much afflicted, sad, melancholy, oppressed with grief;
unpleasant, afflicting, grievous.
Որ փոխանակ մահաբերին, որոզվ անէծքըն տրտմագին։ Մերկեա՛ յինէն ըզքուրձ մեղաց՝ ըզտրտմագինն արեամբ ներկած. (Շար.։)
cf. Տրտմազգեստ.
Որ մըխիթար տրտմազգեցին՝ ետուր ըզսէթ ընդ հաբէլին. (Յիսուս որդի.։)
saddening, painful, vexatious, provoking.
Վախճան ունին տրտմականքս։ Զի դիւրընկալ արասցէ զտրտմականսն։ Ոչ ասաց՝ թէ վասն տրտմականի էր իրն. (Ոսկ. յհ.։)
to compassionate, to be afflicted for another, to share another's grief or care.
Ընդ խնդացեալսն ուրախակից լինել, եւ ընդ տրտմեալսն տրտմակից՝ իմոյ հովուութեանս են օրէնք. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
compassion, condolence.
Յիշելով զտրտմակցութիւն սրբոց ընդ վշտացեալ։ Զի մի՛ ի տրտմակցութենէ անտի կործանեսցիս. (Փարպ.։ Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
care-dispelling, comforting.
Հալածիչ եւ փարատիչ տրտմութեան. տրտմութիւնը փախցընօղ՝ հեռացնօղ՝ տէֆ ընօղ.
mingled with sadness.
Հաղորդ տրտմութեան՝ իբրու կից ընդ տրտմական ցաւոց. ցաւագին. դառն.
to displease, to discontent, to afflict, to chagrin, to pain, to grieve;
to cast a gloom over, to darken.
λυπέω contristo, dolore afficio. Տալ այլում տրտմիլ. տխրեցուցանել. լցուցանել տրտմութեամբ՝ ցաւօք՝ վշտօք. դառնացուցանել. խռովեցուցանել. տրտմեցնել. սիրտը ցաւցընել.
to be displeased, afflicted, grieved, chagrined, to sorrow, to take to heart, to repine, to fret.
Տրտմեցաւ կային յոյժ։ Մի՛ տրտմիցիս ի սրտի քում զկնի տրոցն քոց նմա։ Տրտմեցաւ յովնան տրտմութիւն մեծ ... թէ արդարեւ յոյժ տրտմեա՞լ իցես ի վերայ դդմենւոյն։ Ակն ունէի, թէ ոք տրտմեսցի ընդ իս (ցաւակցութեամբ)։ Տրտմեցան ի վերայ քո։ Տրտմեսցին վասն քո։ Ուրա՛խ եմ, ո՛չ զի տրտմիցիք, այլ զի յապաշխարութիւն տրտմեցարուք։ Քանզի տրտմեցայք դուք ըստ աստուծոյ։ Տուք արբեցութիւն տրտմեցելոց.եւ այլն։
to grumble, to murmur, to complain, to cry out, to quarrel.
γογγύζω (լծ. գանգատել) murmuro, mussito, musso, obmurmuro καταλαλέω obloquor. որ եւ ՏՐՏՆՋԱԼ. Տրտունջ առնել. (իբր ընդ ունչս տրտմել կամ տռտռալ) քրթմնջել. շշնջել. մրմնջել տժգոհութեամբ. գանգատ ունել. բողոքել. չարախօսել զանձանց եւ զիրաց՝ որ չիցեն ըստ հաճոյս անձին. տռտռալ. մրմռալ. գանկըտիլ.
Ի լսել նորա զտրտունջ ձեր զաստուծոյ։ Այլ մեք մ՞վ եմք, զի տրտնջէք զմէնջ։ Տրտնջէին զտանուտեառնէն։ Տրտնջէին զնմանէ առ աշակերտսն։ Գիտաց, եթէ տրտնջեն վասն այնորիկ։ Զի՞նչ տրտնջեսցէ մարդ կենդանի ի վերայ մեղաց իւրոց։ Զայս տրտնջեցին երկիւղածքն տեառն իւրաքանչիւր ընդ ընկերի իւրում։ Տրտնջօղք ուսցին զհնազանդութիւն.եւ այլն։
cf. Տրտունջ.
Արբ ժողովուրդն զտրտնջման բաժակն։ Բերանն՝ զբամբասանիացն, զանիծից, զտրտնջմանն։ Բարեմիտ լինել, եւ առանց տրտնջման։ Զտրտնջման բանս իբրեւ զպարսաքարս ընդդէմ աստուծոյ արձակեն. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
cf. Տրտունջ.
Արբ ժողովուրդն զտրտնջման բաժակն։ Բերանն՝ զբամբասանիացն, զանիծից, զտրտնջմանն։ Բարեմիտ լինել, եւ առանց տրտնջման։ Զտրտնջման բանս իբրեւ զպարսաքարս ընդդէմ աստուծոյ արձակեն. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
cf. Տրտունջ.
Արբ ժողովուրդն զտրտնջման բաժակն։ Բերանն՝ զբամբասանիացն, զանիծից, զտրտնջմանն։ Բարեմիտ լինել, եւ առանց տրտնջման։ Զտրտնջման բանս իբրեւ զպարսաքարս ընդդէմ աստուծոյ արձակեն. (Ագաթ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. յկ. ՟Բ։)
sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
to be vigilant or watchful, to be awake, to watch.
Ի տապանի տքնեցաւ։ Տքնեցայ, եւ եղէ ես որպէս ճնճղուկ միայն ի տանիս։ Եթէ ոչ տէր պահէ զքաղաք, ընդունայն տքնին պահապանք նորա։ Տքնիցի առ դրունս իմ հանապազ։ նոքա տքնին վասն ոգւոց ձերոց։ Աղօթս առնել յամենայն ժամանակի հոգւով. եւ ի նոյնս տքնեսջիք ամենայն ժուժկալութեամբ. եւ այլն։
Յընթերցուածս գրոց սրբոց ... տքնել. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
sleeplessness, wakefulness, vigil, vigilance, watch.
Բարի է քուն հանդերձ լռութեամբ՝ քան տքնութիւն ընդվայրաբանութեամբ. (Վրք. հց. ձ։)
very hot, burning;
— ժամ or — ժամանակ, hot hours of the day;
ի — ժամու աւուրն, in the heat of the day;
— ժամու or ի — ժամու, during the heat.
Յայսմ տօթագին քարանձաւի արգելեալք. (Շ. ընդհանր.։)
parched with heat.
Ի տուընջեան արեգակնակէզ լինէին, եւ տօթախարշ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to be consumed by heat, to burn.
Ձիւնաբեր ամարայնի տօթացելոյ օգնական է յն. κατὰ καῦμα per aestum. ընդ տօթն. այսինքն ի տօթաժամու։
great heat.
Զխառնուածս հիւթիցն ընտրեա՛ զտօթութեան եւ զցրտութեան. (Մանդ.։)
festive, festival;
holy, solemn, public;
— օր, feast-day, holiday;
— գիրք, cf. Տօնացոյց.
Ըստ տօնական կարգին։ Տօնական ուրախութեամբ։ Տօնական ձայնիւ։ Զերգս տօնականս։ Տօնական ընծայս։ Ի հինգերորդ տօնականէն։ Ի տօնականաց թղթոց. (Եղիշ.։ Կորիւն.։ Պիտ.։ Լմբ.։ Կանոն.։)
Ապա պայծառանայր տօն (ընդ դարձ անառակին), եւ սիրով ընդ միմեանս հայէին եղբարքն, եւ հայրն յաւելոյր զտօնականսն յաղագս որդւոյ առ միմեանս խանդաղատանացն. (Մեկն. ղկ.։)
Սողոմոն մաքենոցի հայրն արար զտօնականն. (Ոսկիփոր.) (որ կա՛մ է տօնացոյց հին, եւ կամ ճառական մատեան յաղագս տօնից)։ Ետու աւետարան, եւ տօնական։ Ի տօնական գրոց, ի գաւազանգրոց, ի հարանց վարուց, ի մարտիրողոք գրոց. Յիշատ.։ Որպէս եւ ի նշանակել մեր յընթացս գործոյս՝ Տօնակ. իբրու տօնական, իմա՛ զմատեանս՝ յորս աւանդին ճառօրէն Պատճառք տօնից սրբոց եւ տէրունականաց։ Յայս ամենայն նշանակութիւնս հայի ասելն.
church-calendar, table of lessons for the day;
lectionary, service-book.
Տօնից ամին կարգ եւ ցուակ՝ ընթերցուածովք. այն են ճաշոյք ամի ամի տօնից տարեկանաց. որ առ յետինս Ճաշոց գիրք ասի.
Յիշատակարան տօնից տէրունականաց եւ սրբոց աստուծոյ. զոր ես գրիգորիոս յաւելի ... ընտրեալ ի տօնամակաց յոքունց զսակաւս ... եւ մեք աշխատեալ զայսպիսի համառօտահաւաք տօնամակս գրեցաք ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ, զոր ընթերցցի ի նմա՝ ժամու սոսկալի պատարագի։ Ծանուցանեմ ձեզ վասն սուրբ կտակիս՝ տօնամակի եկեկղեցւոյ սրբոյ. (Գր. վկ. եւ Կիր. վարդապետ. յիշ. հին ճշ.։)
a day near a feast.
Ի տօնամերձ աւուրսն՝ թողուին ամենեքեան, եւ ի բեթանիա ընթանային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 20։)
book or treatise on feast-days.
ՏՕՆԱՊԱՏՃԱՌ կամ ՊԱՏՃԱՌ ՏՕՆԻՑ. cf. ՏՕՆԱՆԱՄԱԿ. Անուն մատենին, ուր լինին ճառք մեկնողականք ի վերայ տօնից եւ պահոց՝ հանդերձ մեկնութեամբք ընթերցուածոց, ի զանազան յարմարեալ յայլ եւ այլ դարս։ (Յիշատ.։)
box, box-tree;
փայտ —ի, box-wood;
—ի, box-wood, made of box.
πύξος buxus, buxum πυξέων buxetum. Տունկ մշտադալար մանատերեւ ծանրահոտ. եւ փայտ նորա խիտ եւ ծանր, մինչեւ ընկղմիլ ի ջուր. ... պուքս. այն է յն. բի՛քսօս.
the thirty second letter of the alphabet, & the twenty sixth of the consonants;
five thousand, five thousandth;
It is sometimes confounded with ռ, as : մրմռամ — մռմռամ, ձմեռն — ձմերան. Also with the լ & ղ letters, as : բելիար — պէլիալ. And also with the յ : աներկբար — աներկբայ;
It is sometimes redundant in words, for example : բարժանեմ — բաժանեմ;
There are but few words which commence with this letter, & those are either abbreviations or foreign words, it is rather used as a medial final.
Լծորդ է ընդ մերս ռ, եւ ընդ այլոցն. զոր օրինակ ամառն, ամարայնի. ձմեռն, ձմերան. առնեմ. պրարի. յառնեմ, արի՛. արուեւիւն կամ արիութիւն, առաքինութիւն. որպէս եւ յայլս ռայիւ հնչեցեալն՝ գրի եւ հնչի ի մեզ ր. որպէս աբրահամ, րոբովամ, արամ, արարատ, բոսոր, դոմոր. եւ այլն։
Լծորդ է երբեմն եւ ընդ լ. որ է թոթով. ր. կամ ղ. զոր օրինակ սրանալ, սլանալ. բելիար, ըստ այլոց պելիալ։ Որպէս եւ ռմկ. անխտիր ասի. ըսեր եմ, տեսեր ես, գացեր է. կամ ասել եմ. տեսել ես, գացել է. (որ մերձ եւս է ի գրոց լեզուն, ասացեալ, տեսեալ, գնացեալ)։
Մտանէ եւ ի զարդու սակս որպէս թարմատար ընդ մէջ բառից ինչ. զոր օրինակ ասի՝ բաժանել, բարժանել. բաժին, եւ բարժին. տաժանիլ, եւ տարժանիլ. եւ այլն։
my master, my lord;
master, doctor.
Րաբունք հմուտք վարդապետաց (առաքեալք)։ Րաբունիցն (առաքելոց) պետք՝ երից ընտրեալ աշակերտաց։ Րաբուն երկնային (հրեշտակապետն) դասուք զօրօք յայրն եղեալ. (Գանձ.։)
cf. Խրախճան.
Րախճան՝ պատճառ հաշտութեան տեառն անսկզբան ընդ ծառայն սխալական՝ նշանդ խաղաղութեան։ Րախճան պերճալի, կոչումն ընտանի. (Նար. խչ. եւ Նար. գանձ եկեղ.։)
in haste, hastily.
Երագ երագ. ճեպընթաց. վազելով.
cf. Երամ.
Նոյն ընդ Երամ. (պ. ար. եբր. րէմ, րամ. որպէս եւ րէմէ, երամակ արածելի) Ջոկ. ժողով. համօրէն բազմութիւն. հոյլ. խումբ. դաս.
Րամից համայնից ստեղծօղ եւ տէրն։ Րամից հրեղինաց։ Րամիիւքս՝ որ ընտրեալ։ Րամիցն անսրբոց։ Պիղատոսեան րամիցն։ Րամս տարից բնութեամբ գերամբարձ. (Գանձ.։)
cf. Երամեմ.
Երանականացս արժանացո՛ դասուց, րամեա՛ ընդ նոսին զմեզ ի լուսոյ խորանսդ. (Տաղ.։)
Րամեալ մարդկան ազգ ժողովին։ Րամեալքս զքեզ տէր աղաչեմք։ Րամեալ զօրացն պարսկական՝ մարտիւ ընդ զօրըս հայաստան։ Րամեալ բոլորդ քո մարմին (այսինքն բոլոր բովանդակ). (Շար.)
Րամեալ ընդ հովուացն՝ տան աստուծոյ փառք ի բարձունս։ Րամեալ մաքրութեամբ՝ հաղորդ լիցուք ծնիցելոյն. Րամեալ միայնոյ (այսինքն միասնական) երրակին լուսոյ. (Գանձ.։)
whole, total, all together.
Իբր Երամիկ, երամական. բոլորական. միահամուռ. համօրէն. (չէ՛ շփոթելի ընդ Ռամկական)
Րամկական խումբ հազարաց, եւ երեսնից թիւ ընդ վեցից. (Շար.։)
divine.
Րենական չարութեամբ լցեալ հրէից ժողովոյն. իմա՛, աստուածընդդէմ։
to drive a coach;
to steer.
ՐԵՏԵԼ. (եթէ չիցէ նոյն ընդ ՐՈՏԵԼ) Կառաւարել. ղեկավարել. ուղղել. (ըստ յն. ռէ՛տի է կառք. եւ լտ. ռէ՛կօ. վարել զկառս, զնաւ, եւ այլն)
second;
instant, moment;
the world, the universe;
Europe.
Զի՞նչ է րոպէն. մասանց ժողովումն. զի յաւուրն երկու մասն պակաս է ընթացք լուսնին. եւ յերեսուն օրն՝ վաթսուն մասն, զոր րոպէ կոչեմք. (Սարկ. տոմար.։)
to assemble, to reunite;
to beseech, to beg;
to drive away.
Րոտել վերստին զմերժեալսն առ ի քէն։ Րոտել զմարմինս մեր ի մի շաւիղ ընտրութեան հոգւոյ. (Նար. գանձ.։)
Րոտեա՛ զերկունս թախծական, զոր մանկանըն ձեզ ծընան. (Շ. մխիթ.։)
assemblage, reunion;
prayer;
րոտմամբ սրտի, with palpitating heart.
Րոտմամբ սրտիւք յարուցեալ՝ եւ ընթանամք առաջի. (Շար.։)
Րոտմամբ սրտիւք յարուցեալ՝ եւ ընթանամք առաջի. (Շար.։)
the thirty third letter of the alphabet, and the twenty seventh of the consonants;
six thousand, six thousandth;
As a prefix to words it is a sign of the dative, for example : ասէ ցտէր, he says to the Lord;
to, as far as;
till;
ցայդ վայր եկեսցես, heither shalt thou come, come thus far ! ցմեծ ժամս, for long time;
կասկածեմ ցառաւօտն, եւ հառեալ յառաւօտն՝ երկնչիմ ցերեկոյն, suspicions assail me till morning light, from break of day fear torments me till evening.
Ց. Լծորդ է երբեմն ընդ զ. որպէս՝ ընդելուզանել, ընդելուցանել. փլուզանել, փլուցանել։
Ցոյն ցնծութիւն մեզ քարոզէ՝ զածուն ասէ՝ խոնարհամիտ, լե՛ր առ ընկերն եւ բարեմիտ. (Շ. այբուբ.։)
Ասէ ցմիտս (այսինքն ընդ միտս) իւր. սա եթէ մարգարէ ոք էր, ապա գիտէր. (Ոսկիփոր.։)
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
to become or grow low, to go down, to subside, to fall, to diminish, to lower, to be humbled;
to calm, to stoop, to be appeased;
to go down, to subside.
Ի հասանել ջրհեղեղին, եւ վաղվաղակի ցածնուլ։ Ցածնու պատերազմ։ Արեգակն բարձրացեալ՝ առնէ ամառն. եւ ի կշիռն ելեալ՝ ցածնու. եւ ե՛ւս ցածեալ ընդ հարաւ՝ կազմէ ձմեռն։ Աւուրք չարութեան ցածնու առաջի նոցա, եւ ցածեաւ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Երզն. մտթ.։ Վրդն. պտմ.։ Լմբ. սղ.։)
humble, meek, modest, moderate, sober, good;
low, lower;
— վայրք, lowlands;
— խորհուրդ, wise or prudent counsel.
Ցածո՛ւն ասէ՝ խոնարհամի՛տ լե՛ր առ ընկերսըն բարեմիտ. (Շ. այբուբ.։)
Ցածուն խորհուրդ։ Ցածուն խորհրդոց։ Ցածուն մտօք ընկալեալ։ Բարս ցածունս։ Բանս ցածունս. (Եւս. քր. եւ Եւս. պտմ.։ Յհ. կթ.։ Սարգ.։ Վրք. հց.։)
Պարառոցեալ ընդ ցածուն վայրս լերինն. (Յհ. կթ.։)
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
καθίημι, καταστέλλω demitto, sedo, compono παύω , ἁναπαύω, καταπαύω quiescere facio πραΰνω mitigo ἑξιλάομαι expio, placo եւ այլն. Տալ ցածնուլ կամ ցածրանալ. ի վայր իջուցանել. զնստուանել. խոնարհել. ցածցընել, ինջեցնել, վար դնել.
Այլ ցածո՛ տէր, ներեա՛ տէր, քաւեա՛ տէր. (Ածաբ. կարկտ.) ընթերցի՛ր ըստ յն. ցածի՛ր։
to reduce to want, to impoverish, to make unhappy.
Այր զընկեր կա՛մ դարանեալ սպանանէ, կամ գաղտամեստ ցականեցուցանէ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 24.) (ա՛յլ ձ. գաղտապէս յակնեցուցանէ, կամ յանդ կամ յարկանէ ցուցանէ. յն. ցաւագնեցուցանէ, կամ տառապեցուցանէ)
dwelling on the continent, on terra firma.
Ցամաքաբնակ ժողովուրդն ընդ ջուրն ճանապարհ արար. (Լմբ. իմ.։)
without turning a hair, safe & sound.
Որ ընդ ծովն ցամաքաթեւ առաջնորդէր։ Եւ զնոր իսրայէլ ցամաքաթեւ անցուցէր ընդ նոյն։ Յեսու անցեալ զամաքաթեւ ընդ յորդանան տապանակաւն Աստուծոյ. (Ճ. ՟Գ.։ Սկեւռ. աղ.։ Տօնակ.։)
cf. Ցամաքային.
Ընչի իմիք յոչնչի չէ՛ հնար գնալ, եւ ոչ ցամաքական բնութեան ընդ խոնաւութիւն ջուրց. (Եզնիկ.։)
seashore, country-side, beach, coast.
Կէտ ցամաքի կից ընդ ծով. ծովափն. ծովեզր.
dried, without water.
Ուր իցէ յատակ ջրոյ ցամաքեալ. ոտիւք ընթանալի. Խուն ինչ ցամաքայատակ ճանապարհ առանց շրջագայութեան ջրոցն. (Փարպ.։)
to dry, to des-sicate;
to dry up, to parch, to render arid;
to drain, to dry up, to exhaust.
ξηραίνω, ἁποξηραίνω, ἁναξηραίνω sicco, exsicco, arefacio. Ցամաք կացուցանել. չորացուցանել. բառնալ զխոնաւութիւն եւ զդալարութիւն. գօսացուցանել. կաշկանդել. ցամքցնել, չորցընել.
Կոհակաց մակընթացութիւն եւ տեղատութիւնք զքաղաքս եւ զցամաք ծովացուցին, եւ զծով զամաքեցուցանէ. (Ագաթ.) (մի ձ. այրեցուցանէ)։
dryness, aridity, siccity;
drying up, draining;
withering, leanness, exhaustion.
prowling by night;
—ս առնել, to cause to march by night.
Զտիտեռն ասեմ եւ զմողէզ եւ զկովիդեաց, ի խարշափմանէ սարսեալք, եւ անարիք, եւ ցայգագնացք. (Մեկն. ղեւտ.) ցայգագնացս առնել. Գիշերային ճանապարհ առնել, կամ տալ ընթանալ.