wintry, hibernal, winterly;
—յին ձգի գիշերք, the long winter evenings;
cf. Ձմերանի.
Ցրտանայ ձմերայնի, տօթանայ յամարայնի։ Կողոբս ամարանի, եւ թեզանաւորս ձմերանի. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. միանձն.։)
valley, vale, dale;
bed of a torrent.
Ի ձորն աղտից ջրհորք։ Անց ընդ մէջ ձորոյն։ Ի ձորն ողկուզի։ Յամենայն ձորս ձեր։ Ամենայն ձորք լցցին։ Ցխորս եւ ցձորս։ Ցձորս եւ ցդաշտս։ Որ զձորովք եւ զխորովք եւ զդաշտիւք.եւ այլն։
province full of valleys.
Գաւառ որ ի ձորս, եւ ի դաշտս հովտաձեւս.
to enter the valleys.
ՁՈՐԱՄՈՒՏ ԼԻՆԵԼ. Մտանել ի ձորս.
gratuitousness;
gratuitous, voluntary;
for nothing, gratis, free of cost, scot free, gratuitously;
—ք, gifts, presents.
Զորս բարձրացոյց ձրի արդարութեամբն։ Ձրի դեղօք բժշկեաց զմեզ. (Իգն.։)
cf. Ճպռան.
Ո՞վ ետ ճպռան ի լանջս զմանեկաձեւութիւնն (քնարի). (Առ որս. ՟Է. ուր լիով նկարագրի. որպէս եւ Վեցօր. ՟Ը։)
the twentieth letter of the alphabet, and the fifteenth of the consonants;
two hundred, two hundredth.
Մենն՝ մերժել ի բաց ասէ ի քէն, զախտս մեղաց որ ի չարէն։ Մենն՝ մատուացնէ քեզ օրինակ, զորս ի մանկանց՝ բարեաց ունակ. (Շ. այբուբ.։)
furnished with claws, clawed.
Ըմբռնիցէ զգազանն չար, եւ մագլաւոր, կամ իբրեւ զարծուիս ճապռաւորս. (Վրդն. ծն.։)
Mazdeisnan, follower of Zoroaster;
օրէնք, դեն -զանց, mazdeism.
Կալաւ զօրէնս մազդեզանցն, այսինքն զմոգուցն։ Զանաստուած մազդեզանց աղանդան յանձն առեալ պաշտէին։ Աւերէր զատրուշանսն մազդեզանցն. իսկ զմազդեզունսն հրաման տայր հրով խորովել. (Բուզ. ՟Դ. 23. 59։ ՟Ե. 1։) Յորս հին տպ. եւ այլ ձ. ունի, մազդեզաց։
mastic;
— գիհոյ, sandarac, gum of the juniper-tree.
Շինեցաւ ռոդոս կղզին, յորս պտուղք ծառոցն մազտա՛ք էին. (Միխ. ասոր.։) cf. ԿԻՒ. ուստի անուն Սագըզ կղզւոյն։
to bruise, to mash, to crush;
to break to pieces;
to chew;
to castrate, to geld.
Զօրէն պարսից (պարսաքարանց) ճարճատեալ՝ մալէ, յորս քաջամուխն լինի. (Մագ. լ։)
envy, jealousy;
spite, rancour, ill-will, grudge;
անարգ —, livid rancour.
Եւ այս ոչ յաղագս մախանաց. քանզի հեռի է յաստուածային բնութենէն մախանք. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Մախիզեալ.
Մարմինն այսպիսի՝ պիղծ եւ մախիզ է։ Զորս եւ ոչ լինել երբէք գեղեցիկս ասացից, այլ զայն ինչ՝ որ ընդդէմն է, մախիզս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 80. 98։)
to inscribe, to write upon, to entitle;
to ascribe;
to compose.
Զորս հանդերձեալ եմք մակագրել։ Սրբազան աջոյդ մակագրեալ ընկալայ զտառ։ Ոչ պերճաբանութեամբ զբոլորն բաւեմ մակագրել քեզ. (Մագ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Դ. ՟Կ՟Զ։)
to curdle, to coagulate, to clot, to congeal.
Կամի ընդ հարկաւորսն զաւելորդսն մակարդել. (Երզն. մտթ.։)
to be swallowed up by death.
ՄԱՀԱԿՈՒԼ ԼԻՆԵԼ. Կլանիլ ի մահուանէ. ընկլնուլ ի խորս մահու.
Մարդկայինս բնութեան կառք յահագնահայեաց վիհ կորստեան գահավիժեալ՝ մահակուլ եւս բնաւին կամէր լինել. (Լծ. եւագր.։)
to die, to expire;
to faint;
to mortify one's body.
Եւ ես մահացայ կենացն, եւ կենդանացայ կորստեանն. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
sieve, riddle, bolt, bolter;
կող —ից, hoop of sieve;
— մեղուաց, honey-comb, cell.
λικμός, κόσκινον vannus, cribrum. Խարբալ. գործի հիւսեալ կամ ծակոտկէն՝ շրջապատ ամրութեամբ, առ ի վայր անցուցանել զմանր մասունս իրաց՝ ի վեր պահելով զխոշորս.
Գործասէրն մեղու աշխատի՝ առնելով ի մաղսն զվեցանկիւնսն. (Ածաբ. նոր կիր. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
Մաղք արդարոց լցցին խորսխով. (Եւագր. ՟Ժ՟Դ։)
searching among moss or sea-weed (birds).
Խնդրօղ եւ սիօղ զմամուռս ի ճարակ, կամ խնդրօղ որսոյ ի մամուռս.
as a mother, motherly, maternally.
Զորս մայրաբար դիեցուցի, ի ստեանց իմո կաթն արբուցի. (Շ. եդես.։)
maternal, motherly;
by mother's side;
— հաւ, maternal grandfather;
—ք, mother's country or birth-place.
Ի մայրենի գիրկսն։ Մայրենի գթովք։ Մայրենի կաթամբ։ Արգանդ մայրենի. (Առ որս. ՟Դ։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Եղիշ. ՟Բ։ Նար. ՟Հ՟Ե։)
pine forest;
woodman, hewer down or feller.
Ելեալ ի լիբանան լեառն մայրեւորօք փայտս կոտորէր։ Երթեալ ընդ մայրեւորս՝ կոտորեաց ի լեռնէն, որ կոչի լիբանոս, մայրս. (Եւս. քր. ՟Ա. յն. հոմաձայն, որ ձգի եւ ի ՟Ա նշ։)
wood, forest;
trees, grove;
cavern, den, lair.
Եթէ տայցէ կարիւն առիւթու զձայն իւր ի մայրւոյ իւրմէ։ Ո՞ւր են մայրիք առիւծուցն, եւ որսք կորեանց նոցա։ Ելից զմայրիս իւր որսով։ Ի մայրեաց (կամ ի մորեաց) առիւծուց. (Ամովս. ՟Գ. 4։ Նաւ. ՟Բ. 11. 12։ Երգ. ՟Դ. 8։)
cunning, wiliness, knavery.
Խեղգետնոյ նման է, որ նենգութեամբ մերձենայցէ առ մերձաւորսն, եւ ընդ միամին ընկերին նենգաւ եւ մանկաւ գնայցէ. (Վեցօր.։)
like a child, childishly, in a puerile manner.
Վարդապետել խոստանայք յո՛յժ մանկաբար եւ հզօրաբար. (Առ որս. ՟Ա։)
child suffocating.
Զմանկահեղձոյցն (լինելոյ) տային տոկոսիս՝ յանդնդապտոյտ խորսն ամայանալով (կամ ամալով). (Սկեւռ. աղ.։)
young woman, maiden or girl.
Զպառաւունս իբրեւ զմարս, զմանկամարդս իբրեւ զքորս։ Ի մանկամարդաց այրեացն հրաժարեա՛։ Կամիմ մանկամարդացդ ամուսնանալ. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 2. 11. 14։)
spinning;
twisting;
weaving;
turn, bend, winding;
winding, complication, intricacy, intrigue, entanglement;
— բանից, ambages, circumlocution, circuit, roundabout way;
beating about the bush, circumlocutory speech;
— մտածութեանց, caprice, whim, fancy, freak;
— ականջաց, helix, the outer margin of the ear.
Տե՛ս, թէ ո՛րպէս ոլորէ զբանն մանուածով՝ ի նահապետացն, ի մարգարէիցն, ի զաւակէն՝ որ ըստ աւետեացն, շարամանելով զհինն եւ զնորս. (Ոսկ. գծ.։)
babe, baby, little child;
young child, little boy, boy, lad;
youngster, stripling;
soldier, warrior;
servant, domestic;
— մատաղ, babe, infant;
— տղայ, child, little boy;
մանկունք եկեղեցւոյ, ուխտի մանկունք, clergy;
choristers;
մանկունք առագաստի, paranymphs, bridegroom's friends;
— կնամարդի, effeminate young man;
— նաւի, ship-boy, cabin boy;
— արքայի, court-page;
ինքնակալն —, the young prince;
մանկունք, my children;
— դու, young man;
— եմ ես, I am young;
—տիովք վախճանեալ, dead in youth;
cf. Ընտրան, cf. Ծեր.
Զորս աստուծով ճգնէին, մանկունս կոչէին. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի բերանոյ մանկանց տղայոց զարքայն երկնից յօգնութիւն կոչէին. (Շար. (յորս կա՛մ մանուկն, կա՛մ տղայն դնի իբր ածակ։))
mandrake, mandragorous.
Մանրագորս աղաւաղեալ. (Նար. ՟Կ՟Է։)
Nemaean games.
Յաղթեաց յողոմպիոջն վեցիցս, ի նեմւոջն վեցիցս։ Ի նեմւոջն չորս պսակս առ։ Նեմէին նախ եգաւ ագոն յարգիացւոց յետ արքէմովրայն. (Եւս. քր.։)
fraudulent, cunning, wily, sly, insidious;
gloomy, sullen, saturnine;
treacherous, disloyal, perfidious, felonious;
roguish, swindling.
Զայր արիւնահեղ եւ զնենգաւոր։ Ի մարդոյ մեղաւորէ նենգաւորէ։ Ի շրթանց նենգաւորաց։ Շրթամբք նենգաւորօք։ Զլեզուս նենգաւորս։ Վկայ անօրինաց նենգաւոր է։ Ոչ պատահեսցէ որս նենգաւորի, եւ այլն։
cf. Նետաձիգ.
Յորս բազումք իսկ նետաթափ լինին, եւ հարկանել ոչ ոք կարէ. (Պիտառ.։)
shooting, letting fly an arrow.
Յորս էրէոց եւ ի նետաձգութիւնս. (Շ. ընդհանր.։)
Նետաձգութեամբ ինքնաձեռն որսալով. (անդ։)
cf. Նետաձգող;
ազգ —աց, Scythians, Sarmatians.
Զարանցն քաջաց՝ որսասէր նետողացն. (Փարպ.։)
sister-in-law;
—ք, period or cycle of six hundred years, or months;
in, into;
within;
ի — անձինդ, in thyself;
— արհեստին, skilled in art.
ՆԵՐ. ἑν, εἱς . մասնիկ ի բաղադրութեան տայ զնշանակութիւն հաստատելոյ կամ մուծանելոյ ի ներքս, ի մէջն, ի խորս. (որպէս տեսցի ի հետագայ բառս բաղադրեալս հելլենական ոճով՝ որ բազում մասամբ օտար են ի հայկաբանութենէ).
Ներ մի ասէ ի ներիցն է վեցհարիւր ամ։ Թագաւորէր ներըս չորս։ Շարն է վ եւ վեցհարիւր ամ. եւ ներն վեցհարիւր, եւ սոսն վաթսուն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
introductory.
Յորս յարձակեցաւն, ստորադասէ յենթակայէ ներածական։ Թեւակոխեցի մերով մակստացական եւ ներածական վարժմամբ։ Զներածական քո մտածութեան տրամակայումն դիտաւորութեան ծանեայ. (Մագ. ՟Լ. ՟Խ՟Ա. ՟Կ՟Դ։)
introduction.
Է՛ զորս յայլոց այլոց ի գիրս գրեալ, եւ է՛ զորս ի մերոց ներածութեանց. (Շ. մտթ.։)
to become weak, lean, faint, to grow languid.
Ի ստէպ նեղութեանցն՝ զորս կրէին յանօրինացն, ներգեւեցան. (Բառ. ստեփ. լեհ.։)
to do, to act, to operate, to influence.
ἑνεργέω operor, ago, facio, efficio, perficio, conficio, perago, agito, imprimo, constituo եւ այլն. Գործել ի ներքս՝ ի խորս՝ ուժգին՝ աջողակի. ազդել. հաստել. տիրապէս առնել. կատարել. տպաւորել. գոյաւորել. կացուցանել. (յն. էնէրղէ՛օ. որ ստէպ թարգմանի եւ Աջողել, յաջողել)
to grant pardon for a fault, to pardon, to excuse, to forgive, to be indulgent;
to permit, to allow;
to tolerate, to endure, to suffer, to support;
ներեցէք, beg pardon;
pardon me;
զայս ասեմ ներելով, I speak this by permission.
Ներեսցո՛ւք, զի ներեսցի մեզ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
tint, dye, colour;
— կոշկաց, shoe-blacking.
Զմարտիրոսաց արիւնն սրբոց, զորս ընկալցիս քեզ կո՛յս վառ ներկոց. (Գանձ.։)
cf. Խիտ;
well instructed, very erudite, learned, clever, imbued with science.
Առաւել նմանութեամբ, Կիրթ. քաջ կրթեալ. միջամուխ ի խորս ուսման. ներհուն. հմուտ, եւ հմտական. աղէկ վարժած սոված.
indulgence;
pardon, remission, mercy, pity;
ներողութեամբ, indulgently.
Յիշելով ի սուրբ գրոց, զորս գրէ ներողութիւն հնազանդից եւ հաւանելոց։ Քաղցրութիւն եւ ներողութիւն ի սաստելն. (Փարպ.։ Շ. ընդհանր.։)
in, within, inside;
cf. Ներքս.
Հոգեղէն օրհնութիւնքն, զորս ի ներսն հրամայէր արկանել. (Եփր. մնաց.։)
Զորս ի ներսն արգելեալս փակէ. (Պիտ.։)
subdivision;
— առնել, to subdivide.
Դիցուք սեւադեղով զգլուխսն եւեթ. եւ կարմրադեղով զմասնաւորս մօտ առ նոսին զներքնաբաժինսն նշանակեսցուք. (Նախ. գծ.։)
under-coat, under-waistcoat;
shirt-front;
— կանանց, chemisette, habit-shirt, under-petticoat.
Զգեցուսցե՛ս ահարոնի ... զպարեգօտս պճղաւորս ի վերայ ներքնակացն. (Ել. ՟Ի՟Թ. 5։)
in, into, inside;
մտանել ի —, to go in, to enter;
ընկալաւ զնա ի —, he took him in, he received him;
եդաք ի — ի սենեակն, we placed it in the room.
Ի ՆԵՐՔՍ. մ. իբր տր. եւ ներգոյ. ἕσω, ἕνδον intus ἑνδόθεν intrinsecus ἑνδότερον , ἑσώτερον interius եւ բայիւ εἱσκαλέω advoco, invoco εἱσπέμπω immitto εἱσπηδάω insilio εἱστρέχω incurro εἱσφέρω infero. Ի մէջ, եւ ի միջի. ի ներքին վայր կամ վայրի. ի խորս կամ ի խորշս ներքինս. նե՛րս, դէպ ի ներս, ներսը.
interior, internal, innermost.
ἑνδότερος, ἑσώτατος interior, intimus ἑνδοτέρως interius, alterius. Առաւել ի ներքս կամ ի մէջն եւ ի խորս. կարի ներքին. խորին խորագոյն.
anathema, excommunication, malediction, curse;
imprecation, execration;
լինել ի —ս, to become anathema, to be a subject of execration;
առնել զոք ի —ս, տալ զոք ի —ս, to subject a person to execration;
ընդ —իւք կապիլ or անկանիլ, to be excommunicated or execrated;
—ս արձակել, —ս ի վերայ կարդալ, to anathematize, to curse;
—ս ի հետ արկանել or զկնի արձակել, to load with cursing, to curse, to execrate, to imprecate;
to excommunicate.
Նզովք կոչեցաւ յաղագս իմ, որ զիմն ելոյծ զնզով. եւ մեղք՝ որ եբարձ զմեղս աշխարհի. (Առ որս. ՟Ե։)