cf. Կանովն.
· Calfa
Ամենայն ինչ ժամանակօք եւ քանոնովք եւ չափովք կշռեալ է։ Այլաբանութեան քաննովք։ զքաղաքավարութեան քանունսն։ զգօնութեան քանուն։ Ի վկայս ապաստանին, որոց բանք քանունք էն դատաւորացն։ Բնաւորական քանոնովն վարեցեալ։ Մոլորեալք ի ճշմարտթենէ քանընոյն։ Ծով ըստ քանոնս հրամանի ոչ էանց։ Չափոցն զուգութեան քաննովն յարմարեալ։ Գարնայնոյն եւ աշնայնոյն արդարակ քաննով զուգօրութեան. (Փիլ.։)
brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.
· Calfa
Քաջ մանկունքն (մակաբայեցիք), առաջինագոյն ծնօղն։ Թերեւս ասիցէ ոք յիմաստնոցն ի քաջից։ Բժիշկ քաջ։ նաւուղիղ։ Իբրու առատ ոք եւ քաջ՝ որ ի հաց կոչիցէ։ Որ քաջն է եւ կիրթ յառնուլ զբոլորս լծորդաց. (Ածաբ.։ Աթան.։ Ոսկ.։ ԻԳՆ. ՆԻՒՍ։ Երզն. քեր.։)
Ի յայսմ ատենի քաջունքն յաղթօղ երեւեալ. (Տաղ ի յակոբայ.։)
cf. Քաջազուարճ.
· Calfa
Տունկ քաջազուարճ երեւեալ։ Զքաջազուարճ եւ զսաղարթալի տունկն։ Մանկունք՝ որպէս տնկոցն քաջազուարճք՝ պահոց ջրով ոռոգեսցին. (Ճ. ՟Ը.։ Երզն. լս.։ Բրս. պհ.։)
flourishing, full-blown;
cheerful, brisk, joyous, merry-looking.
· Calfa
Տունկ քաջազուարճ երեւեալ։ Զքաջազուարճ եւ զսաղարթալի տունկն։ Մանկունք՝ որպէս տնկոցն քաջազուարճք՝ պահոց ջրով ոռոգեսցին. (Ճ. ՟Ը.։ Երզն. լս.։ Բրս. պհ.։)
handkerchief;
towel, napkin, linen;
head-band, hand-cover, veil;
amict.
· Calfa
Վկայեն սուդարունքն եւ վարշամակքն, որք բժշկէին ի նմանութիւն զօրութեան քրիստոսի ի ձեռն պօղոսի. (Կոչ. ՟Ժ։)
beaten, trodden, used, frequented;
— ճանապարհ, well frequented road, well beaten track.
· Calfa
Ճանապարհք վատաց կցեալ են փշովք, իսկ ժրացն՝ վարունք են. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
· Calfa
χρῆσις usus. Յոքնականն բառիս Վար, իբր վարումն, վարմունք, այսինքն կիրառութիւն իրաց. բանեցնելը, գործածութիւն.
magnanimous, generous.
· Calfa
Մեծամեծք պաղատան եւ վեհանձունք ընդ առաջի նորա ելցին. (Կաղանկտ.։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
· Calfa
Վերաբերք լինին գոլոշիքն ըստ բնութեան անօսունք եւ նուրբ. (Նիւս. կազմ.։)
Սարկաւագունքն զնուէրսն զգուշութեամբ վերաբերեն ի սեղանն։ Պաշտօնեայքն զնուէրսն վերաբերեն. (Պտրգ. աթ.։ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Կանխագուշակ.
· Calfa
Եւ այլ բազում օրինակօք եւ ցուցմունք, որ քրիստոսի գալստեանն վերագուշակիչք եւ քարոզք էին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 32. յն. վերաքարոզօղք։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
· Calfa
ՎԵՐԱՄԲԱՐՁԵԱԼՔՆ. Անսովոր ոճով, որպէս յն. մէդէ՛օռա. μετέωρα meteora, res supra nos apparentes. Եթերականքն. օդային իրք ի վերոյ քան զերկիր. երկնայինք. բարձունք.
cf. Վերաշնչումն.
· Calfa
Շարժեալ յերկրէ ելանեն վերաշնչութիւնք խոտորնակ հողմոցն ուղղակի։ ԲԱզում վերաշնչմունք լինին. (Արիստ.։)
respiration, breathing;
— հողմոց, blowing of the wind.
· Calfa
Շարժեալ յերկրէ ելանեն վերաշնչութիւնք խոտորնակ հողմոցն ուղղակի։ ԲԱզում վերաշնչմունք լինին. (Արիստ.։)
to place, to engrave an inscription;
to ascribe, to attribute.
· Calfa
Եւ այլ այսպիսիք յոգունք, զոր վերնագրեցին. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
to be resolved, to be reducible to its elements.
· Calfa
Իսկ անասունք թեթեւացեալ՝ վերտառացեալք ընդ երկնաւ անվթար կայանացեալ. (Վանակ. յոբ.։)
to reintegrate, to reduce to elements.
· Calfa
Խաչահանունք նորա զիա՞րդ երկրպագեցին նմա. (պխ) Թշնամիք վերտառեցան, եւ չարչարանքն եւ մահ, եւ պատիւ եւ փառք եւ յարութիւն ... ընդէ՞ր խռովեցան հեթանոսք եւ այլն. (Աթ. ՟Թ։)
six.
· Calfa
Ծնայ նմա որդիս վեց։ Վեց ստեղունք արձակեալք ի կողմանց նորա։ Եւ յետ վեց աւուոր.եւ այլն։
Կատարեալ թիւ է, որոյ մասունքն շարադրեալք հաւասար գոն բոլորին. որպէս վեցին. քանզի վեցին մասունքն շարադրեալք՝ զվեցն ծնանին. քանզի ունի կէս զերիսն, եւ երրեակ զերկուսն. (Սահմ. ՟Ե։)
highflown, arrogant, proud, saucy, insolent, haughty, fierce;
harsh, hard-hearted, cruel, inhuman, brutal;
cross, crabbed, surly, peevish.
· Calfa
Ոչ արծւէսք եւ վէսք եկին, եւ ոչ սուրբ հարք սինայ լերին. Գր. տղ. յերուսաղէմ. իմա՛ արեւմտեան բառիւք, արքեպիսկոպոսք եւ եպիսկոպոսունք։
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
· Calfa
Այնպիսի քրտունք վիժիցեն։ Ի տեառնէ իբրեւ զկայլակս քրտունք ի յաղօթելն վիժէին. (Սեբեր. ՟Ը։ Սկեւռ. ես.։)
cf. Վիժեմ;
cf. Վիժեցուցանեմ.
· Calfa
Սաստիկ կայր յաղօթս, զի մի՛ կեղծիք ինչ իրքն կարծիցին, եւ քրտունք վիժուին դարձեալ վասն նորին պատճառանաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 30։)
to soften, to become tender, soft;
to become nice, delicate, to get soft or effeminate, to live in idleness, in pleasures, to pamper oneself, to give oneself up to effeminacy or voluptuousness;
— յանկողինս, to throw oneself listlessly or lazily on divans or conches, to sleep in soft beds;
— որովայնիւ, to addict oneself to epicurism;
տօն փափակացեալ, a duly kept feast or festival.
· Calfa
Նոքօք դարձեալ (թեւօքն՝ թռչունք) ի մէջ ջուրցն փափկանան. (Եփր. ծն.։)
brought up delicately, petted, delicate, nice;
— մանուկ, petted, spoilt child, child cockered too much, brought np in lavender;
— կեանք, softness.
· Calfa
Որ փափկասուն լինի ի մանկութեան, ի ծառայութիւն մատնեսցի։ Փափկասունք իմ գնացին զճանապարհս խիստս. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 11։ Բարուք. ՟Դ. 26։)
Տիկնայք փափկասունք հայոց աշխարհին.. . բոկ եւ հետի երթային ի տուն աղօթից. (Եղիշ. ՟Ը։)
to put or shoot forth, to cause to blow or blossom, to deck with flowers.
· Calfa
Գնացք ջուրցն յերկրէ փթթեն զանազան բոյսս։ Որպէս ջուրն յագեցուցանէ եւ փթթէ զիւրաքանչիւր բոյս ի վերա իւր արմատոյն. նոյնպէս սուրբ հոգւոյն ազդմունքն փթթէ ի մեզ զողջախոհութիւնն, զխոնարհւոթիւնն, զհաւատն եւ զսէրն՝ իբրեւ զքրքումս եւ զմանիշակս. (Լմբ. առակ.։)
powder, dust, sand, etc.
· Calfa
(գրի եւ ՓԹՈՒՂ, ՓԹՈՒԹ. ) μαρίλη pulvis carbonum, favilla. Մանր մասունք փխրեալք՝ իբր փոշի, աւազ, մոխիր. աճիւն. մճիր. (որպէս եւ ռմկ. փթիր ՝ է քակոր եղանց չորացեալ)։ (Հին բռ.։ Գաղիան.։)
philosopher;
chorister, singer.
· Calfa
Զգենուն միաբան քահանայքն եւ սարկաւագունք, եւ փիլիսոփայք, եւ այլն. Ի հին տօնաց։ Այսօր տօն է մեծի սուրբ կարապետին. եւ փիլիսոփայ չունիմք՝ որ կատարեմք զտօնս. (Ոսկիփոր.։)
ՓԻԼԻՍՈՓԱՅ որ եւ ՓԻՂԻՍՈՓՈՍ. Բառ յն. ֆիլօ՛սօֆօս. φιλόσοφος philosophus. այսինքն Իմաստասէր. զի սկսեալ ի պիւթագորայ՝ զայս անուն սկսան կրել գիտնաւորք, ուր յառաջ, այսինքն իմաստուն կոչէին, որպէս եօթն իմաստունք ի յոյնս.
spot, impurity, foulness, contamination.
· Calfa
Հեշտ ցանկութեամբք զքաղաքս լցին, որոց սկզբունքն են փծանք. (Փիլ. լիւս.։)
scarab, dung-beetle.
· Calfa
Փնդռունք յորժամ մեռանիմ ի գունդ աղբոյն զինքեանս թագուցանեն. (Ոսկ. եզեկ.։)
s. pl. crumbs, scraps, small bits, morsels.
· Calfa
Եւ շունք կերակրին ի փշրանաց անկոլոց ի սեղանոյ տեառն իւրեանց։ Քաղէին զփշրանս ի ներքոյ սեղանոյ։ Ցանկայր լնուլ զորովայն իւր ի փշրանացն՝ որ անկանէին ի սեղանոյ մեծատանն. (Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 27։ Դտ. ՟Ա. 7։ Ղկ. ՟Ժ՟Ղ. 21։)
ψιχίον, ψίξ mica. որ եւ ՓԽՐԱՆՔ. (ի Փուշը կամ փշուր. փուխր, փխուր. ) Փշրեալ մասունք մնացեալք որպէս փոշի. նշխարք. մնացորդք. մնացուածք. փշուր, փշրտուք, փսորտանք, թափթըփուք
to grind to dust or powder, to pound, to bruise, to crush, to triturate, to pulverize;
to crumble.
· Calfa
Զարձանս նոցա փշրեսջիք։ Եւ զկուռսն փշրեաց մանր։ Փշրեաց զդրունս պղնձիս։ Ի փշրել ինձ անդ զգաւազան իշխանութեան։ Զատամունս մեղաւորաց փշրեսցես։ Ձայն տեառն փշրէ զմայրս։ Զեղէդն ջախջախեալ ոչ փշրեսցէ (կամ մի բեկցէ )։ Ի հողմ սաստիկ փշրեսցէ զնաւս ի թարսիս։ Փշրեաց տէր զամենայն եղջիւրս իսրայէլի։ Փշրեսցին եղջիւրք սեղանոյն։ Անօթ կաւեղէն փշրեսցի։ Փշրեցան զօրութեամբ տղեղունք։ Յոստոց անտի ոմանք փշրեցան.եւ այլն։
Զորոգայթս զայս փշրել։ Նիգք երկաթիք անհնազանդութեան փշրեցան։ Անկան փշրեցան ունայնութեան պաշտամունքն. (Յհ. իմ. ատ.։ Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Ագաթ.։)
to transfer, to transport;
to transpose;
to translate, to change;
to reward;
to succeed.
· Calfa
Դրունք գարնանոյն բացան, եւ աւուրք ջերոտք զտեղի փոխաբերեցին։ Շինութիւն եւ խաղաղութիւն քայքայեցաւ, եւ եղծումն եւ ապականումն զտեղի փոխաբերեաց։ Յոյժ տխրալիք զտեղին փոխաբերեցին. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
transitorily.
· Calfa
Շարժումն է գնդատեսակ, յորժամ փոխանցաբարնորգործէ. որպէս ի ջրոց ձկունք եւ թռչունք, եւ գնւնզանն մովսիսի յօձ, եւ այսպիսիքս։ Շարախառնապէս ներգործէ անձն, եւփոխանցաբար, յորժամ ընդ իմանալեաց իմանի. (Մաքս. ի դիոն.։)
moveable, strolling;
transitive.
· Calfa
Այս մինչ ի վեց մասն աշխարհիս փոխանցական, մասունք ժամուց որք անդ լինին եօթնեւտասան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
thong, leather thong, strap, girth;
leather whip;
— գօտի, leather belt;
— անվախճան, endless strap;
phoca, seal, sea-calf.
· Calfa
Գոն ի մէջ ջուրցն զեռունք, որ ունիցին ոտս եւ գնացս, եւ ցամաքային անասնոց նման իցեն. իբրեւ զփոկ եւ զկոկորդիլոս, եւ զձիս ջուրց. (Վեցօր. ՟Է։)
web-footed.
· Calfa
Սինէցւոցն գազանք անծանօթք, վեցձեռնիք, փոկոտունք, վիշապատտունք։ Արք վեցոտնեայք, եւ փոկոտունք, եւ այլ շատ ազգ կենդանեաց. (Խոր. աշխարհ.։ Պտմ. աղեքս.) (ուր կարծի գրեալ ἁντίποδες adversipedes. ներհակոտունք. այլ ըստ հյ. σκυτόποδες ).
cf. Փորոտիք.
· Calfa
Փորոտիք եօթն. ախոնդանք, սիրտ, փայծաղն, լեարդ, թոքք, երիկամունք երկու. (Փիլ. այլաբ.։)
ten;
ի — ամսոյն, on the tenth of the month;
— անգամ, ten times;
— —, by tens.
· Calfa
Գտցես ի տասունսն զմինն, եւ ի մինն զտասունսն։ Զպակասումն չորրորդ տասինն (խ թուոյ) լցուցիք։ Գառինք չորրորդ տասունք։ Քսանն եւ կցականն երկուց տասնից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։ Շար.։ Թէոփիլ. ՟խ մկ։ Մագ. ՟Ձ՟Դ։)
cf. Տասնեքին.
· Calfa
ՏԱՍՆԵՔԵԱՆ ՏԱՍՆԵՔԻՆ. Տասն միանգամայն. տասունք ի միասին կամ մի առ մի. տա՛սն ալ՝ բոլոր կամ մէկիկ մէկիկ. ... կամ ... ըստ յն. եւ լտ. տասն ասի.
the whole ten;
all the ten.
· Calfa
ՏԱՍՆԵՔԵԱՆ ՏԱՍՆԵՔԻՆ. Տասն միանգամայն. տասունք ի միասին կամ մի առ մի. տա՛սն ալ՝ բոլոր կամ մէկիկ մէկիկ. ... կամ ... ըստ յն. եւ լտ. տասն ասի.
to jog, to wag, to totter, to vacillate, to flutter about, to struggle, to tremble, to be shaken, agitated, staggered;
to hesitate, to waver, to be in suspense.
· Calfa
Տատանին տագնապաւ տերեւք տնկոց եղեւին ծառոց՝ շարժեալք ի հողմոց ուժգին բախելոց։ Զարհուրեալ յերկիւղէ մահու, եւ տարակուսեալ տատանէր յինքեան։ Որչափ եմք ի մարմնի, եւ ի կեանս յայս տատանիմք։ Հիմունք երկրի տատանէին։ Որ կափուցեալ տատանէր ի քո յանճառ խոնարհութենէ։ Յեղծումն եւ յապականութիւն տատանէաք. (Նար. ՟Կ՟Ա։ Խոսր.։ Շար.։ Լմբ.։)
turtle-dove;
ձագ —ի, young -;
— վուվուս արձակէ —, the coos;
eryngo, sea-holly.
· Calfa
Տատրակունք. այսինքն տատրակք. (Գանձ.։)
to be borne about, to be shaken, agitated;
to differ, to be unlike.
· Calfa
Տարաբերեալ միաձունք վանաց ի վանս։ Անժուժկալ կրօնաւոր խռիւ եւ անապատի, որ ի հողմոց անդադար տարաբերի։ Իբրեւ զխռիւ ինչ ի հողմոյ տարաբերեալք դանդաչեն. (Նեղոս.։ Կիր. ՟ը. խհ.։ Յհ. կթ.։)
extent, dimension, latitude;
dilatation, extension, expansion, diffusion;
propagation, spread, reach, sphere.
· Calfa
Որք արդեօք հիւանդութիւնք նովին իսկ շարոլորմամբ ախտին առասացան տարածմունք, եւ լորցք, (Պղատ.տիմ.։)
ՏԱՐԱԾՄՈՒՆՔ. τετάνοι tensiones. Ձգմունք մարմնոյ ախտացելոյ.
cf. Տարաշխարհիկ.
· Calfa
Յայլ տարաշխարհական ճանապարհ փութայցեմք երթալ։ Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
cf. Տար;
foreign, exotic;
foreigner, stranger, traveller, pilgrim.
· Calfa
Յայլ տարաշխարհական ճանապարհ փութայցեմք երթալ։ Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)
to be contagious, catching.
· Calfa
Արծաթն եւ ոսկին, եւ ամենայն՝ որոց մասունքն ոչ տարափոխին ի միմեանց ըստ էութեանն. (Նիւս. բն.։)
heavy fall of rain.
· Calfa
Որպէս աստիճանք եւ սանդուղք առ երկնաւոր վերելումնն՝ քարանցն տարափմունքն քեզ երեն. (Ժմ. յն.։)
cf. Տարմահաւ;
—, — թռչնոց, flock, flight of birds;
— — or տարմաբար, cf. Տարմաբար.
· Calfa
Թռչունք երկնից տարմ տարմ երամ երամ խոյանային ի վերըայ շաղղոցն անդամութուին. եւ նստէր աբրահամ եւ քշէր. (Եփր. ծն.։)
distinct, different, separate.
· Calfa
Կատարելագոյն մասկունք ... անձնականօք տարորոշ զօրութեամբք։ Զանուանս հարցն արտաքինքն տարորոշս ի մէնջ տան. (Նիւս. բն.։ Յհ. կթ.։)
to agitate, to toss about, to stir, to drive here and there;
to repeat.
· Calfa
Թիկունքս եւ արմունկս յորժամ շարժել կամիցիմ, ոչ որպէս կամիմ՝ տարուբերիմ։ Կասկածանօք տարուբերէր ի միտս. (Ճ. ՟Ա.։ Արծր. ՟Ա. 15։)
elementariness, elementarity, substance, existence;
elements, rudiments.
· Calfa
Եւ Սկզբունք գիտութեան. ճառ. գրուած.