to augment, to be multiplied, to grow, to increase, to be enlarged;
to adhere to, to go over to, to add, to join, to incorporate;
մեռաւ եւ յաւելաւ յազգ իւր, he died and was gathered to his fathers;
cf. Հայր.
Հարցեն զնա թւով քառասուն, եւ այլ մի՛ յաւելուցուն։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Աւուրս յաւուրս յաւելեր թագաւորի։ Մեծութիւն յաւելու բարեկամս բազումս։ Յաւե՛լ մեզ հաւատս։ Յաւել տէր խօսել։ Ոչ եւս յաւելից անիծանել զերկիր։ Յաւել ծնանել զեղբայր զնորա զՀաբէլ։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր։ Յաւելաք յամենայն մեղս մեր եւ ի չարիս, եւ խնդրեցաք մեզ, թագաւոր։ Որ յաւելաւ ի կերողացն։ Ոյր գուցէ, տացի նմա, եւ յաւելցի։ Մեռաւ, եւ յաւելաւ առ ժողովուրդ իւր, կամ յազգ իւր։ Յաւելցիս առ ժողովուրդ քո.եւ այլն։
to get tired or sick of, to be disgusted, to have lost all relish for, to be squeamish, overfastidious.
Յափրացաւ անձն նորա ի նոցանէ։ Յորոց յափրացաւ (կամ յափրեցաւ)։ Յերկիրն, յորմէ դուք յափրացարուք. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 17. 28։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 31։)
cf. Յեզդիմ.
Յեզդիլ զերկիր ասէ չտայ թոյլ ի վերայ երկրի ելանել ջըրհեղեղին. (Լծ. փիլ.։)
dry the waters off the earth.
Յեզդիլ զերկիր ասէ չտայ թոյլ ի վերայ երկրի ելանել ջըրհեղեղին. (Լծ. փիլ.։)
unexpected, unforeseen;
—, —ում or —ում ժամու, unexpectedly, unawares;
suddenly, all at once;
—ում պահու ի վերայ հասանել, to surprise, to take by surprise.
Յանկարծ եւ յեղակարծ տագնապ նեղութեան ժամանեալ ունի զերկիր։ Հաւաքին համօրէն ազգք մարդկան յեղակարծ ժամու. (Զքր. կթ.։)
change, alteration, mutation, conversion;
— խօսից, tautology, repetition;
ոտից —, step, pace;
յեղյեղմունք արեգական, the tropics;
յեղյեղմունք ժամանակաց, changes or vicissitudes of the seasons.
Զանձինս իւրեանց վերաթռուցին եւ յայնմանէ ոստեալք յեղյեղմամբ յերկիր թաւալեցան. (Կլիմաք.։)
to change, to transmute;
to translate;
— ի հայ բան or լեզու, to translate into Armenian, or Haiganian;
cf. Յեղանիմ.
to push, to give a push to, to thrust, to push forward;
արտաքս —, to unload, to discharge, to empty, to cast forth;
— զմիմեանս, to press or crowd on one another;
— զպատերազմ, զճակատ, to fight, to make or wage war, to give battle to;
— զախոյեան, to win, to conquer, to subdue, to depress, to prostrate;
զհոգաւոր կռիւն —, to fight against temptation;
ընդդէմ իրերաց զբարկութիւնն մղել, to be exasperated one against another;
— զանասուն, to train to labour, to break in or teach animals to work;
cf. Ճաշ.
Ի բիւրս ձգեալ (սփռեալ) ընչեղութիւն՝ ե՛ւս առաւելու. յերկիր մղի, եւ յանճառելիսն պահի. (Բրս. ընչեղ.։)
to cultivate, to till, to plough, to manure;
to cultivate;
to administer, to furnish, to supply;
to serve, to wait on.
γεωργέω terram colo, agriculturam exerceo. Գործել զերկիր, արդիւնացուցանել, յարգել զպաշտօնն՝ մարմնաւոր կամ հոգեւոր. երկիրը բանեցնել՝ բանիլ.
Սկսաւ նոյ այր լինել մշակ երկրի. զանազանեալ է մշակ լինել, եւ գործօնեայ երկրի. (որպէս՝ կային) գործեսցէ զերկիր, ոչ մշակեսցէ. զսա վատթարն եւ չարն գործեսցէ իբրու վարձկան անարուեստ. իսկ առաքինին մշակեսցէ. մշակն փո՛յթ յանձին է պտուղս օգտակարս ստանալ. (Փիլ. լին. ՟Բ. 66։)
cf. Մոխրեմ.
Հուր եկի արկանել՝ ի մարմինս, զոր երկիր անուանեաց, զի մոխրացուսցէ զխորհուրդս մարմնոյ, եւ ծախեսցէ զխոտ, եւ այլն. (Մեկն. ղկ.։)
charcoal-powder.
Եղեւ իբրեւ զփոշի եւ մոծիր, եւ ցնդեցաւ յերկիր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
flesh-worm;
gnat, midge.
Եղիցի մուն ի մարդ եւ յանասուն։ Հարցէ զքեզ քոսով եւ մնով։ Բղխեաց երկիր նոցա մուն. (Ել. ՟Ը. 16=18։ Օր. ՟Ի՟Ը. 27։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 10։)
entrance, entry, coming or going in, introduction, access, approach, admission;
gate, street-door, portal;
porch, atrium, vestibule;
income, revenue, rent;
carnal knowledge;
cf. Կանացի;
—ք արեւու, sun-set, setting, going down;
the setting sun, the west;
—ք արեւային, heliacal sun-set;
—ք աստեղ, immersion;
յելից մինչեւ ց-ս արեւու, from sun-rise to sun-set;
— եւ ել or ել եւ —, income and expenses;
— եւ ել նաւաց, arrival and departure of ships;
—ք եւ ելք, entering and leaving;
comers and goers;
— ամսոյ, first day of the month;
ի մտից արեւու, towards or near evening;
ի —ս լինել or դառնալ արեւու, to disappear, to set;
— առնել, to make one's entry, to enter to go in;
— or —ս գտանել, to be admitted, to have access, to be received;
— եւ ել առնել, to come in and go out;
իմանալ զ—եւ զել ուրուք, to know all a person's goings out and comings in, all his designs and actions;
ժամս որոշել ել եւ մտից, to fix the times of audience;
համարձակ — շնորհել առ ինքն, to give free access to him;
ոչ գիտեմ զել եւ զ— իմ, I do not know how to act;
խաղաղութի՞ւն իցէ —դ քո, is peace with you? do you bring peace?.
Ըստ ճանապարհին պահպանութեան յառաջ պատրաստեալ յերկիրն մուտ. (Փիլ. ել.։)
to roar;
to bellow, to low;
to rage, to chafe, to fume, to burst into roaring;
մռնչէր առ հեծութեան իմոյ, I have roared by reason of the disquietness of my heart.
Մռնչեաց ասորեստան երկիր, եւ ձայնն յունանու մռնչեաց ի նա. (Եփր. նին.։)
noisy, clamorous, resounding.
Այլեւ լեալ լինին մռնչողական շարժմունք՝ շարժելով զերկիր ժահահոտութեամբ. (Արիստ. աշխ.։)
shreds, scraps, morsels, bits, particles, minutiae.
Ցրուեցից զձեզ, զոր օրինակ հոսի հոսչաւ, եւ մի՛ անկցի մանրուած նորա յերկիր. (Ամովս. ՟Թ. 9։)
fog, haze, mist;
darkness, obscurity;
օր ամպոյ եւ —խղոյ, cloudy and tempestuous or stormy day.
Տէր ասաց բնակել ի մառախղի։ Խաւար ծածկեաց զերկիր, եւ մառախուղ զհեթանոսս։ Մէգ եւ մառախուղ։ Խաւար եւ մէգ եւ մառախուղ։ Օր խաւարի եւ միգի, որ ամպոյ եւ մառախղոյ.եւ այլն։
cf. Մասնաւորեմ.
Ոմն ի ծանր, եւ առ ի խոնարհ ձգողն, զոր մասնեցաւ երկիր եւ ջուր։ Զարժանաւոր զօրհնութիւնն մասնեցաւ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 56. եւ 87։)
to seal with a signet-ring, to seal up.
Ծրարեն (զինչս), եւ մատանեն, եւ բազում անգամ յերկիր թաղեն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
Մատնել գազանաց ի մահ. ի ձեռս նեղչաց, կամ թշնամեաց կամ աւարառուաց՝ զմարդիկ կամ զերկիր կամ զքաղաք։ Մատնեցի առաջի ձեր զերկիրն։ Ի սուր մատնեսցին. եւ այլն։
to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
Մատեաւ յակոբ առ իսահակ հայր իւր։ Եւ մատուցեալ աբրաամ՝ ասէր։ Մատեան աղախնայքն, եւ որդիք նորա, եւ երկիր պագին նմա։ Մատեաւ լիա։ Յետոյ մատեաւ յովսէփ եւ ռաքէլ։ Ի վարագոյրն մի՛ մերձեսցի, եւ առ սեղանն մի՛ մատիցէ։ Մատի՛ք առ տէր, եւ առէ՛ք զլոյս։ Մատիցէ այր ի խորութիւն սրտի իւրոյ։ Մատիցէ սրով եւ ի կաղս եւ ի կոյրս։ Մատեաւ եւ յարդարսն երբեմն փորձ մահու։ Ոչ էք մատուցեալ առ լեառն շօշափելի։ Մատուցեալ էք ի սիովն լեառն։ Իբրեւ յորդիս մատուցեալ է ի ձեզ աստուած.եւ այլն։
cup-bearer;
butler.
Արբո՛ եւ մեզ ի ջրոյն կենաց՝ հայցմամբ հոգւոյն մատռուակաց։ Ամենայն տիեզերաց մատռուակք եղեալ՝ արբուցին զծարաւիսն։ Առաքեաց զերկոտասանսն իւր ընդ ամենայն երկիր մատռուակս. (Ագաթ.։)
of a human figure or countenance.
unpeopled, uninhabited, desert, wild.
Քանի՞ մեծանիստ աւանք մարդաթափ ի բնակչաց եղեն։ Մարդաթափ արարին զերկիրն ամենայն սրով եւ հրով եւ գերութեամբ. (Լաստ. ՟Ժ։)
full of man, peopled, very populous.
Ետես նա զերկիրն, զի էր մարդալից բնակչօք իւրովք. (Եփր. ծն.։)
man consuming, causing the destruction of men.
capitation, poll-tax, poll-money.
Եկեալ մարդահարկ առնէ յերկիրս. (Լաստ. ՟Բ։)
cf. Մարդածախ;
civil, polite, urbane, courteous, complaisant, obliging, genteel, kind, affable.
Ոչ տրտնջեաց նա որպէս եւ այլքն, թէ երկիր մարդավար է բնակչաց իւրոց. (Եփր. յես.։)
clothed with flesh, incarnate;
corporeal, bodily, mortal.
cf. Մարմնազգած.
cf. Մարմնազգած.
cf. Մարմնազգած.
corporeal, bodily;
mundane, worldly;
carnal, sensual.
Մարմնականքն ընդ երկիր միայն՝ զերկինս ոչ կարեն տեսանել. (Եղիշ. դտ.։)
speaking loudly, stentorian, crying out, loud, noisy, clamorous, obstreperous, blustering, riotous;
aloud, loud, loudly.
Տունկք ի յերկիր ստորագնելոյն՝ եւ առ ի բարձունս վերընթանան մեծաբար. (Ոսկ. ի ծն. քրիստոսի.։)
high-mindedness, haughtiness, superciliousness, pride, conceit, presumption.
Եւ եթէ բարձր զերկիրս քան զերկինս ասասցուք, միթէ բա՞ն ինչ մեծամտութեան քան զարժանն զանցուցաք. այսինքն պարծանաց վասն երկրիս մերոյ. (Պետր. սիւն. ի կոյսն.։)
very honorable, very glorious;
honorably, splendidly, with great honour;
— մեծարել, առնել, to load with honours;
to welcome, to receive with honor, with open arms, to treat with great honour, to feast, to entertain.
Մեծապատիւ գոհութեամբ երկիր պագանեմք. (Աթ. խչ.։)
cf. Մեծապանծ.
Եկին հասին նոքա մեծապարծ երեւելի հոգեւորազգաց փառօք ի հայաստան երկիրն. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
explication, explanation, interpretation, commentary;
separation, removal, retirement.
Եղեւ հողագործ. իսկ մեկնութեամբ՝ երկիր զմարմինս կոչէ, մշակ զմիտս հոգւոյն.(Մեկն. ծն.։)
guilty.
Որ անճառ խոնարհութեամբ եկեալ յերկիր մեղապարտ, եւ մեղապարտից. (Ի գիրս խոսր.։)
flowing with honey.
dead;
carcass;
idols, image.
Մերձեսցի ի մեռելոտի կամ ի գազանաբեկ։ Ի մեռելոտիս անասնոց։ Մեռելոտի եւ գազանաբեկ ոչ երբէք կերայ։ Խորշել ի մեռելոտւոյ (յն. հեղձուցելոյ)։ Թաթաւեցան յարեան մեռելոտւոց։ Պղծեցին զերկիր իմ մեռելոտւովք գարշելեացն գարշելեացն իւրեանց (դից կամ կռոց). եւ այլն։
eleven.
Զմետաստան որդիս իւր։ Մետաստան աստեղք երկիրպագանէին ինձ։ Մետաստան աշակերտք։ Յարուցեալ պետրոս հանդերձ մետաստանիւքն.եւ այլն։
to shed, to spill, to pour out;
to flow, to fall, to drop;
to gush, to stream, to run;
to scatter, to disperse;
to winnow, to fan;
to precipitate;
— յորդաբուխ արտօսր, — իբրեւ զհեղեղ զարտասուս, to shed tears abundantly, in torrents;
— հողմոյ, to cast to or throw to the winds;
cf. Հոսիմ.
Զանձրեւն կենաց ... հոսեցեր ի յերկիր ծարաւուտ. (Շար.։)
Հոսեալ լինի եւ սաստիկ լուսոյ պայծառութիւն յերկնից ի յերկիր. (Իգն.։)
shedding, pouring out;
scattering, spreading;
dispersing;
winnowing-fan.
Հոսի հոսչաւ, եւ մի՛ անկցի մանրուած նորա յերկիր. (Ամովս. ՟Թ. 9։)
to render stinking, fetid;
to rot, to putrefy, to stink.
cf. Հռչակեցուցանեմ.
Անուն քաջութեան նորա հռչակէր ընդ ամենայն երկիր. (Ճ. ՟Ա.։)
Դղդրդեցաւ երկիր, հռչակեցան լերինք. (իբր շառաչմամբ կամ գոչմամբ պատառեցան. Գանձ.։)
cf. Հրահանգ.
Յերկիր կործանեցաւ բարեկարգութիւն՝ հրահանգութիւն եկեղեցւոյ։ Բարեկարգութիւն հրահանգութեան օրինացն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to perish miserably.
Ի վերայ տանեացն աստուածահար եղեալ՝ հրամանաբեկ լինէր, եւ կործանեալ յերկիր՝ յոգւոցն ցամաքէր. (Կոչ. ՟Զ։)
miracle, marvel, wonder, prodigy, portent;
monster;
spectre, phantom, larvae, ghosts;
— իմաստութեան, prodigy of science, of wisdom;
—շս գործել, to work a miracle;
to perform miracles, to do or work wonders;
ի —շս զարմացման ածել, to surprise, to astonish, to stun, to amaze, to astound;
ո՜վ —շիցս, what a wonder ! good Heavens ! Goodness gracious !.
Փոխանակ աստուծոյ՝ հրաշից երկիր պագանես. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ը։)
Judea.