fond of one' country, patriotic;
patriot;
ճշմարիտ, անձնանուէր —, a genuine, devoted patriot.
· Calfa
Որ ունի զսէր առ հայրենի աշխարհ եւ ազգ իւր.
left by a father, transmitted from the ancients;
paternal, ancestral.
· Calfa
Ի ձերոց ունայնութեան հայրենատուր գնացիցն. (՟Ա. Պետ. ՟Ա. 18։)
paternal;
native, natal;
— ժառանգութիւն, patrimony;
— գաւառ, աշխարհ, երկիր, cf. Հայրենիք.
· Calfa
Նոքա զինչսն՝ զոր ի հայրենեացն անտի ունէին։ ցրուէին. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
Հայրենի տուն, բնակութիւն, պատիւ, փառք, օրէնք, գիրք, գերեզմանք, բարեկամ, աւանդութիւն, երկիր, գաւառ. (եւ այլն. ի սուրբ գիրս ստէպ։)
Որդի է, որպէս ի հօրէ ունի զհայրենիսն. (Իգն.։)
πάτριος, πατρωός, πατρικός patrius, paternus. Սեպհական հօր, եւ հարց, եւ նախնեաց. հայրական. հայրենական. հայրենեան. եւ Իւրական. սեպհական. հօրենական, պապենական, հին, բուն, իւրը.
dear father, papa;
ընդէ՞ր ոչ ուտես —, dear papa, why don't you eat?.
· Calfa
Իբր՝ Ո՛վ հայր քաղցրիկ, սիրուն. կամ Պատկառելի դու ծեր. իմ հայրիկս.
paternity.
· Calfa
Յաստուծոյ հայրութենէն անցանէ հայրութեան անուն եւ մեզ. (Պիտառ.։)
Սուրբ եղիցի անուն քո. յիս ասէ սուրբ եղիցի քոյ հայրութեանդ անուն, առ ի վայելչական զիս լինել գործոց ըստ քում հրամանի հայրութեան. (Կիւրղ. ղկ.։)
s. gr. accusative.
· Calfa
αἱτιατική (ի αἱτέω հայցել. կամ αἱτιάομαι պատճառել) accusativus. Խնդրական. որ ինչ է նշանակ հայցելոյ կամ խնդրելոյ զիմն. ըստ քերականաց անուն հոլովոյ, որ յայտ առնէ զներքոյ անկեալն զներգործութեան այլոյ, ունելով ի սկզբան տառդ՝ զ ՝ ներգործութեամբ կամ զսրութեամբ. զոր օրինակ, կե՛ր զհաց կամ հա՛ց կեր։
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
· Calfa
(Բանսարկուն) հայցէ երկրպագութիւն։ Որկորստութեամբն հայցէ եւ ի մէնջ՝ որպէս ի տեառնէ՝ զքարինս հաց լինել։ Հայցէ ըստ ագահութեանն ախտի. (եւ այլն. Շ. մտթ.։)
Ի (Հին բռ.) որպէս փաղանուն դնին.
the asking;
exaction;
proof.
· Calfa
Հայցման աղօթից։ Աղօթից հայցման։ Ներկայիս հայցմունք. (Նար.։)
running or flowing continually.
· Calfa
Բխմունք հանապազահոսք, մշտակայլակք, եւ յարընթացք. (Նար. առաք.։)
always endeavouring, always careful, industrious, active, assiduous.
· Calfa
Միշտ է ընդդիմամարտ մարդկան բանսարկուն, եւ հանապազաջան ի պատրելն զմեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
always extended.
· Calfa
Միշտ տարածեալ, կամ ստէպ սովորաբար բազկատարած. եւ տարածելով, տարածեալ ունելով.
quotidian, daily;
continual;
assiduous, frequent;
cf. Հանապազ;
— պատարագ, perpetual sacrifice.
· Calfa
Հանապազորդ դիցես ի վերայ սեղանոյ, կամ բացցին դրունք, կամ մատուցանէին զողջակէզս, կամ գրել. (Ել. ՟Ի՟Ե. 3։ Ես. կ ... 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 33։ ՟Ժ՟Բ. 22։)
Ոչ է դղդրումն ծովուն ըստ սովորութեան աւուրցն հանապազորդաց. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։)
cf. Հանապազորդ.
· Calfa
ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴԵԱՅ ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴԵԱՆ. որ եւ ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴ. ὐπερούσιος, καθημερινός quotidianus, assiduus. Որ ինչ լինի անդադար օր ըստ օրէ. հանապազօրեայ. յաւէժական. ամմէն օրւան, շարունակ.
cf. Հանապազորդ.
· Calfa
ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴԵԱՅ ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴԵԱՆ. որ եւ ՀԱՆԱՊԱԶՈՐԴ. ὐπερούσιος, καθημερινός quotidianus, assiduus. Որ ինչ լինի անդադար օր ըստ օրէ. հանապազօրեայ. յաւէժական. ամմէն օրւան, շարունակ.
to continue, to persevere, to last, to endure;
to frequent;
ոչ —, to discontinue, to interrupt, to cease;
— յաղօթս, to continue instant in prayer.
· Calfa
Հանապազորդեալքն ի նոցանէ ծխեն խունկս տեառն. իբր շաբաթաւորք, կարգեալք փոխանակաւ ըստ օրաթուի. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 10։)
προσκαρτερέω semper sum praesto, perduro. Օր ըստ օրէ կամ ստէպ կանխել. դեգերիլ. մշտ գալ կամկ կալ. անխափան պարապիլ. շարունակել.
assiduity, perseverance, persistence.
· Calfa
ἑνδελεχισμός, προσεδρία assiduitas, continuitas σχολή diatriba, studium. Հանապազորդելն, իլն. անընդհատութիւն. յերկար դեգերումն, կամ պարապումն, անպակասութիւն. շարունակութիւն.
quotidian, daily.
· Calfa
Հանապազօրեայ կերակրոցն պէտս ունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)
condition, quality, state;
kind, species, nature;
details, circumstances, particulars;
attribute, disposition, situation;
way, manner;
model;
proof;
— ժամանակին, actual state of things;
ստիպողական —, emergency;
յամենայն —նս, in any way, at all events.
· Calfa
Ե՛կ եւ տե՛ս զբանիցդ հանգամանս ի գրոց սրբոց (յն. զցոյցս)։ Ի մտի ունելով զհանգամանս բանիցս ասացելոց (յն. լոկ, զասացեալս). (Կոչ. ՟Գ։)
vn. va. to rate, to club, to contribute, to club together, to subscribe;
to contribute, to have a share in, to be accessory to.
· Calfa
Իմաստուն երկրագործք ի միասին հանգանակեալ զեզն արօրաձիգ. (Վրք. ածաբ.։)
Առցեն իւրաքանչիւր ոչխար ըստ տունս. ապա թէ ոչ՝ ըստ տանց տոհմից յաղագս աղքատութեանն հանկանակեալ. (Շիր. զատիկ.։)
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
· Calfa
Զգաստութեան հանգիստք են։ Զի ակն ունին հանգստեան. (Մծբ. ՟Թ։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. Նինջ. քուն.
ՀԱՆԳԻՍՏ որպէս Քուն մահու. վախճան աստի կենաց. մահ եւ կատարումն սրբոց. փոխումն յերկինս.
Ողջունեալք ի հանգիստ սրբոցն պետրոսի եւ պօղոսի. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Ի ծագաց երկնից են ելք նորա, եւ հանգիստ նորա մինչեւ ի ծագս նորուն. (Սղ. ՟Խ՟Ը. 7։)
Ըստ նմին եւ ի ժամասացութեան աղօթս՝ որ իցեն երկմասնեայ, սկիզբն երկրորդ մասին հանգիստ կոչի, զի քահանայն ընդհատէ զբանն, եւ յարէ եպիսկոպոսն, կամ աւագերէցն՝ Խաղաղութիւն ամենեցունն.
equality, resemblance, parity, conformity.
· Calfa
Ունողի հանգիտութիւն որակութեան հայրունակ գծաւորութեան. (Պրպմ.։)
knot;
tie, bond;
station, post, stage, resting-place;
cf. Կայարան;
գորդեան —, the Gordian knot;
knot, joint;
knotty point, rub, difficulty, intricacy, tangle;
note;
վերելից or վերամբարձ, վայրաբեր, ascending, descending node;
գիծ —գուցից, nodal line;
— առնուլ, to make or tie a knot, to knot;
արձակել զ—ն, to untie, to loosen or undo a knot;
լուծանել զ—սն, to untie or cut the knot of a difficulty or question, to delucidate;
— ի —գուցէ փախչել, to flee by post, or by relays of horses.
· Calfa
ՀԱՆԳՈՅՑ. Անուն երաժշտական խազի։ (Ոսկիփոր.։)
to repose, to take repose, to be at ease;
to rest, to cease from work, to relax, to refresh oneself;
to end, to stop, to stand still, to halt, to be settled;
to lodge, to sojourn;
to cease, to end;
to die, to depart this life;
to be buried;
to rest in heaven;
— ի վաստակոց, to take rest from work, to pause from labour;
— ի խաղաղութեան, to rest in peace;
հանգիր ի սրտամտութէնէ, let your anger cease;
եմուտ անդ —, he went in to ease himself.
· Calfa
Որպէս աշխատեալն հանգչի ի վերայ գրաստոյ, սոյնպէս աստուածութիւնն ի սուրբս եւ յընդունելիս հանգչի. (Մեկն. ղկ.։)
cf. Հանգստանոց.
· Calfa
Սկսմամբ հանգստակայ տեղւոյն (ա՛յլ ձ. հանգստակաց)։ Բնաւորեցաւ ունել զիւրն հանգստակայ կայանս. (Պիտ.։)
place of rest;
temporary altar;
tomb, sepulchre.
· Calfa
Առ իւր հանգստարանս եւ տունս կոչեաց. (Նիւս. թէոդոր.։)
tucked or turned up.
· Calfa
Ըստ նոցունց պատմուճանաց ի միասին ձեռամբ ընդ գօտեաւն հանգրիճաձեւ ամփոփմանն. (Փիլ. տեսական.։)
to tuck, turn or truss up;
to take in, to tighten;
— զհանդերձս, to tuck up one's clothes or gown;
— զբազուկս, to turn up the sleeves;
— զմիտս, to retire within oneself, to collect one's thoughts.
· Calfa
Հանգրիճել գօտեաւ։ Հանգրիճելն մատուցանէ ոլոքացն զդիւրաւ շարրժմունս. (Փիլ. ել.։)
to tranquillize, to appease, to calm;
to render tranquil, to soften;
to be appeased, calmed, tranquillized;
to abate, to be settled, to diminish, to assuage;
to hold one's peace, to keep silence;
to support, to endure, to suffer, to resist, to be able;
— զկիրս, զամբոխեալ միտս ուրուք, to calm the passions, to relieve anxiety.
· Calfa
Ի շաբաթուն հանդարտեցին վասն պատուիրանին։ Հանդարտեսցես, եւ ոչ ոք իցէ՝ որ պատերազմիցի ընդ քեզ։ Բարիքն հանդարտեն յամենայն ժամ։ Եղիուս հանդարտեաց ի տալոյ պատասխանի յոբայ։ Հանդարտեաց ահն հեթանոսաց։ Հանդարտեաց երկիրն յուդայ ամս տասն։ Ոչ հանդարտէին, այլ ի նմին խռովութեան կային։ Հանդարտելոցն յուսով։ Հանդարտեա՛ եւ մնա՛ դու ի բանակիս քում։ Մինչեւ յե՞րբ ոչ դադարիցես. (հանդարտեա՛, զի եւ մե՛ք խօսեսցուք. եւ այլն։)
Եւ զայս՝ եւ ո՛չ որ զթագն իսկ ի գլուխ ունիցի, կարէ միշտ անձին հանդարտել. յն. կացուցանել, կամ կազմել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։ (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Ի բերմանէ ընդունայնութեան ողորմութեամբ հանդարտեցուցանես. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
cf. Հանդարտեմ.
· Calfa
Ի բերմանէ ընդունայնութեան ողորմութեամբ հանդարտեցուցանես. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
slowly, softly, gently, quietly, smoothly.
· Calfa
Մեն պէ ասելով՝ հանդարտիկ ի միմեանս իջանեն շրթունքն. (Հին քեր.։)
tranquillity, stillness, repose, quiet, peace, silence;
phlegm, calmness, coolness, composure;
— կրից, moderation;
— ծովու, calm at sea, calm, smooth sea, dead calm;
— հոգւոյ, մտաց, peace of soul or mind.
· Calfa
Հանդարտութեամբ ընդունել զասացեալս, կամ առնել պատասխանի, կամ յայտնի առնել (իբր հեզութեամբ, մեղմով, քաղցրութեամբ). (Ոսկ. յհ.։)
cf. Հանդերձանք.
· Calfa
Ըստ այդմ հանդերձանի։ Գործ իւղագործաց հանդերձանի։ Հանդերձանք խնկոց։ Խունկք հանդերձանաց։ Հանդերձանք ճաշակաց։ Զամենայն հանդերձանս սողոմոնի, զոր հանդերձեաց շինել յերուսաղէմ։ Զկարգ պաշտօնէից նորա, եւ զհանդերձանս նորա։ Հանդերձանք աւարտին։ Տալ զամենայն հանդերձանս ուրախութեան. (Ել. լ. ՟Լ՟Ա։ ՟Գ. Թագ. ՟Թ. ՟Ժ։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 29։)
Բուրմունք խնկոց իւղոց հանդերձանաց։ Ի հանդերձանս լուսոյն կենաց. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ե։)
master of the king's wardrobe;
wardrobe-keeper;
intendant, steward, manager.
· Calfa
ταμίας, οἱκονόμος dispensator, oeconomus λογιστής computator. Վերակացու հանդերձից եւ ամենայն հանդերձանաց. հազարապետ արքունի տան. անտես. հոգաբարձու. գանձապետ. համարակալ. տաճարապետ. շտեմարանապետ։ կոնոմոս. տե՛ս (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 9։ ՟Ա. Եզր. ՟Բ. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 7։ Ես. ՟Ի՟Բ. 15։)
to dress, to get ready, to prepare;
to make or get up;
to put in order, to arrange, to dispose, to fit up, to settle;
to provide, to furnish, to garnish, to set off, to deck, to adorn, to embellish, to clothe;
to equip, to arm, to fit out;
to construct.
· Calfa
Ահա հանդերձի (կամ ձէ, կամ ձեալ է) բանսարկուն արկանել ի ձէնջ ի բանտ. (Յայտ. ՟Բ. 10։)
Հանդերձեալք աստուծով եւ այլն։ (Սահմ. եւ լծ։ Պորփ. ստէպ.) այսինքն՝ քանզի ունիմք ճառել։
before, in face, in presence of, in front, opposite;
against;
ի —, ի —դիպէ, ի —դիպոյ or —պոջ, before, in front;
convenient, fit, proper.
· Calfa
Զվերջին տեղին ունել ըստ պատուիրանացն տեառն իւրաքանչիւր ումեք հանդէ՛պ է։ Արդ է հրաժարումն՝ հանդէպ պատրաստութիւն՝ սկիզբն առնել առ աստուած ճանապարհին։ Ոմանք ի մանկացն հանդէպ ունել յայտնի են առ ուսմունսն (այսինքն յարմարութիւն). (Բրս. հց.։)
Ոչ ունիմ զօրութիւն այսքան շնորհացս հանդէպ օրհնութիւն դնել. (Լմբ. սղ.։)
to cause to succeed or happen;
to apply, to adapt, to suit.
· Calfa
Զուրբաթս ուրբաթուն հանդիպեցոյց. (Նանայ.։)
Հանդիպեցուցանէ զհայերէն աթութայսն ըստ կարգման սողոբայիցն յունաց. (Փարպ.։)
encounter;
coincidence;
—ումն միմեանց, interview, meeting.
· Calfa
Գնաց ի հանդիպումն թագաւորին. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ը.։)
agonotheta, gymnasiarch, agonistarch;
president or chief of a ceremony, assembly, combat, show;
*expositor, exhibiter.
· Calfa
Հանդիսադիրն ամենեցուն ղեւոնդիէ սուրբ վարդապետն. (Շար.։)
to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
· Calfa
Նախ նահատակեցաւ հայրն, զկնի հանդիսանան եւ մանկունքն. (Ածաբ. մակաբ.։)
ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼ. Առաքինանալ. անխոնջ բերիլ ի վաստակս. աշխատիլ. ջանալ. գուն գործել. փորձ փորձել. ճգնիլ. յառաջամիտ լինել. անվեհեր արկանել զանձն ի մէջ, եւ այլն.
Ըստ այսմ ասէ ուսման հանդիսացիք ի ճգունս. (Ոսկ. փիլիպ.։)
lists, arena;
court of justice;
gallery, saloon;
exhibition;
scene, spectacle.
· Calfa
Առաջին արդ հանդիսարան լինիցի մեզ հասարակաց ամենեցուն ... դատել զայնոսիկ՝ որք յայլոց հանդիսարանացն փախչին. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
ՀԱՆԴԻՍԱՐԱՆ. Ընդունարան եւ նպատակ խորհրդոյ մեծի կամ հանդիսի. եւ Հանդիսացուցիչ. հանդիսադիր.
to solemnize, celebrate with pomp or display;
to signalize;
to count, to enumerate;
թատերախաղ —, to play, to act, to perform;
անպարտելի —, to render invincible.
· Calfa
Ի հանդիսացուցանել եւ համար առնել զօրացն արքունի։ Ի սկիզբն կենցաղոյս հանդիսացոյց յինքեան զդաւիթ ճշմարտեալ. (ՃՃ.։)
cf. Հանդուրժելի.
· Calfa
Ոչ պակասաւոր եւ հանդուրժական, այլ բազմաբեղուն եւ անհանդուրժական. (Վրդն. ծն.։)
to suffer, to support, to sustain;
to last, to endure, to resist;
to be able.
· Calfa
Չհանդուրժեալ բնութեամբ բարւոյն՝ ունել միայն զանճառ բարին. (Շար.։)
ὐπομένω, φέρω sustineo, fero. (իբր Համ ժուժել, կամ Անդորր ժուժալ) Ժոյժ ունել. համբերել. տանել. տոկալ. որպէս եւ Ուժել. ատակել. բաւել. տեւել. զօրել. կամ մանաւանդ Հանդարտել. բաւական լինել. դիմանալ, կարենալ՝ կրնալ քաշել.
cf. Առեղծուած.
· Calfa
Ոչ թողուլ, զի ուսցի բունկն, եւ պիղծ զրոյց հանելուկ. (Բրսղ. մրկ.։)
full of wit, of ingenuity, of sense, witty, ingenious, intelligent, wise, sensible, clever, clear-sighted, judicious, prudent, right-minded;
—եղ այր, a genius, man of great parts, of rare talent;
—եղք, men of wit.
· Calfa
Ի հանճարոյ հանճարեղ ասի, որ ունի զհանճարն. (Դամասկ.։)
Որ հանճարեղն իցէ՝ զառաջնորդութիւն ստասցի։ Կորեաւ խորհուրդ ի հանճարեղաց։ Արս իմաստունս եւ հանճարեղս։ Ժողովուրդ իմաստուն եւ հանճարեղ։ Ամենեքեան հանճարեղքն՝ ՟Մ՟Ձ՟Ը։ Թագաւոր հանճարեղ։ Երեսք առն հանճարեղի իմաստունք։ Ոչ իմաստնոց հաց, եւ ոչ հանճարեղաց մեծութիւն.եւ այլն։
Ահա ետու քեզ սիրտ իմաստուն եւ հանճարեղ. (՟Գ. Թագ. ՟Գ. 12։)
συνετός, συνίων, φρόνιμος , ἑπιστημῶς intelligens, sapiens, prudens, scientia praeditus, peritus. Ունակ հանճարոյ. քաջահանճար. իմաստուն. գիտնաւոր. զգօն. ուշիմ. հնարագէտ. խոհական. ճարտար. խելացի, բանիբուն.
cf. Խրոխտումն.
· Calfa
Ամենաքաջն խրոխտանաց։ Խրոխտանաց վճարեալ իրս։ Քաջալերագոյն խրոխտանօքն, եւ մեծանուն պարծանօխն, եւ մեծանուն պարծանօք. (Պիտ.։)
scarecrow, bugbear;
դոյզն ինչ —, a mere trifle, a nothing.
· Calfa
φόβητρον terriculum, terriculamentum. որ եւ ռմկ. խրտուիլակ, խրչլակ, խունջ, ծանակ . թ. գօրգուլուգ. Ինչ մի խրտեցուցիչ եւ ահարկու. որպիսի է եւ նմանութիւն մարդոյ կամ կենդանւոյ կանգնեալ ի պարտէզս եւ յայգիս ի խրտուցանել զթռչունս.