probity, integrity, honesty;
fortune, good fortune.
Զքաջաբարութիւն՝ պատուեցին՝ (առաքինիք)։ Աստուածոյ հաճոյ եղեւ. քաջաբարութեան երեւելի յանդիմանութիւն։ Վասն արդարութեան եւ այլ եւս քաջաբարութեան։ Զառն զքաջաբարութիւնն եւ զբարեպաշտութիւն Աստուած արժանի արար ցուցանել։ Քան զքաջաբարութիւն ոչ ինչ է ընտանեգոյն այնոցիկ, որ զրբարի խորհուրդսն առաջի արկեալ է. (Փիլ.։)
Ի ծայրն հասեալ քաջաբարութեան։ Իրագործութիւն (նաւարկութեան) որ այսպէս բոլոր բոլորովին ունի զքաջաբարութիւն. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.)
producing much, very fertile, fruitful.
Նոյ քաջաբեր եղեւ բարեգործականաւ եւ փրկականաւ զօրութեամբ։ Եգիպտոս քաջաբեր եղեւ (անօրէնութեամբ). (Փիլ.։)
fertility, fecundity.
Ամենազան պտղոց քաջաբերութիւն յեգիպտոսի գետոյն։ Ի քաջաբերութիւն ածեալ լինի։ Ըմպելով զքաջաբերութիւնս օրինացն։ Քաջաբոյսքն բազումս ծնանին աւելորդս քաջաբերությամբք. (Փիլ.։)
cf. Քաջաբեր.
Զարգաւանդահողսն եւ զքաջաբերաւն անդս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
well sprouted, flourishing;
good-tempered;
well affected.
Քաջաբոյսքն բազումս ծնանին աւելորդս քաջաբերութեամբք։ Յատուկ քաջաբոյս եւ մատառու ոգւոյ է. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. իմաստն.։)
fine vegetation;
good temper or nature;
happy disposition.
Իսկ մտաց ընդհանուր զի՞նչ այլ, զոր ոչ Աստուած յառաջագոյն գործեաց՝ մտօք սերմանեալ քաջաբուսութիւն. (Փիլ. նխ. ՟Բ։)
very pretty, graceful, charming.
Խուզեալ զքաջագեղեցիկ աշխարհս։ Զի յոլովագոյն զգունոցն ոնի զանազանութիւն՝ քաջագեղեցիկն փաղփեալ ձեւով. (Փիլ. նխ. ՟ա.։ Պիտ.։)
well warned, very clear, plain, evident;
Յատկութիւնքն նոցա երեւին, եւ ձեռքն քաջազեկք. (Փիլ. լին. ՟Գ. 194։)
cf. Քաջազուարճ.
Տեսանես զհասկ քաջազուարճ. (Փիլ. յովն.։)
flourishing, full-blown;
cheerful, brisk, joyous, merry-looking.
Տեսանես զհասկ քաջազուարճ. (Փիլ. յովն.։)
well proportion.
Վասն այնր՝ որ ի համեմատութիւնն քաջազուգութիւնն է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 102։)
vigour, valour, power.
Յառողջութեան եւ ի քաջազօրութեան եւ ի մարմնոյ առոյգութեան կեան. (Փիլ. լին. ՟Դ. 43։)
to change, to alter, to turn, to convert, to vary, to modify, to permute, to transform, to transmute.
μεταβάλλω, μετατίθημι, μεθίστημι , μετάγω, ἁλλοιόω, διαλλάττω եւ այլն. commuto, transpono, transfero եւ այլն. Փոխելով փոխել. այլայլել զտեզին կամ զվիճակն. եւ այլն. կր. յեղաշրջիլ, դառնալ, այլայլիլ. փոխադրիլ. փոխփոխել, իլ, դարձնել, դառնալ..
change, mutation, alteration, variation, conversion, permutation, transformation, transmutation;
change, vicissitude, turn;
commutation;
season.
μεταβολή, μετάβασις, μετακίνησις , ἁλλαγή, ἑναλλαγή, παραλλαγή եւ այլն. permutatio, commutatio եւ այլն. μεταφορά metaphora. Փոփոխելն, իլն. յեղափոխութիւն, դարձուած. յեղանակումն. փոխարկումն, փոխադրութիւն. այլայլութիւն. եւ Փոխաբերութիւն.
Ոչ մի ինչ ընդունելով յեղյեղումն եւ փոփոխումն։ Փոխադրութիւնն յեղումն երեւեցուցանէ եւ փոփոխումն. բայց առ ի լաւն է փոփոխումն. (Փիլ.։)
little, small;
few;
inconsiderable, trifling;
minor;
— ինչ, — մի, somewhat, a little;
փոքու իմն, in few;
almost;
յետ փոքու, զկնի փոքու ինչ, յետ — ինչ, shortly after, in a short time, shortly;
ի փոքուստ, from small matters;
ի փոքուն, in small things;
ի փոքուստ or փոքրուստ, in infancy, yet young;
— —, առ — —, ըստ փոքու փոքու, առ ի — —, by little and little, little by little, by degrees, insensibly;
— մի յառաջ, shortly before;
— մի եւս՝ եւ, — միւս եւս, — ինչ՝ եւ, little was wanting, there was little wanting to, almost, nearly;
— միւս եւս եւ անկանէի, I was very near falling in;
— մի եւս սասանեալ էին ոտք իմ, my feet were near sliding;
— ինչ համարել, վարկանիլ, — իմն թուիլ յաչս, to hold as trifles, to consider as insignificant;
ի փոքունս յարեալ հայիլ, to stand upon trifles, to lay much stress upon things of no importance.
cf. Փոքրկանամ.
σμικρύνομαι diminuor. Փոքրկանալ. նուաստանալ. եւ Նուազիլ. թեթեւանալ.
Փոքրացաւ մարմնով աստուածապէս անբովանդակելի ելով։ Թափիլն, խոնարհիլ, փոքրանալ. (Դամասկ.։)
to grow less or shorter, to shorten, to become smaller, to be lessened, diminished, to decrease.
σμικρύνομαι, μικρύνομαι, κατασμικρύνομαι parvus reddor, imminuor. Փոքրիկ լինել. կամ երեւիլ փոքրանալ. նուազիլ մեծութեան. նուաստանալ. յետնիլ. պզտիկնալ.
pusillanimous;
shortwitted, shallow, weak-minded;
light, easy;
բեռն —, light burden;
— առնել, to lighten, to lessen, to ease.
Թեթեւանալ եւ փոքրոգի լինել. (Փիլ. լին.։)
to blow, to breathe;
to swell, to inflate;
to expire;
to die;
cf. Հոգի, cf. Ոգի;
հողմն փչէ, the wind blows.
ՓՉԵԼ. ἑκπνέω exspiro. Արձակել զոգին, հանել զյետին շունչ. մեռանիլ.
blowing, breath.
Զորդի բան անուանէ. զսուրբ հոգին փչումն Աստուած ասէ։ Ադ ամն առաջին ընկալաւ զփչումն հոգւոյն, եւ պահեաց։ Փչմամբ քո ի նոսա զկենդանացուցիչ եւ զամենազօր հոգիդ քո սուրբ։ Պատշաճս զնոսա յարդարեաց ի ձեռն փչմանն։ Զարդարեցեր բանիւ, փայլեցուցեր փչմամբ։ Ոչ արգելու զնկարիլ սաղմիցն նոցա, եւ զփչումն հոգւոյն նոցա. (Աթ. ՟Ա։ Շ. մտթ.։ Ժմ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։ Նար. ՟Ե։ Եզնիկ.։)
cf. Փռնչեմ.
Փքանալ փռնգալով առ նմանսն։ Որ բարձրավիզն իցէ եւ փռնգայցէ, սոնքանայ եւ փքնու. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
to sneeze;
to cry, to bellow;
to neigh.
Փքանալ փռնգալով առ նմանսն։ Որ բարձրավիզն իցէ եւ փռնգայցէ, սոնքանայ եւ փքնու. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին.։)
to vomit, to cast or throw up, to puke, to spew.
Մեղր յորժամ գտանիցես ո՛րդեակ, չափո՛վ կերիջիր. գուցէ յագիցիս, եւ փսխեսցես։ Մեծութիւն անիրաւութեամբ ժողովեալ՝ փսխեսցի։ Այլ դու գաղջ ես, եւ ոչ ջերմ, եւ ոչ ցուրտ. հանդերձեալ ես փսխիլ ի բերանոյ իմմէ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 6։ Յոբ. ՟Ի. 15։ Յայտ. ՟Գ. 16։)
Փոխեցաք զամենայն ժանգս։ Զմաղձն արտաքս փոխէ։ Զծանրութիւն սրտիս՝ մատնամուխ զզուանօք փսխել. (Ոսկ. փիլիպ.։ Յճխ. ՟Թ։ Նար. ՟Զ։)
cf. Փտիմ.
σήπομαι putrefio. Փտիլ. փտտիլ.
to rot, to let rot, to corrupt, to render putrid, to putrefy, to spoil;
— or փտիմ, cf. Փտիմ.
ՓՏԵՄ ՓՏԻՄ. σήπω, κατασήπω, σήπομαι putrefacio, putrefio, computresco σαθρόω marcidum reddo. Փուտ առնել, լինել. փտեցուցանել. ապականել, եւ փտանալ, նեխիլ. ի փտութիւն դարձուցանել, եւ դառնալ. փտտեցնել, փտտիլ.
cf. Փրանկ.
Զփիլիպպոս յազգէ փրանդ (կամ փրանկ, կամ լաւ եւս փրանքս). իմա՛ որպէս յն. ֆիգս. φρύξ phryx. Այսինքն փռիւգացի յասիոյ։
to be detached, broken, to break off, to come off.
ռմկ. փրթիլ. (լծ. փրծանիլ. ) Քակիլ եւ բաժանիլ իւիք բռնութեամբ. զերծանիլ. ելանել ի ձեռաց կամ ի մտաց. պրծիլ. խալըսիլ
detached or broken part, bit, fragment.
Փրթեալ ինչ. եւ փրթանիլն. փրթած բանը տեղը.
to detach, to separate, to take away;
— զմածուցեալն, to unglue, to unsolder;
— զնետն, to let fly an arrow;
— զբեւեռեալն, to unnail, to unhook;
— զշղթայն, to unchain, to unfetter, to unshackle.
Տալ փրթանիլ. ընել՝ որ փրթի, փրցընել.
to be detached, taken away, to escape, to break away, to shake off, to get rid of;
cf. Յիշատակ.
διασώζομαι, ἑκφεύγω salvus pervenio, evado;
effugio ἑκδύω, ἑκδύνω exuo me, eximor, liberor. Փրթանիլ. պրծանիլ. զերծանիլ ճողոպրիլ. ողջանդամ ապրիլ. պրծիլ, խալսիլ, ճորով ազատիլ.
to detach, to save, to deliver, to free, to set free.
Տալ փրծանիլ. զերծուցանել. խալըսել.
redeeming, salutary;
wholesome.
Երգ եւ բան՝ առողջական եւ փրկական դեղք բժշկութեան են։ Զօրութիւնք՝ փրկական, եւ ապականարան. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ել.։)
Փրկականս այլոց բերել գնել՝ ձիոզ եւ իշոց. (Փիլ. քհ.։)
salvation;
liberation, recovery, deliverance, redemption;
ransom;
— or —ք, փրկութեանցն, զոհ փրկութեան, victim, peace-offering.
σωτηρία salus σωτήριον salutare λύτρωσις redemptio. Փրկելն, իլն. ազատութիւն. զերծումն. կեանք. կենդանութի. խալըսում.
cf. Փրփրանամ.
ՓՐՓՐԱՄ ՓՐՓՐԱՆԱՄ. ἁφρίζω spumo, spumas ago. Փրփուր կամ լորձունս ի դուրս տալ. փրփրիլ ծովու, հիւթոց, կենդանեաց, եւ այսահարաց. փրփրիլ.
to foam, to froth, to spume, to mantle;
to slaver;
— օճառի, to lather.
ՓՐՓՐԱՄ ՓՐՓՐԱՆԱՄ. ἁφρίζω spumo, spumas ago. Փրփուր կամ լորձունս ի դուրս տալ. փրփրիլ ծովու, հիւթոց, կենդանեաց, եւ այսահարաց. փրփրիլ.
resembling froth, foam-like.
ἁφρῶδης speciem habens spumae, seminosus. ունօղ զտեսիլ փրփրոյ. նման փրփրոյ.
cf. Փրփրեմ.
Տալ փրփրիլ. փրփրցընել.
inutility, uselessness, bad quality;
rust or blight of trees.
Զի եթէ հատանի վասն փցնութեան ծառն, վասն պտղաբերութենն ապրեսցի. (Փիլ. յովն.։)
bad, useless, vile, abject, despicable;
carious, rotten.
Մշակն սկսանի խնամել (զտկար տունկն), եւ զփցունն ի բաց հատանէ. (Լծ. փիլ.։)
artery.
Մարդկային խորանս՝ ոսկերք եւ մարմինք են, փքաղիք եւ երակք, եւ ջիլք, եւ կապք եւ ամանք շնչոյ եւ արեան. (Փիլ. լին. ՟Ա. 28։)
to hiss;
cf. Փքանամ.
ՓՔԱՄ կամ ՓՔԱՆԱՄ ացայ կամ ացի, ա՛ կամ ացի՛ր, ացեալ. չ. φυσάω, -ομαι, πνέω flo, spiro, inflor, tumeo fastu μέγα φρωνέω altum sapio, magnus gero spiritus. Իբրու փքով լի լինել. որպէս փուք երեւել, եւ ի դուրս տալ զփուք. փչել. շնչել. ուռնուլ. դիզանա. փրփրիլ. հպարտանալ. ամբարտաւանիլ. սոնքալ, սիգալ. գոռալ. գոռոզանալ. մեծամեծս կոտորել. քամիով լցուիլ, ուռեցուորիլ.
Քերթողք ծաղուց՝ առ ի ծաղր ինչ կատականաց գործ գործել՝ մեծամեծս փքային։ Ամենայն ուրեք յաշխարհի մեծ փքայ հեշտ ցանկութիւնն. յն. մեծամեծս շնչէ. ուր հյ. վրիպակաւ գրի՝ փքահեշտ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ինձ մահկանացուիս զի՞նչ արժան է բարձրավիզ լինել փքանալ։ Ի յօդոյն փքանալով։ Ընդ փարթամութիւնդ փքանաս։ Փքացեալ ի ճոխութիւն իւրեանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ.։ Մխ. առակ.։)
Փքացեալ իբրեւ զտիկ։ Մի՛ բարձրասցի փքացեալ յամբարհաւաճութենէ։ Ոչինչ արարին, եւ փքացեալ՝ մեծամեծս խորհին. (Մագ. ՟Ի՟Զ։ Փիլ. բագն.։ Իգն.։)
to swell, to be swollen;
to be puffed up, elated, to grow proud, to be swollen with pride, to take a pride in one's successes, to be bloated with pride and presumption.
ՓՔԱՄ կամ ՓՔԱՆԱՄ φυσάω, -ομαι , πνέω flo, spiro, inflor, tumeo fastu μέγα φρωνέω altum sapio, magnus gero spiritus. Իբրու փքով լի լինել. որպէս փուք երեւել, եւ ի դուրս տալ զփուք. փչել. շնչել. ուռնուլ. դիզանա. փրփրիլ. հպարտանալ. ամբարտաւանիլ. սոնքալ, սիգալ. գոռալ. գոռոզանալ. մեծամեծս կոտորել. քամիով լցուիլ, ուռեցուորիլ.
Քերթողք ծաղուց՝ առ ի ծաղր ինչ կատականաց գործ գործել՝ մեծամեծս փքային։ Ամենայն ուրեք յաշխարհի մեծ փքայ հեշտ ցանկութիւնն. յն. մեծամեծս շնչէ. ուր հյ. վրիպակաւ գրի՝ փքահեշտ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ինձ մահկանացուիս զի՞նչ արժան է բարձրավիզ լինել փքանալ։ Ի յօդոյն փքանալով։ Ընդ փարթամութիւնդ փքանաս։ Փքացեալ ի ճոխութիւն իւրեանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. սղ.։ Մխ. առակ.։)
Փքացեալ իբրեւ զտիկ։ Մի՛ բարձրասցի փքացեալ յամբարհաւաճութենէ։ Ոչինչ արարին, եւ փքացեալ՝ մեծամեծս խորհին. (Մագ. ՟Ի՟Զ։ Փիլ. բագն.։ Իգն.։)
cf. Փքացումն.
Զխրոխտանս զսնոտի փքանաց ի բա՛ց ընկեսցես զամբարհաւաճութիւնդ. (Փիլ. լին.։)
swelling, inflation;
puffiness, wind, pride, vanity.
Զխրոխտանս զսնոտի փքանաց ի բա՛ց ընկեսցես զամբարհաւաճութիւնդ. (Փիլ. լին.։)
cf. Փքանք.
Թոյլ փքմամբք համբարձեալք։ Սուտ եւ ստուերք լինի նոցա ամենայն փքումն ամբարտաւանութեան. (Փիլ. լիւս.։ Լմբ. սղ.։)
the thirty sixth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
nine thousand, nine thousandth.
Ք. Լծորդ է ի մեզ ընդ գ, կ, խ. զոր օրինակ Հէգ, հէք. թագչել, թաքչել. չոքայ, չոգայ. պատրիարգ՝ իբր պատրիարք (ըստ յն) սիգ՝ որպէս սիք (ըստ յն. փսիխի՛ ). ծասքել. ծասկել. պասկիլ. աքաաբ, ախաաբ. հռախաբ, հռեքեբ։
cf. Քակտումն;
unravelling, solution, enodation.
Քակելն, իլն (ըստ ամենայն առման).
dissoluble, dissolvable;
destructible.
ՔԱԿՏԱԿԱՆ ՔԱԿՏԵԼԻ. Որ կարէ կամ ունի քակտիլ. լուծանելի. բաժանելի՝ որպէս զբաղադրեալ.
cf. Քակտումն.
Ջրհեղեն նշանակաւ հոգական քակտութիւն է։ Արդ է ապականութիւն՝ բոլոր իրի քակտութեան պատճառ. (Փիլ. լին.։ Յհ. իմ. երեւ.։)
Հակառակամարտացն քակտումն։ ի քակտումն երիցագունին պատուոյ։ Ի քակտումն հակառակորդացն զօրութեան. (Փիլ.։)
dissolution, decomposition, separation, rupture, destruction, total ruin.
Ջրհեղեն նշանակաւ հոգական քակտութիւն է։ Արդ է ապականութիւն՝ բոլոր իրի քակտութեան պատճառ. (Փիլ. լին.։ Յհ. իմ. երեւ.։)
Հակառակամարտացն քակտումն։ ի քակտումն երիցագունին պատուոյ։ Ի քակտումն հակառակորդացն զօրութեան. (Փիլ.։)