղան մեծահաց.
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
իբրեւ զմի այր զբազումսն ընդ ինքեան խրախուսեալ. (Յհ. կթ.։)
Խրախուսեաց դաւիթ երթալ ընդդէմ այլազգւոյն. (Նախ. ՟ա. թագ.։)
trench, hollow way, ditch;
mine or sap;
breach, rupture, rent;
division, separation;
— հատանել, to cut a trench;
to make a gap;
to open a breach;
յորդիս իմ եղեւ, there was a gap among my sons.
Զխրամ հեղեղատի ի փոշւոյ։ Վարեսցին ի մարդկանէ ընդ խրամ. (յոբ. ՟Ի՟Ը. 4։ Միք. ՟Բ. 12։)
Յորժամ ցանկ խրամատիցի, հարկ է ամենեցուն ընդ նոյն գնալ. եւ վասն այնորիկ խրամ կոչի։ Վասն քո հատաւ խրամ, եւ երեւ անց եղբօր քում () փարեսի. (Կիւրղ. ծն.։)
admonition, reprimand, reproof;
advice, counsel;
caution, remonstrance;
discipline, instruction;
correction, punishment;
—ք ուղղութեան, moral maxims;
— չար, bad advice;
evil counsel;
— տալ, to give advice;
to lecture, to admonish;
տալ խրատս բարեաց, to give good advice;
ի — ածել, to educate, to discipline.
Կամ Որ ինչ կից է ընդ դաստիարակութեան, որպէս պատուհաս սաստից եւ գանից.
Մովսէս ընձեռելով գիրս խրատու եւ նախազգուշութեան. (Պիտ.։)
admonitory, didactic, moral, instructive.
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)
cf. Խրատուկ.
Յիմարութեան բանք՝ զոր պատասխանեն նոքա խրատտուաց իւրեանց. (Շ. ընդհ.։)
cf. Խրթին;
երեկորնեայն —, Venus, Vesper (the evening star).
Նոյն ընչ Խրթին, որպէս խրթնային. այսինքն Մթին. մթագին. նսեմ.
cf. Խխնջիւն.
Լուաւ նա զահագին խըրխընջիւն (նոր ձ. խըրխընջմունսն), եւ ասէ. զի՞նչ է ձայնս այսշ խըրխխընջի՞ւն ձիոյ է, եթէ գոչիւն առիւծու. (Պտմ. աղեքս.։)
imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart;
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.
Բէլ խրոխտաբար ձեռներէց լեալ։ Սա խրոխտաբար սոնքացեալ ընդդէմ աղեքսանդրի մակեդանացւոյ։ Խրոխտաբար իմն անբարհաւաճութեամբ ընդվզեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Խրոխտալիր.
Երիվար բարձրավիզ, խրոխտալիր՝ յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
full of haughtiness.
Երիվար բարձրավիզ, խրոխտալիր՝ յարմարական առ ընթացս պատերազմականս. (Արծր. ՟Գ. 12։)
to carry the head high, to bid defiance, to bully, to hector, to gasconade, to brag, to laugh to scorn, to rail at, to use insolent language, to swagger, to be disdainful, overnice, to turn up one's nose at, to be proud, pretentious, defiant, arrogant.
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Սկսան խրոխտալ ընդդէմ արքային պարսից. (Ղեւոնդ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
cf. Խրոխտամ.
Սա խրոխտացեալ՝ ամբարձ զձեռն ընդդէմ բռնաւորութեանն բէլայ։ Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն մարաց եւ պարսից. (Խոր. ՟Ա. 9. եւ Խոր. հռիփս.։)
Սկսան խրոխտալ ընդդէմ արքային պարսից. (Ղեւոնդ.։)
Ընդէ՞ր խրոխտացան հեթանոսք. քանզի չեւ եւս խրոխտացան. եւ այլն. ի Սաղմոսի դնի, խռովեցան, ըստ սիմաքոսի եւ ըստ ոմանց ի հարց. այլ հասարակ ընթերցուած յն. է խրոխտալ φρυάσσω ։
obscure, gloomy, dark;
murky, misty, foggy.
hinderance, impediment, obstacle;
encumbering;
inactivity, idleness, sloth;
idle, unoccupied;
hindered, prevented;
stopped, discontinued;
— առնել՝ լինել, to hinder, to impede, to prevent;
— կալ, to be disoccupied;
to be in idleness.
ἑγκοπή impedimentum ἑμπόδιον obex. Արգել. խոչընդակն. խոչընդոտն. խոչ եւ խութ. որպէսխափանիչ, կամ խափանարար. ընդհատիչ. եւ Խափանումն. ընդհատումն. անգործութիւն.
Զի մի՛ խափան ինչ լինիցիմք աւետարանին. յն. ընդ հատումն, կամ արգել ՟Ա. (Կոր. ՟Թ. 12։)
Զի մի՛ խափան լնիցին աղօթիցն ձերոց. յն. ընդհատել. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 7։)
Խափան՝ մարմնոյս գործոյ տիրէ, եւ ոչ անմարմնոյն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
to hinder, to stop, to impede, to obstruct, to embarrass, to cross, to delay, to interrupt;
to intercept;
to interdict, to prohibit;
to abolish, to abrogate, to annul, to revoke;
to take away;
to sippress;
— զճանապարհն, զանցս ուրուք, to stop the way or passage, to stop up, to obstruct, to encumber;
— զերկիր, to encumber the earth.
καταργέω, ἁργέω, εἵργω, ἑμποδίζω arceo, impedio, prohibeo. Խափան առնել. խափան լինել. արգելուլ. խոչընդոտն լինել. Չթողուլ. կասեցուցանել. անգործ առնել. դադարեցուցանել. կր. դադարիլ. եբր. պաթէլ, թ.
ԽԱՓԱՆԵԼ. συγκλείω concludo ὐποσκελίζω supplanto եւ այլն. որպէս թէ Խափուցանել ի հաղբս. (թ. գափաթմագ ) կամԽաբանօք կարթել. խոչընդոտն եւ խափան լինել.
hindering, obstructive.
ԽԱՓԱՆԵՑՈՒՑԻՉ ԽԱՓԱՆԻՉ. ἑμποδίστης, ἑμποδίζων qui impedimento est. Որ խափանէ. խափան. արգել. խոչընդոտն. դադարեցուցիչ.
cf. Խափանուած.
Ո՛չ յանկեան ուրեք խափանմամբ փողէ, այլ ընդ ծագս տիեզերաց անարգել ճայթմամբ աւետարանէ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
to shut;
to faint;
to be extinguished;
to be blinded.
Առընթեր եղեալ անապականի՝ իբր ի հարկանէ խափանուլ ապականութեան. (Սանահն.։)
to regard with a rancorous or malevolent eye, to detest, to hate, to envy.
Սատանայ խենթացեալ ընդ սուրբ վարս նորա։ Հաշտեցաք ընդ խեթացօղ ազգն հրէից. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. մտթ.։)