nibbling, stealing a little at a time;
pickpocket;
swindler, sharper, cheat.
• «գող» Սեբեր. 219, Կանոն. Շնորհ. ընդհ. որից կծծի (ի մասնիկով՝ փխ. *կծիծի) «պիղծ, ամօթալի» Ոսկ. եփես. «գող» Մագ. Տօնակ. Խոր. «ժլատ» Նառ կծծանք Մաշկ. կծծութիւն «ագահութիւն» Եզն. «գողութիւն» Ոսկ. պօղ. ա. 834 (յն. «գողանալ»), գաղտակծիծ «ծածուկ գողա-ցող» Լմբ. ժբ մարգ. էջ 117 (աբդ. ա. 5) մանրակծծի «մինչև անգամ մանր բաներ գողացող» Ոսկ. բ. տիմ։
ԿԾԻԾ որ եւ ԿԾԾԻ. Կծօղ եւ կծուօղ, այսինքն խածանօղ եւ շորթօղ լռելայն. գող. ընչաքաղ, եւ ընչաքաղց. գծուծ. ագահ. ժլատ.
Իսկ զգողս եւ կծիծսն եւ ըզհատուս առաւելապէս դատի աստուած. (Շ. ընդհ.։)
clerk, clergyman, ecclesiastic;
clergy;
—ք, the clergy, churchmen.
• , ի հլ. (իբր ր բուն՝ հոլովուած է կղերց Յհ. կթ. 116, 129, 181, 214, 238, 279, 345) «եկեղեցական պաշտօնեայ, դպիր կամ փոքր աստիճանաւոր, կրօնաւոր» Բուզ. դ. 8, որ և կղերիկոս, ի-ա հլ. Ագաթ. Բուզ. դ. 3, 6 Յհ. կթ. Լմբ. պտրգ. գրուած է նաև կլէր Սասն. 67. գղեր, գղերիկոս, որից կղե-րական Կորիւն. կղերիկոսութիւն Ճառընտ. Մաշտ. նոր գրականում կղեր առհասարակ նշանակում է «հոգևորական», որից և կղե-րամիտ, հակակղերական, կղերականութիւն։
• -Յն. ϰλήρος «եկեղեցականութիւն», ϰληριϰός «եկեղեցական, կրօնաւոր». բուն նշանակում է «փայտի կտոր (չօփ)՝ որով վիճակ են քաշում, քուէ, վիճակահանու-թիւն», որից յետոյ «վիճակ ընկած բաժինը, ժառանռութիւն, եկեղեցուն բաժին ընկած ծուխը, եկեղեցական» (Boisacq 469)։-Այս առումներից են յառաջանում հայերենի մէջ էլ վիճակաւոր, ժառանգաւոր հոմանիշները)։ = Յոյն բառը փոխառութեամբ տարածուած է շատ քրիստոնեայ ազգերի լեզուի մէջ. հմմտ. լատ. clerus, clericus, ֆրանս. clerc, cleroé հսլ. klirosu, ռուս. клиръ, լեհ. kler ևն (Berneker 520)։-Հիւբշ. 358։
Եւ որ ընդ իս էին կղերիկոսք. (Յհ. կթ.։)
seal;
signet;
stamp, impression ot a seal;
signature;
mark, figure, sign, character;
proof, witness;
confirmation, sentence;
sign of the cross;
baptism;
— Հօր, the only Begotten Son;
— — անմահութեան, the seal or stamp of immortality;
անփակ —, flying seal;
— կուսութեան, maidenhead, hymen;
— դրամոյ, die, stamp;
— բանից, conclusion, end;
— հարկանել, to affix one's seal to, to seal;
լուծանել՝ քակել զ—, to unseal, to break the seal;
— տալ, to baptize;
to seal up, to terminate, to finish;
— առնուլ to receive baptism, to be baptized;
առնուլ զոք ի կնքոյ, to stand godfather or godmother to;
— բանիս, after all, in fine, in short, in a word;
— դնել բանից, to wind up a speech, to conclude a discourse.
tone, sound.
• , ո հլ. (Տոբ. թ. 6 ունի կնքօք, որ ուղղելի է կնքովք) «կնիք, մոհր» ՍԳր. «դրոշմ, մկրտութիւն» Ա. Կոր. ա. 16. Կոչ. եւս. պտմ. Ոսկ. բ. տիմ. բ. «խօսքի վերջը, վախճանը» Լմբ. Նար. որից կնքել «կնիք դնել, մոհրել» ՍԳր. «ամրափակել, կնքի տակ պահել» ՍԳր. Սեբեր. «հաստատել, վկայել» Յկ. գ. 33. զ. 27. Հռ. ժե. 28. «մը-կըրտել, դրոշմել, խաչակնքել» Եփես. ա 13. դ. 30. դատակնիք Եղիշ. Նար. անկնիք Սեբեր. Ոսկ. յհ. ա. 6. եօթնակնքեան ԱԲ. նախակնիք Սարկ. լուս. խաչակնիք Երզն. լուս. խաչակնքել Գնձ. կնքիչ Եփր. եփես կնքոց Պտմ. աղէքս. կնքումն Նանայ, Պիտ. կնքահայր Շնորհ. կնքամայր Մարթին. նո-րակնիք «նոր մկրտուած» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտրկ. տող 57. կնքատու Սեբեր. Ա-գաթ. կնքաւոր «մկրտեալ» Եփր. հռ. 9. Ոսկ. եփես. «կնքահայր» Կանոն. կնքամոմ, կըն-քապահ (նոր գրականի մէջ). ռամկական ձևով են կնունք «դրոշմ, մի բանի վրայ դրոշմուած ձև կամ պատկեր» Սոկր. 268. կնուք, կնունք «մկրտութիւն» Երզն, խրատ. Ոսկիփ. անկնունք Մանդ. կնքուիլ «մկըր-տուիլ» Վրդ. պտմ. էջ 161. նորակնուք Նիւս թաղմ. Վրք. հց։
• = Ասուր. [other alphabet] ︎ [other alphabet] lku-nuuk ku (kunukku) «կնիք», kanīku «կընքուած բան», ակկադ. qanaqu «կնքել» (Strass-maier, Alphabetisches Verzeichniss der Assyrischen und Akkadischen Wörter, էջ 566 և Delitzsch, Assyrisches Handwor-terbuch, էջ 589)։ Այս բառը ասորերէնի մէջ գոյութիւն չունենալով՝ ասուրական փոխա-ռութեան ենթադրութիւնը հայերէնում՝ աւե-լի ևս է հաստատւում։ Նկատելի է նաև որ ասորեստանցին ունի երկու ձև (kunukku և kaniku), առաջինը u ձայնաւորով և երկ-րորդը ī ձայնաւորով. և այդ երկուսն էլ պահուած են հայերէնի մէջ։-Հիւբշ. 308։
• ԳՒՌ.-Շտ. կնուք, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կնունք, Ագլ. կնունք, կնօնք, Մկ. Վն. կնունք, Հմշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. զնունք, Մրղ. Շմ. կունունք, Ննխ. Պլ. Ռ. գունունք, Սվեդ. գնէօնք, Ասլ. գնիւնք, գնիւ՝ Հճ. գmնունք, Գոր. Ղրբ. կնօնք, Ոզմ. կնօք՝, Զթ. գօնունք։-2. Ջղ. Սլմ. Վն. կնքել, Ագլ. Շմ. Ոզմ. Տփ. կնքիլ, Սչ. գնքել, Պլ. գնքէլ, Խրբ. գնքիլ, Ասլ. գնքէ՝լ։-Այս բոլորը կրօ-նական բառեր են. այսպէս կնունք «երա-խայի մկրտութիւն», կնքել «երախան մկըր-տել» ևն. միայն Տփ. կնքիլ նշանակում է նաև «կնիք զարնել, մոհրել»։-Հմմտ. նաև կնքահայր>Սեբ. գնքահար, Ախց. կնկըհար, Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. գնգահար, Ակն. Սչ. գնգը-նար, Հմշ. գնքէր.-կնքամայր>Ախց. Ասլ. Ննխ. Պլ. Ռ. կնքամար, Սչ. գնքըմար, Ակն. հինքամար, էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար բառով՝ ինքամար (Բիւր. 1898, 789), Ատն ընքամէր (Արևելք 1888, նոյ. 8-9).-կըն-քաւոր> Տփ. կնքավուր, Շմ. կունքօօր, Տիգ. ինք'mվուր, Մկ. ք'աւոր, Ալշ. Մշ. Ջղ. Սլժ քավոր, Երև. քավօր, Վն. ք'ավոր, Որմ. քiա-վուր, Մրղ. քավըիր.-կնքապապ> Զթ. գըն-քաբօբ, Հճ. գնքաբօբ, ընքաբօբ, Ակն. հին-քաբաբ, Ատն. ընքաբաբ, էնկիւրիի թրք. հյ. ինք'աբաբ, Ալշ. Մշ. Չրս. քաբաբ, Սվեդ. բուբ. -կնքամամ > Մշ. քամամ։-Նոր բա-ռեր են կնունքճաշ, կնունքահաց. կնքակին կննքատուն, կնքուատէք, կքտուկ։
• ՓՈԽ.-Հայ բոշ. կավրավ «կնքահայր, սանահայր» (գւռ. քաւոր ձևից), գնչ. kirvo, kirivó, kivro «կնքահայր», որից գնչուերէնի օրէնքով իգական՝ kirvi «կնքամայր». բո-լորն էլ մեր քաւոր բառից են. (A. Paspatu սոանց համար գրում է. «Որչափ ինձ ծա-նօթ է՝ չկայ նման մի բառ՝ որ կարենայ սրան ծագում տուած լինել»։ Ի ղուր ուրեմն համեմատում է սանս. kurvat «արարեալ» ռառի հետ, որ այստեղ գործ չունի)։-Քաւոր ձևից են փոխառեալ նաև քրդ. քիրվա, քիվ-րա, քրիվա «թլփատութեան ծէսի ժամանակ կնքահայր եղող անձը». այս բառով են կո-չում հայերը քրդերին՝ բարեկամական լեզ-ւով. այս տիտղոսը ծագում է նրանից, որ շատ քրդեր «Հայոց կնքահայր կը լինին խաչ բռնելով կամ այլոց բռնել տալով. այ-ռուհետև այր քուրդն փեսայի տան քրիվան է և անոր պաշտպանն նեղ վայրկեաններու մէջ»։ (Այս քրդ. բառը չէ նշանակած Justi. ունին միայն Ճանիկեան, Հնութ. Ակնայ, էջ 71 և Միրախորեան, Նկարագրական ու-ղևորութիւն 1885 Պօլիս, հտ. Գ. էջ 219)։ Իբր թրք. բառ յիշում է նաև Будaговъ 2, 125 օ︎ kirve ձևով և ասում է թէ գոր-ծածաևան է Անդրկովկասում ու մի քանի գաւառներում, ինչ. Ղարաբաղ, Շամախի. նուխի. իսկ Ատրպատականում չի գործած-ւում. նշանակում է «կնքահայր», ինչաես երևում է թուրք մոլլաների գրած չափաբե-ոական մատեաններից և է այն անձը՝ որ թլփատութեան ժամանակ գրկում է մանու-կին. այդ առթիւ մանկիկին նուիրում է ամ-Արմատական բառարան-39 բողջ մի հագուստ և իրաւունք ունի մինչև մանկիկի ծնողների հարեմը մտնեւու։-Թուրքերէնի վրայով անցնելով հյ. կնիք բառը տուել է նաև հունգ. könyv «գիրք», մորդվին. kon՛ov «թուղթ», հսլ. kun՛iga, ռուս. книга. ուկր. knyha, բուլգար. kniga, սերբ. knjgga, չեխ. kniha, լեհ. kslega «գիրք, թուղթ, սաղմոս, խաղաթուղթ-ևն», այս կարծիքը առաջարկել է նախ Mikkola. l*inn-ugr. Forschung. 2, 77 և 1, 113՝ մեկնելով ասուրական kunukku ձևից, որ հաստառում են թուրքերէնի միջոցով՝ Pe-dersen KZ 39, 464 և 40, 189, Munkäcsi. Keleti szemle 2, 312, որ և ընդունում է Berneker 664՝ իբրև ամենից աւելի հաւա-նականը՝ սլ. kun՛iga «գիրք» բառի համար տռուած բացատրութեանց մէջ։
Դրոշմ զգայութեան եւ կնիք ի դէմս ամենից։ Ախոյան եւ կնիք ընդդէմ թշնամւոյն. (Շար.։)
այս հոգին սուրբ եկն էջ ընդ կնիք առնուլն տեառն. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
Հաւատաց ի քրիստոս եւ մկրտեցաւ մամելքտա, եւ առ զնա քոյր իւր ի կնքոյ. (Հ. կիլիկ. (այսինքն ընկալաւ յաւազան որպէս կնքամայր)։)
Զի մի՛ յաճախեսցի բանս առաւելութեամբ վկայութեանց, կնիք դնեմք սորին ըզտեսիլն անտոնի։ այս հօր աստուծոյ է շնորհակալութիւնս, զոր կնիք դնէ գոհացողական աղօթից. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. սղ.։)
knot, tie;
pucker, wrinkle;
frowning, frown;
embarrassment, entanglement, complication, intrigue, scrape, difficulty, hinderance, hitch;
— ծնանել յերեսս, to contract or knit one's brows, to frown;
to look gruff, to put on a surly look;
to turn up one's nose, to make wry faces;
հատանել՝ բառնալ զ—, to decide a question, to solve or set at rest a disputed point;
— կտաւոյ, plaits, folds;
— խաղողոյ, husks of pressed grapes;
cf. Կոխած.
• , ն հլ. (սեռ. -ճռան) «դժուարա-լոյծ հանգոյց. 2. դժուարութիւն. 3. դաւա-ճանութիւն, խարդաւանք. 4. կապանք, շըղ-թայ» ՍԳր. եփր. Ծն. էջ 42. հռ. էջ 29 և ա-տիմ. 235. Ոսկ. մ. գ 3. «կամք, խորհուրդ» Զգօն 45, 180, Եփր. Ա. 42, 140, 207, Բ. 255. Գ. 29, 235 (այս նշանակութիւնը ասորի ռնառռե համեմատութեամբ երևան հանեծ Վարդանեան ՀԱ 1914, 324), «դէմքի կամ մարմնի խորշոմ» Վրք. հց. «խաղողի շիւ» Տարօն. էջ 277, Առաք. պտմ. 346. Ուոճ. 177, Տաթև. ձմ. ճծա. ամ. էջ 113 ա. գրուած է նաև կնջիռն Եփր. համաբ. 61, կնջիւռն, կնջիւռ։ Որից չարակնճիո «չարակամ, չա-րախորհուրդ» Զգօն 241 (հմմտ. ՀԱ՝ անդ). մհյ. կոնջմիլ «մորթը կնճռիլ, կուչ գալ» (Նո-ռայր, Բառ. ֆր. 555 ա)։ Նոր գրականում ըն-դունուած է միայն կնճիռ ձևով, որից շի-նուած են կնճռիլ, կնճռոտ, կնճռոտել, դժուա-բակնճիռ ևն։
• ԳՒՌ.-Ջղ. կնջեռ «խաղողի չանչ», Երև կնջէռ «խաղողը ճմլելուց յետոյ մնացած մասերը, խաղողի թթուած շրուանդ», Ալշ. Մշ. կռինջ և Խրբ. գռինջ «կապի՝ թելի խառ-նուք, ոլորք», Պլ. գռինջ «ճակտի կնճիռ»։ Նոր բառեր են կնճռակալել «երեսը խորշոմ-ներով լցուիլ», կնճոնած, կնճռնոտ «խոր-շոմներով ծածկուած», կնճռնոտացնել «դէմ-քը թթուեցնել», Ոզմ. կըռըմջվիլ «թելը՝ կա. պը խառնուիլ», նաև կռնճիլ, կռնճմիլ, կը-ռընճմոտիլ Խրբ., կռնճմտիլ Ակն., կռնչմտիլ Արբ. «կաշին կծկուիլ», Հմշ. գոինջ «թելի ոլորք»։ Էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով՝ գըռինջլի «կռինճ ունեցող» (Բիւր. 1898, 790)։
σύνδεσμος colligatura σειρά vinculum στραγγαλία obligatio. ռմկ. կնճիռ, կռինճ. գրի եւ Կընջիռն, Կնջիւռն, Կնջիւռ. Խորհուրդ կապոյ. յօդ. կապ. հանգոյց. ոլորք. լար. եւ նմանութեամբ՝ Դժուարութիւն. լուծ. խարդախանք. դաւ, եւ խափան. եւ Խորհուրդ սրտի.
Այն նախանձոտ աղուէսըն հին՝ կնճիռ լինէր գործոյն կրկին. (Ներս. մոկ.։)
trampling or stamping upon;
trampled upon, trodden underfoot;
— ճանապարհ, beaten or frequented track, public road;
տալ ի —, to give to be trampled on, to cause to tread on;
երկինք չեւ էին —, no one had as yet entered heaven.
• «կոխելը, կոխոտելը» Նխ. գ. մկ. Վրդն. ել. Վստկ. «կոխեալ, կոխոտուած» Ոսկ. եբր. «վարժ, ընտել» Ոսկ. եփես. 910, Բ. տիմ. 205. «խորահմուտ, ներկուռ» Նա-նայ. յռջ. որից կոխել «ոտքը վրան դնել. 2. ոտքի տակ առնել ճնշել. 3. հնձանի մէջ հմռել. 4. քանդել, աւրել, ընկճել, նուաճել» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 10. կոխան ՍԳր. Եզն. Մծբ. Ագաթ. կոխումն ՍԳր. անկոխ ՍԳր. Ոսկ. ես. ոտնակոխ Յայսմ. խառնակոխ Գ. մակ. բ. 8. Ոսկ. մ. բ. 19. երկրակոխ Ագաթ. թևա-կոխել Գծ. ժզ. 7. «մտածել, խորհիլ» Ոսկ ես. 286. Մծբ. բազմակոխ Ճառընտ. ընդու-նայնակոխել Բրս. ծն. կոխոտել (նոր բառ)։
Ընդ կուռ եւ ընդ կոխ ճանապարհ հպասարակաց բնութեանս հետեւիցին. (Սկեւռ. աղ.։)
Եւ Ներկուռ. քաջընթաց, կամ լի եւ ճոխ հմտութեամբ. կռած կոխած, լեցուն.
sick, ill, unwell, unhealthy, diseased;
suffering, patient;
invalid, infirm;
— լինել, cf. Հիւանդանամ;
լինել մահացու, վտանգաւոր —, լինել — ի մահ, to fall seriously ill, dangerously ill;
դարմանել, խնամել զ—, հսկել առ —ին, to nurse, to take care of, to tend, to assist, to watch by, to sit up by;
յայց ելանել —աց, to visit patients;
— հոգւով եւ մարմնով, ill both in body and mind;
— եղէ, I have been ill.
• ՆՀԲ արմատը վանդ, պրս. վէնտ «աշ-խատութիւն, տարժանումն» (յիշում է վանդեմ բառի տակ)։ Հիւնք. յն. ἀυαντή «ցամաքեցուցիչ» բառից։ Bugge KZ 32, 15 և՛ IF 1, 453 համեմատելով յն. πῆμα «տառապանք, դժբախտու-թիւն» և սանս. pāpmán «դժբախտու-թիւն, վնաս, մեղք» բառերի հետ, դնում է հնխ. pēmantó-ձևից. հոմերական ἄπήμαντος «ողջ առողջ» ձևին ճիշտ համաձայն է գալիս հյ. անհիւանդ։ Այս մեկնութիւնը ընդունում է Brugmann, Grdr2, 1, 403 և 510, և նախաձեր դնում է *pēvnto-։ Հիւբշ. It Anz. 10, 48 յի-շում է այս և նկատում է, որ *pevnί-պիտի տար *հուանդ, ուստի աւելի լաւ է դնել *peivnt-? Bugge-ի մեկնութիւնը ւեռում են նաև Boisacq 780 և Pokorny 2, 8, վերջինը դնելով հնխ. pē-«ցաւիլ, վնասել» արմատի տակ։ Մառ (տե՛ս Sa-lemann. Manichaische Stud. ЗАН 8, 92) պհլ. ❇ «հիւանդ»=մանիք. պհլ. [hebrew word] xīndg բառի հետ, որ թերևս պէտք է ուղղել [hebrew word] xīvandak։ Ըստ Մարքվարթ (անձնա-
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հիվանդ, Ախց. Կր. հի-վանտ, Տիգ. հիվmնթ, Ակն. Հճ. Հմշ. հիվօնդ, Զթ. հիվօնդ, հիվոնդ, Սվեդ. հիվունդ, Ղրբ. հէ՛վէնդ, Ասլ. հվանդ, հվա*, Մկ. Վն. խի-վանդ, Սլմ. խիվանդ, խվանդ, Ոզմ. խէ՛վանդ. ածանցների մէջ ձայնաւորի անկումով ու-նինք՝ Սչ. հիվընդըդ «հիւանդոտ», Ննխ. հի-վընդնալ, հիվըննալ, Պլ. հիվընդնալ, հըվըդ-նալ (կտր. հըվըձձա), Սեբ. հըվընդեալ,, Տփ. հիվընդանալ. Ագլ. հիվընդm՛նիլ, Ասլ. հըվը'-նալ, Վն. խիվընդնալ (կտր. խիվընձm), Զթ հօվօնդնօլ, հօվօնդնոլ (բայց հը'վը'նդու-թը՛ն), Հմշ. հիվըննուշ։ Նոր բառեր են հի-ւանդատեղ, հիւանդադարձ, հիւանդատէր, հիանդիկ, հիւանդկախ, հիւանդկալ, հիւան-դուկ, հիւանդտես ևն.-Երև. մնկ. հիանդ։
Զառողջ խորհուրդն ընդդիմացակ հիւանդ խորհրդոց. (Խոսր. իմա՛ ախտաւոր, վնասակար։)
humour;
moisture;
succulency;
— պտղոց, juice;
syrup;
— բուսոց, sap;
— մսոյ, gravy;
— փորոտեաց, intestinal juices;
— ստամոքային, gastric juice;
ապակային —, vitreous humour.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «նիւթ, տարր, հոյզ (մանաւանդ խոնաւութեամբ), ծուծ, իսկութիւն» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Կորիւն, որից ունինք հիւթաբեր Եզն. հիւթեղ Ոսկ. մ. ա. 5. հիւթանիւթ Կոչ. 50. Կիւրղ. ծն. ան-հիւթանիւթ Թղ. պրոկղեայ ՀԱ 1921, 18, հիւ-թել «կազմել, գործել» Ճառընտ. Եղիշ. ան-հիւթ Ագաթ. նմանահիւթ Նար. խչ. պատ-շաճահիւթ ԱԲ. պղնձահիւթ Կիւրղ. խչ. հիւ-թալի (նոր բառ)։
• Brosset JAs. 1834, 369 ևն վրաց. նիվթի (որ սակայն մեր նիւթ բառն է)։ ԳԴ պրս. [arabic word] hift «այն իր՝ որ գոլով խոնաւ և թաց, փոքր մի սկսեալ է չորանալ». (անստոյգ բառ է. Horn § 1099 գտնում ենք պրս. [arabic word] huft «ումպ», որ կցում է հբգ. sutan, գերմ. saufen «խմել» բառերին)։ ՆՀԲ վրաց. ծուէ՛թի. և յն. βάϑος «խորութիւն»։ Տէրվ. Նախալ. 110 հնխ. su «քամել, ծնանել» արմատից. հմմտ. սանս. su և սրանից էլ sunu «ծնունդ, որդի», savz «հիւթ» ևն, հյ. հիւթ, քամել, քամի։ Այս Su-արմատից են սանս. sutá, զնդ. hu-tī «քամուածք», իռլ. suth «կաթ», որոնց յարաբերութիւնը հայերէնի հետ մերժում է Meillet (անձնական)։ Հիւնք. յն. ὸδωρ «ջուր, քրտինք, ցող, հիւթ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 162=KZ 39, 437 հբգ. fūht, գերմ. feucht «խոնաւ», յն. ύγρός լտ. udus «խոնաւ» բառե-րի հետ։ (Յիշում է Pckorny 2, 5, բայց չի ընդունում)։ Մերժում է Patrubány, Monde or. 2 (190718), էջ 224 և կցում է սանս. siipas «ապուր», հբգ. suf «ա-պուր», հսլ. sūsati «ծծել» բառերին. արմատը *séu «խոնաւ»։ Մառ. Яöeт. cбор. 1, 61 յն. γολός «հիւթ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. հութ. ասում են օրինակ՝ «Յորենը, խաղողը փուճ է, հիւթ չկայ մէջը Յորենը հասեր է, հիւթ ընկեր մէջ»։
Ի վերայ ջուրցն գոլով՝ ներգործէր զարարածոցս հիւթ, հիւթիւն իւր կազմէր ընդ փառակցի որդւոյն. (Տաղ.։)
servant or minister.
• = Յն. δπηρέτης «ծառայ, սպասաւոր, որ և է պաշտօնեայի ստորադրեալ օգնա-կան». բուն և նախնական նշանակութիւնն է «նաւի փոքրաւոր» և ըստ այսմ ծագում է ὸπό «տակը» և ἐρέσσω «թիավարել» բառերից. յետոյ ստացել է ընդհանուր ի-մաստ։-Հիւբշ. 361.
Հիւպերէտ անօթոյն ընտրութեան Ղուկաս. (Նանայ.։)
the north, septentrion;
north-wind, aquilon, Boreas;
գոռ, ամեհի —, the bleak north-wind, the lowering boreal winds.
• , ո հլ. (գրծ. -իւ Սղ. հէ. 26) կամ հիւսիսի, -սւոյ (գրուած նաև հիւսիւս, հիւ-սիւսի, հիսիս, հիսիսի, հւուս) «հիւսիսային կողմը» ՍԳր. Եզն. «հիւսիսային քամի» Երգ. գ. 16. Երեմ. իե. Նար. որից հիւսիսական Ա-գաթ. հիւսիսակողմ Եզեկ. խր. 10. հիւսի-սային Երեմ. խզ. 24. ես. խա. 25. Յովել. բ. 20. հիւսիսանալ «ցրտիլ» Վանակ. յոբ. հիւ-սիսաբնակ Ճառընտ. դերհիւսիսական «հակ, արջային» Արիստ. աշխ. նոր բառեր են՝ հիւ-նիսափայլ, հիւսիս-արևելք, հիւսիս-արևե-լեան, հիւսիս-արևմուտք, հիւսիս-արևմտեան ևն։
ՀԻՒՍԻՍ ՀԻՒՍԻՍԻ. βορρᾶς, βορέας, βορέης eptentrio, aquilo, boreas. գրի եւ ՀԻՒՍԻՒՍ. ՀԻՒՍԻՒՍԻ. ՀՒՍՒՍ. ՀԻՍԻՍԻ. այսինքն հիւսիւս. հիւսիւսի. Կողմն աշխարհի ընդ մէջ արեւելից եւ արեւմտից՝ դէմ ընդդէմ հարաւոյ, հեռի միշտ յարեգականէ, եւ ցրտագին։ Եւ Հողմն ցրտաշունչ յայնմ կողմանէ. հուսիս։
Ի կողմանէ հիւսիսոյ։ Ընդ հիւսիսի եւ ընդ հարաւ։ Բանակեցան ի հիւսիսոյ գայեայ։ Պատի ընդ հիւսիսիւ.եւ այլն։
guest, visitor, stranger;
— անդնդոց, Jonah.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. ի կամ ու հլ. էլ. արիստ. 144) «ասպնջական, դըր-սից եկած իջևանած կամ հրաւիրուած» ՍԳր. գրուած է նաև հեւր, որ հնագոյն ձևն է. որից հիւրացեալ Սիր. իթ. 34. հիւրամեծար Կորիւն. Վեցօր. հիւրասէր ՍԳր. հիւրասիրու-թիւն Հռ. ժբ. 13. հիւրութիւն Առակ. ի. 16. հիւրընկալ Պղատ. օրին. հիւրանոց Մեսր. եր. Յհ. կթ. նոր բառեր են հիւրասենեակ, հիւ-րասրահ, անհիւրընկալ ևն։
ξένος peregrinus, hospes Հեռաւոր ոք հրաւիրեալ. օտար եւ պանդուխտ ընկալեալ ի տուն ուրուք ասպնջականութեամբ.
Օտար եղէ ես յեղբարց իմոց, եւ հիւր որդւոյ մօր իմոյ։ Հիւրոյն անցաւորի։ Զերախտաւոր հիւրս։ Հիւր ընդունել. եւ այլն։ Եւ նմանութեամբ, ասի յովնան ի փոր կիտին՝ Հիւր անդնդոց. յն. անդնդասուն. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 7։)
means, way, expedient;
way, egress;
resource;
solicitude, utmost diligence;
industry, invention, ingenuity;
deceit, artifice, insidiousness, fraud, trick, intrigue;
style, method;
—ք պատերազմի, stratagem;
—ք հայթայթանաց, remedy, means, way;
—ք բժշկութեան, remedy, cure, medicament, medicine, physic;
չարարուեստ, չարիմաց, ճարտարիմաց or խորամանկ —ք, artfulness, craft, shuffling, artifice, cunning, dodge, intrigue, wiles and shifts;
—ս հնարել, խորհել, իմանալ, ի —ս հայթայթանաց մտանել, to bethink oneself of a device or expedient, to tax one's ingenuity, to contrive, to adopt or employ means to;
հնարել ումեք —ս, to deceive, to cheat, to dwindle, to defraud;
to plot, to machinate;
իմանալ զամենայն —ս, to be fertile in expedients;
յանհնար —ս մտանել, to be wavering, irresolute, to vacillate, to hesitate;
to know not which way to turn oneself;
զամենայն —ս հնարել, ի զանազան —ս մտանել, to bend all one's mind to, to task all one's powers of ingenuity and application, to do one's utmost, to use one's utmost endeavours, to do all or any thing one can, to strive with might and main, to try every art, to leave nothing untried, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
որպէսի —ս եւ իմանայցէ ոք, whatever artifice one may employ;
բիւր ազգի ազգի —ս հնարէր, he used a thousand stratagems;
—իւք իմն ուղղեցի, I found means to rectify;
enthymeme;
— է, — ինչ իցէ, it is possible, it can be done, it may be;
չէ —, չիք —, չիք ինչ —, it is impossible, it can't be;
it is done;
եթէ գոյր —, if it were possible;
որքան — է, as much as possible, as much as one can;
— էր նմա, he could have done it;
որ —դ ես անհնարից, Thou, to whom nothing is impossible.
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Շմ. Սչ. հնար, Սլմ հնmր, Ալշ. Գոր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. հնարք, Սվեդ. հնուրք, Մկ. խնարք1. ուրիշ տեղ գոր-ծածական են նոր փոխառութեամբ հունար, հիւնէր ձևերը. կայ նաև իմաստի տարբե-րացմամբ՝ հնար «ճար, միջոց», հունար «հմտութիւն, վարպետութիւն»։ Բայական ձևով են՝ Ննխ. Սեբ. հնարէլ, Շմ. հնարիլ. Տիգ. հնmրիլ և իմաստի փոփոխութեամբ՝ Սչ. հնարել «միջնորդել», ինչպէս և հնար «միջնորդութիւն»։ Հետաքրքրական ձևեր են Տփ. անհրանէլի «անհնարելի, անհնարին» և հնարաւորուիլ Ախց. «յարմարուիլ, իրար հետ եօլայ գնալ» (Ամատ. էջ 398), որի հետ նոյն է հնաւորուիլ Վն. «մէկի հետ վարուիլն ի-մանալ, ամէնքին հաճելի լինելու բնաւորու-թիւնն ունենալ» և անցողականով՝ հնաւոր-ցընել Մշկ. «գոհացնել, գոհ կացուցանել»։
Խնդրէր նա հնարս ըմբռնել զնա։ Կալ ընդդէմ հնարից սատանայի։ Հնարեսցո՛ւք նմա հնարս։ Գիտէ գործել զոսկի եւ զարծաթ, եւ իմանալ զամենայն հնարս. (Եփես. ՟Զ. 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 40։ Երեմ. ՟Ի. 10։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 14։)
Այլ որ հնարդ ես անհընարից. (Յիսուս որդի.։)
Որ մարդկան անհնար է, ընդ հնարիւ մարթի լինել աստուծոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Եթէ հնա՛ր է, անցցէ բաժակս։ Մոլորեցուցանել, թէ հնար ինչ իցէ, եւ զընտրեալսն։ Փութայր, եթէ հնար ինչ իցէ նմա, երթալ։ Եթէ հնար ինչ էր, զաչս ձեր հանէիք։ Ոչ էր հնար ըմբռնել նմա ի նմանէ։ Ոչ իսկ հնար է հասանել նոցա։ Ոչինչ էր հնար նոցա ելանել ի միջոյ նոցա։ Ոչինչ էր հնար ցաւոցն դադարել։ Չի՛ք ինչ հնար.եւ այլն։
press;
wine-press;
vat, trough of a wine-press;
գուբ —, must-vessel;
— հարկանել, to press, to tread grapes;
to trample, to oppress.
• ԳՒՌ.-Երև. Բլ. Մշ. հնձան, Զթ. օնձօն, օնձոն, Ագլ. ընձուն «խաղողի հնձան», իսկ Խրբ. հնձան, ընձան նշանակում է «պար. տէզների մէջ շինուած հիւղակ կամ խրճիթ». այսպէս նաև Ակն. և Տիգ.։-Նոր բառ է հըն-ձանապատ Երև. «հին հնձանի աւերակ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Թորթումի հնսան «հըն-ձան» (Շիրակ 1905, 425)։
ԳՈՒԲ ՀՆՁԱՆ. Նոյն իսկ գուբն հնձանի. կամ հնձանակ, փոքրիկ ընդունարանն՝ յոր մուզն քամի նախ ի հնձանէ. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 1։ Ես. ՟Ե. 2.) յն. ստորահնձան կամ նախահնձան ὐπολήνιον, προλήνιον.
care, solicitude, concern, trust, custody;
care, anxiety, solicitude, inquietude, mental pain;
—ք անդոհականք, տխուր, gloomy cares;
— առնել, տանել, — յանձին բերել, ունել, to care, to mind, to take care for, to be mindful, cf. Հոգամ;
— ունել, ի մտի արկանել, to care, to be concerned, to reck, to be anxious about;
—ս ցուցանել բարեխնամս, to show or express a lively interest, to take great pains with;
թող ինձ զ—դ զայդ, յիմ վերայ —դ այդ, leave that to me;
— տար վասն բարի անուան, take care of your reputation;
մաշեալ, ծիւրեալ ի —ոց, care-worn.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. հոք, Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. հօք, Երև. Շմ. Տփ. հօքս, Տիգ. հուք, Ասլ. հէօք, հէօ*, Զթ. Սվեդ. հիւք, Ակն. ֆօք, Սեբ. ֆէք. -բայական ձևով՝ Սչ. հոգ'ալ, Ախց. Խրբ. Կր, ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. հօքալ, Զթ. հիգ'օլ, հիգ'ոլ, Սլմ. խօքալ, Մկ. խոկ'mլ, Ոզմ. խու-կ'ալ. (սակայն իմաստի տարբերացմամբ Ախց. Սչ. «տունը՝ սենեակը մաքրել, խնամ տանիլ», Ննխ. «ցաւիլ, վրան ափսոսալ, մի բանի վրայ մտածել». գրական լեզուի մէջ էլ ընդունուած է հոգալ «հոգս տանել, խնամել, հոգատարութիւն անել» և հոգ ընել, հոգս անել «ցաւիլ, մտատանջուիլ»)։ Նշանակու-թեան արժանի են Ննխ. անհօք, անֆօք «ան-հոգ» (թէև հոգ բառը առանձին գոյութիւն չունի) և էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբա-ռով հօքսուզ «անհոգ» (կազմուած թրք. səz բացասական մասնիկով)։
Զընկերին եւ զծառայիցն եւ զեղբօրն ոչ հոգ տանել որպէս զանձին. (Նար. երգ.։)
soul, spirit, ghost;
the Holy Ghost, Paraclete;
spirit, angel;
soul, person, individual;
soul, breath;
soul, spirit, life, heart;
wind, breath;
sprite, fiend, goblin;
soul, essence, motive, principle, spirit;
meaning, character, spirit;
desire, genius, turn of the mind, disposition, inclination;
երկնային, աստւածային, վեհ, անմահ —, celestial or blessed, divine, sublime, immortal soul;
դիւցազնական, առաքինի, գեղեցիկ, ազնուական, դիւրազգած —, heroic, virtuous, high or elevated, noble or great, tender or sensible mind, soul or spirit;
նուաստ, անարգ, յուզեալ, մոլորեալ —, mean or grovelling, low, vile or ungenerous, troubled, erring spirit or mind;
— բանական, զգայական եւ տնկական, rational, animal and vegetable life or existence;
— իմաստութեան, intellect, spirit of knowledge;
— բանաստեղծական, poetic fire, genius or enthusiasm;
—ք հրեղինաց, heavenly spirits, spirits of light;
—ք խաւարի, spirits of darkness, devils;
հրաժարեալ —ք, the dead, the defunct, the deceased;
դատապարտեալ —ք, the damned;
խաղաղութիւն հոգւոյ, tranquillity or peace of mind, hearts ease;
վեհանձնութիւն հոգւոյ, magnanimity, generosity;
կարողութիւնք հոգւոյ, the faculties of the soul;
հոգւով, in spirit;
spiritually;
feelingly, warmly;
—ք իբր հարիւր հազար են ի քաղաքին կարնոյ, there are a hundred thousand souls or inhabitants in the city of Erzerum;
ճշմարտութիւն է պատմութեան —, truth is the soul or life of history;
մարմին ջանայ հակառակ հոգւոյ եւ — հակառակ մարմնոյ, the flesh is at war with the spirit, and the spirit with the flesh;
խաղաց — տեառն ի վերայ նորա, the spirit of God fell upon him;
սիրել ամենայն հոգւով, to love with all one's heart or soul;
աւանդել զ—ն, to render or give up the ghost, soul or spirit;
փչել, հանել զ—ն, to expire, to die;
աղօթել վասն հոգւոցն ննջեցելոց, to pray for departed souls;
հանգուսցէ տէր զ— նորա, God rest his, her soul;
cf. Ոգի;
հոգւոյ տուն, guest's house.
• (-ւոյ, ւոց կամ -եաց) «հոգի, փխբ. նաև անձ, մարդ, շունչ, սատանայ. սիրտ, կեանք, կենդանութիւն» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. Եփր. թգ. ածանցման մէջ մտնում է շեշտի տակ հոգի, շեշտից առաջ հոգե-ձևով. ինչ. հոգեխառն Ագաթ. հոգեկրօն Ա-գաթ. Կորիւն. հոգեմարտ Սեբեր. հոգևոր ՍԳր. հոգևորազգաց Բուզ. հոգևորագոյն Եւագր. հոգևորեցուցանել «սրբագործել» (նո-րագիւտ բառ) Մ. Մաշտ. 157 բ. հեզահոգի Երզն. լս. դառնահոգի Եփր. թգ. երկայնա-հոգի Եւագր. կարճահոգի Ոսկիփ. ևն։ Յետին ռոջանից ունինք նաև հոգ-(ձայնաւորի մօտ սղուած), հոգի-կամ հոգիա-(շեշտից ա-ռաջ). ինչ. հոգեռանդն Խոր. վրդ. հոգերգող Պրպմ. հոգիընկալ, Խոսր. հոգիունակ Բենիկ. հոգիախաղաց Յհ. կթ. հոգիանալ Սոկր. գոր-ծիականով բարդուած են՝ հոգւովեռաց ԱԲ. հոգովացուցանել «կենդանիութիւն տալ» Կր-նիք հաւ. 16. սխալ գրչութիւն է հոգէ-՝ ձե-ւը. ինչ. հոգէգէշ Կանոն. հոգէբարրառ Ճա-ռընտ, որոնք պէտք է ուղղել հոգե-։ Նոր բա-ռեր են՝ հոգեբաժին, հոգեբան, հոզեբանա-կան, հոգեբանութիւն, հոգեզմայլ, հոգեհա-տոր, հոգեհարազատ, հոգեցունց, հոգևորա-կանութիւն, հոգեփոխութիւն ևն։ Արմատի երկրորդ ձևն է ՈԳԻ՝ գործածուած նոյն նշա-նակութիւններով. ՍԳր. Կոչ. Եզն. Սեբեր. Բուզ. Ագաթ. Եւս. պտմ. որից ոգեխառնիլ Ա. եզր. դ. 21. ոգեկիր Կոչ. 12. ոգեկորոյս Կոչ. ոգեշունչ Եփր. ծն. ոգեպահ Եփր. պհ. և թգ. ոգեսպառ Ագաթ. ոգևորութիւն Եւագր. ոգիակողմն Եւագր. կաթոգի, կաթոգին Երգ. և. 8. Բ. թառ. ժե. 30. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9, 12. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. կարճոգի Եփր. ա. թես. 183. յոգւոցհանութիւն Խոր. ցոփոգի Մանդ. երկարոգի Խոր. ևն։ Նոր բա-ռեր են ոգելից, ոգևորել, ոգևորիչ, ոգևորու-թիւն։ Արդի գրականը զանազանութիւն դնե-լով երկու ձևերի միջև, գործածում է հոգի «äme, seele» նշանակութեամբ, իսկ ոգի «հոռեևան ցօրութիւն, ուժ, եռանդ. 2. ցըն-դական որևէ նիւթ, իսկութիւն (ինչ. գինոոյ ոգի)»։
• ՆՀԲ ոգի դնում է «արմատ բառիցս հոգի, շոգի, հագագ, ոգել, հոգալ, լծ. ոյժ»։ Peterm. 62 շոգի բառից։ Lag. Urgesch. 985 կելտ. pura ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 6, Նախալ. 46. 93 և Մա-սիս 1882 մայ՛ 24 դնում է pu, spu ար-մատից, որից նաև սփոփել, փոփոգել ևն. հոգի ներկայացնում է փոփոգել բա-ռի պարզականը՝ իբր փոգի, որից հոգի, հգի։ Մառ. ЗВO 5, 317 զնդ. aiihu։ Հիւնք. հոգ բառից։ Meillet MSL 9, 152 դնում է հնխ. owyo-ձևից. հմմտ. յն. αύρα «հողմ», ούρος «յաջողակ քա-մի», ἀfελλα «փոթորիկ»։ Patrubány SA 1, 197 գերմ. spuk «ոգի, ուրուա-կան, հոգեգեշ»։ Գեանջեցեան ZAPh 1, 49 ոգել բառի հետ՝ հհիւս. tjukr «փո-թորիկ», գերմ. fauchen «շնչել»։ Schei-telovitz BВ 29, 44 սանս. sava «գըր-գըռում» բառի հետ։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 ոգ>ոյժ արմատից։ Karst, Յուշարձան 416 մոնգոլ. agur «օդ. շունչ», բուրեատ. ukel, ճապոն. iki «շունչ», 428 և 430 թթր. qaq, qoq «փը-չել, շնչել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, էջ 273-275, որ ըն-դունում է նաև Pokorny, 2, 79։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 84 ըստ Peterm. հանում է շոգի բառից։
• ՓՈԽ.-Ուտ. հօքապարցու «հոգաբարձու», հօքօց «մեռելի վրայ հոգոց ասելը», հօքοց փէստէսուն «հոգոց ասել տալ», վրաց. ოკუცი օքուցի «մեռելի վրայ հոգոց» (ունի Գրի-շաշվիլի, Չվելի քալաքիս բոհեմա, էջ 246. հաղորդեց Գ. Ասատուր)։ Հայերէնի՞ց է փոխառեալ գնչ. ogi (եւրոպական գնչ.) «սիրտ, հոգի, քաջութիւն», ongi «սիրտ, հա-կում, կամք», gi (Ասիական գնչ.) «կեանք, հոգի, միտք», ogi dava «հոգին տալ, հոգևն աւանդել, մեռնիլ»։ Պատկ. Дыraны, էջ 42 յիշում է բառիս զանազան ձևերը, ինչ. ogi, odi, odhi, vodi, godi, goti, dzi, ži, gi ևն, «հոգի» իմաստով։ Այս բառերը զանազան ձևով են մեկնուած. այսպէս՝ մի կողմից Pott. II. էջ 216 դնում է սանս. jiva, հին-գուստ. ❇ ǰi «կեանք, հոգի» բառից. նոյն-պէս և Ascoli, էջ 18-19. Paspati է» 394 ցոյց է տալիս որ սանս. ǰiva ձևի հետ պէտռ է կապել գնչ. ǰibe «կեանք». իսկ գնչ. ogi բառը սրա հետ կապ չունենալով՝ կցւում է an'ga «անձն» բառի հետ. բայց սրան էլ ա-ւելի մօտիկ է գտնում գնչ. ongi «սիրտ, կամք, հակում»։ Սրանց հակառակ միւս կող-մից Müller SWAW 66, 278 ընդունում է թէ գնչ. vod'i յառաջանում է հյ. ոգի բառից։ Մի ընդարձակ քննութիւն Mordtmann-ի և Pott-ի կողմից՝ տե՛ս ZDMG 1870, 681-103, ուր գնչ. ogi փոխառեալ է դրւում հյ. հոգի բառից։ -Պատահական նմանութիւն ունին ֆինն. henki, էստ. hifg, լապ. hoeg և ճապոն. ❇ ki «հոգի, ոգի», անդի xek'a, hek'a, կար. xek'oa «մարդ, անձ»։-Տե՛ս նաև վար բառի տակ։
(թո՛ղ զի գրի եւ հոգոց՝ իբր հոգւոց. եւ հոգւոց՝ իբր հոգոց։) Նոյն է ընդհանրապէս եւ Ոգի. (լծ. ոգել, եւ հագագ. իբր շունչ. որպէս եւ յն. բնէ՛ւմա ). ... Էակ կենդանական, եւ բան կենդանութեան, եթէ՛ անեղական, եւ եթէ եղական. եւ այս կա՛մ որպէս պարզ հողեղէն՝ աննիւթ եւ անմարմին, կամ բանական կենդանի, եւ կամ անբան։ Ուստի
Հոգի է աստուած։ Կոչի աստուած հոգի. այլ կայ ընտրութիւն ի միջի. ասէ (կամ այս է), աստուած հոգի կենդանի է, որ է կենարար. Եզնիկ.։ Եւ ի մասնաւորի զերրորդ անձն է ամենսուրբ երրորդութեան.
Հոգիք հրեղինացն տօնեն ընդ մեզ։ Որ հոգիքդ էք հարկաւորութեան, եւ այլն. (Շար.։)
Հանգո՛ զհոգիս նոցա ընդ սուրբս քո։ Ընկա՛լ եւ հանգո՛ զհրաժարեալ հոգիս. (Շար.։)
Սուրբ եւ արդար հոգեացն ընդ առաջ գան հրեշտակք. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Հոգի կլանելով ընթացան. (Փիլ. իմաստն.։)
dense, thick, compact, condensed;
full, quite full, abundant.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայ-ութեան) «ճիտ, կուռ, լիուլի, ոչ-անօսը» Ա-գաթ. Վեցօր. գ. էջ 60. Փիլ. Խոր. որից հո-ծիլ «պնդանալ, խտանալ, թանձրանալ» Վե-ցօր. 61. Ոսկ. եփես. 733. Փարպ. Խոր. հո-ծել «կտաւը գործելու ժամանակ գործիքով թելերը ամրացնել» Ոսկ. եփես. 806 (չունի ՆՀԲ). հոծագոյն Պիտ. Փիլ. Պղատ. հոծա-տեսակ Պիտառ. հոծութիւն Պղատ. Փիլ. հո-ծարար Վանակ. յոբ. բազմահոծ Պտմ. ա-ղէքս. յոգնահոծ Օրբել. հոծեալ «թանձր» (ինչ. հոծեալ բերան «թանձրալեզու») Յհ. կթ. Լմբ. սղ. հոծիչ «կտաւի թելերը ամրաց-նելու գործիք» Ոսկ. եփես. 806. գրուած ու-նինք նաև հոյծ Մագ. Ճառընտ. հոյծեալ Մագ. անհոյծ կամ անհոծ «կոշտ, կոպիտ. հասարակ» Մագ. թղ. 237. Երզն. քեր. խոծ Արծր. թանձրախոծ (իմա՛ թանձրահոծ) ԱԲ։
πυκνός densus, spissus, et multus συνεχός continuus. Խիտ. կուռ. պատարուն. լի. յաճախ. անընդհատ. տխած կոխած, լեցուն.
earth, clay, dust;
ground, land, soil;
land, territory, dominions;
tomb;
նախնական, երկրորդական, երրորդական, անցողական, ողողական —ք, primitive or primordial, secondary, tertiary, transport, alluvial soil or rock;
— թափչի, fuller's earth;
—ի գլուխ լինել, — արկանել զգլխով, to throw dust or ashes on one's head;
ի — իջանել or ննջել, to be buried;
—ոյ եւ պատանաց չլինել արժանի, to be unworthy of burial, of funeral honours;
to be left unburied, without a tomb;
տալ —ոյ զմարմին, to inter, to bury, to entomb.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pol-ձևից. սրա մերձաւոր ցեղակիցն է հսլ. polje «դաշտ, արտ». բուն նշանակում է «բացավայր» և նոյն է հյ. հոլ. «բաց, մերկ» բառի հետ. աւելի ընդարձակ տե՛ս անդ։
• բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. հիւլէ և χόος χῶμα «հող», սանս. կօ, արաբ. (եմա-պրս.) xak «հող»։ Peterm. 26, 38 լտ. solum։ Böttich. Arica 79, 312 սանս. oula, ռուս. polū, գերմ. Feld։ Lag. Ur-gesch. 801 հսլ. pole, անգսք. folde, fild։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայ" 5 լտ. pulvis «փոշի» և սանս. purisa։ Karo-lides, Րλ. συγϰρ. 102 կպդվկ. χαίζι «դաշտ», յն. χαμαί, γαμελός, լտ. hu-mue.-Meillet MSL 8, 154 համեմա-տում է հսլ. polye և ռուս. полт «տախ-տակամած, յատակ» բառերի հետ։ Tho-maschek, Die alten Thrak. II, 18 լիթ. pilis «բերդ», piltas «լցեալ», յն. πόλιշ «քաղաք», թրակ. πόλτυν «փայ-տեայ տուն» բառերի հետ։ Հիւնք. հիւղէ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 61 չի ընդունում հսլ. polje և ռուս. полe, ինչ-պէս նաև լտ. pulvis և ամէնից աւելի յարմար է գտնում լտ. solum «յատակ, հիմք, երկիր, ոտքի տակը»։ (Սրա հետ միացւում են հիռլ. fol, գոթ. sulja, հբգ. sola, անգսք. solu «ոտքի տակը». հմմտ. նաև ֆրանս. sol, իտալ. suolo, սպան. suelo «հող, գետին». նախաձևն է հնխ. suol-, sul-ըստ Walde 723, որոնք սակայն չեն կարող տալ հյ. հող ձևը)։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. hól «հոռ»։ Մառ. ИАН 1917, 330 ավար. xur «դաշտ»։
ՀՈՂ. որպէս Գերեզման ընդ հողով.
overthrown, fallen to the earth.
• «ընկեցեալ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 184։
Զնա ինքն յերկիր հողեալ՝ շալակաւ շրջեցուցանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 8.) (մի ձ. ընտիր, հոլեալ. իբրու հոլովեալ, տապալեալ) cf. ՀՈԾԵԱՄ։
lover.
• (-նւոյ, -նեաց) «սեղեխ, այր՝ որ տռփեալ է առ կին օտար» ՍԳր. եփր. յես. 304. «համախոհ, գործակից ի չարիս» Եպիփ. ժն. Նար. էջ 222. Արծր. որից բոզահոմանի Ոսկ. մ. բ. 12. բազմահոմանի Ճառընտ. (գրուած նաև բազմահոմեան Ոսկ. եփես. 833). նոր գրականում կազմւած է իգական հոմանուհի։
Լայնեցի ընդարձակեցի զանկողին կամացս դիւացն հոմանեաց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
taste, flavour, savour;
foretaste, prelibation, proof, gustation;
drinking-vessel, cup, mug, glass, tumbler;
measure of gallons;
դուզնաքեայ —, weak or slight effort;
առնուլ զ—, to try, to taste, to relish;
առնուլ զ— քաջասրտութեան նորա, to prove his courage;
—աւ զծով չափել, to empty the sea with a tea-spoon.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «համտես, համի փորձ, համ, լայնաբար՝ որևիցէ փորձ, օրինակ» ՍԳր. Կոչ. Մծբ. «կում, մէկ անգամ ըմպելը» Պտրգ. 380, 565, 572, 711 (Եւ զբաժակն ըմպէ երիս ճա-շակս. Առնու ի բաժակէ արեանն ճաշակ մի. Առնու և ի բաժակէն ճաշակ մի. Տացէ նմա և ի բաժակէն ճաշակ մի). «գաւաթ. բաժակ, հեղանիւթերի մի չափ» ՍԳր. «կոնքաձև կամ բաժակաձև բազմակալ ճրագի» Զաք. Բ. 14, որից ճաշակել ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. բ. 17. ճաշակակից Սիրաք թ. 22. ճաշակելի Ոսկ, տիտ. ճաշակելիք Երեմ. դ. 19. Եբր. ե. 14, անճաշակ Ագաթ. դառնաճաշակ Շար. գե-ղեցկաճաշակ Տօնակ. նորաճաշակ Իմ. ժզ. 2 դժուարաճաշակ Ճառընտ. դիւրաճաշակ Մխ. առակ. եզնաճաշակ Նոնն. կենաճաշակ Պիտ. հոգեճաշակ Նար. առաք. հրաճաշակ Նար. Շար. ճաշակաւոր (նոր բառ) ևն։
Կերպարանօքն՝ ցորենոյն ջանայ նմանիլ, բայց ճաշակօքն ի ձռեն ընտրողացն կշտամբեալ յանդիմանի. (Կոչ. ՟Դ։)
spread, dispersed, scattered;
diffusion, extension, dilatation.
• ՆՀԲ «լծ. և նոյն ընդ ծաւալ»։ Հիւնք. ծաւալել բայից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի պրս. [arabic word] čapal «շուայտ, ապականեալ», բայց նաև «ճահճային տեղ» (Կամուս, թրք. թրգ. Ա. 326)։
• «ճամբայ, ճանապարհ». նորա-գիւտ բառ, որ գործածուած է միայն հե-տևեալ տեղերը. «Եւ թեպէտ զհաց յոռի և չարահաւ կերիցէ մարդ... ընդ նոյն ճապաղ երթայ ի մարդ անդը և տայ զոյժ զօրու-թեան». Մծբ. (Հռովմ 1756, էջ 322. բնա-գիրն ունի «ընդ նոյն ճանապարհ» և կոկոր-դի անցքի համար է ասում). «Ճանապարհ իմն և ճապաղ եղև անկարգութեան». Ոսկ. եփես. էջ 733. «Դարձան ջուրքն... ընդ ճա-նապարհ (և) ճապաղ գնացից իւրեանց». Եփր. յես. էջ 307։
Լծ. եւ նոյն ընդ Ծաւալ. որպէս ծաւալումն, եւ ծաւալեալ.
Դարձան ջուրքն ընդ ճանապարհ ճապաղ գնացից իւրեանց. (Եփր. յես.։)
diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.
• , ո, ի-ա, ի հլ. «աճապարանք, շտա-պումն» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. ես. և մ. բ. 5, 18. որից ճեպ ի ճեպոյ Եփր. թգ. 428, 430, 455. Մծբ. ճեպ զճեպի Արծր. ճեպս կացուցանել «շտապեցնել» Կոչ. ճեպել ՍԳր. Մծբ. Եւս. պտմ. ճեպել կարկուտ «առատօրէն կարկուտ թափել» Եփր. յոբ. (ՀԱ 1912, 670), ճեպե-ցուցանել Ոսկ. յհ. բ. 26. ճեպընթաց Երզն, մտթ. ճեպումն Ոսկ. յհ. բ. 39. Վրք. հց. հապճեպ Յհ. կթ. հապճեպել Խոր. արագա-հեպ Ոսկ. գծ. 239։-Ճեպել և փութալ բա-ռերի երանգը որոշելով՝ Սարգ. բ. պետ. բ. 420 գրում է. «Ճեպելն քան զփութալն առա-ւելագոյն է. վասն զի փոյթն է արտաքոյ պղերգութեան՝ յօժարութեամբ սրտի զիրս ինչ կատարել. իսկ ճեպելն է ամենայն ին։ պնդութեամբ զհետ ընթանալ և հասանել իրացն»։
ՃԵՊ ԶՃԵՊԻ. ՃԵՊ Ի ՃԵՊՈՅ. ՃԵՊՈՎ մ. Փոյթ ընդ փոյթ. փութով. ստիպով. ստիպաւ. շտապաւ. խուճապաւ. cf. ՀԱՊՃԵՊ. շուտով, արտորանօք, թեզով.
Ճեպ ի ճեպոյ ընթանալ, կամ ընթացուցանել, կամ ելանել գալ. (Եփր. թագ.։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
ՃԵՊՍ ԿԱՑՈՒՑԱՆԵԼ. Որպէս Ճեպել. ճեպեցուցանել. արտորցընել.
small cluster of grapes.
• , ի-ա և ռ հլ. «խաղողի սակաւահատ փոքրիկ ողկոյզ» ՍԳր. «ձիթենու վրայ մնա-ցած տկար պտուղներ» Եփր. օրին. էջ 227 (բցռ. ի ճռոյ). (այս վերջին նշանակութիւնը չունի ՆՀԲ). որից ճռախիտ Ոսկ. մ. գ. 25, ճռաքաղ ՍԳր. ճռաքաղութիւն Դատ. ը. 2. ճոաքաղել Մծբ. մշտնջենաճիռ Ճառընտ. գրուած է նաև ճիւռ, ճեռ Հ. Կիլիկ. ճուռ Վստկ. 41. Պտմ. լմբ. 236. Սմբ. ռատ. 223ա.-Նուազականն է բառիս՝ ճռիկ «փոքր ճիռ» էֆիմ. 289 (մէկ ողկոյզ կամ ճռիկ ոռ կտրած չի լինի յիւր որթէն)։
Ծառայ (որ գողանայ զպտուղս տեառնն), ըստ ճռացն ողկուզից, եւ թուոյն թզիցն զգանս ընկալցի. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
branch, bough;
stump, stock, stem;
finger;
— գետոց, arm of a river;
ի —ս բաժանիլ, to branch out, to ramify;
թուել ի —ս մատանց, to count on the fingers.
• , ո հլ. «ծառի ոստ. փխբ. ուրիշ բա-ների ճիւղաւորուած մասը, մատ ևն» Անյ. հց. իմ. Մագ. Նար. որից երկայնաճիւղ Սրգ յկ. բազմաճիւղ Սրգ. ա. յհ. Խոր. աշխ. երկ-ճիւղ Յես. ը. 9. նոր բառեր են՝ ճիւղակար. ճիւղաւորել, ճիւղաւորութիւն ևն. ռամիկ ձևն է ճուղ Ոսկիփ. Նար. առաք. 433։ Այս ար-մատի հետ նոյն են՝ ՃԵ'Լ (գրծ. ճեղբ։) Մաշտ. ջահկ. Զքր. ծործ. Ժմ. լն. որիռ հե-ղեալ «ճիւղ ճիւղ բաժանուած» Հին քեր. ճե-ղան «ճիւղեր» Վկ. գէ. 42. ճեղել «ճեղքել» Բառ. երեմ. էջ 197. հազարաճեղ Ճառընտ. երկնեղ Սանահն. Կամրջ. եռաճեղ Ոսկիփ. (հմմտ. Ղրբ. ճեղ «պատառուածք», որ տար-բեր է ճէ՛ղնը «ճիւղ» բառից)։-ՃԻԼ, ո, ի հլ. «ոստ» Եպիփ. ծն. Մարթին. Վրք. ոսկ. Շը-նռոհ. Եդես. որից ճղել «մասերի բաժանել» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 58. ճղճղկէն «բազմա-ճիւղ» Խոր. աշխ. 594. երկճղի Պղատ. տիմ. Եղիշ. յես. 175. Յայսմ. Ոսկիփ. Խոր. աշխ. ճիղաւոր «ճիւղ ճիւղ» ԱԲ։-ՃՈՂԼ, ՃԵՂՔ և ՃՈՂՔ, որոնք տե՛ս առանձին։-Այս վեց ձե-ւերը պատկանում են միևնոյն արմատին. հիմնական գաղափարն է «պատռելով իրա-րից բաժանել». վեց ձևերից չորսը իրար հետ ձայնդարձ են. (հմմտ. լիւղ, լող, լեղ). իսկ վերջին երկուսը կազմուած են -ք ածանցա-կանով՝ ճեղ, ճող պարզական արմատներից։ -Արդեօք կապ ունի՞ ծիլ-ծիղ-ծիւղ արմա-տի հետ։
• ՆՀԲ լծ. ծիղ, ծեղ, շիղ, ընձիպղ։ Հիւնք. էջ 23 շիւղ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 96 իբր բնիկ հայ կցում է յն. βέλος, βελὸνη «սլաք», լիթ. gelunis «խայթոց» բառերին։ Յիշում է Walde 805. չի ընդունում Meillet MSL 13, 944՝ իմաստի տարբերութեան աատճա-ռով։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 264 պրս. [arabic word] cuγ կամ [arabic word] čīγ «բա-րակ ճիւղերով հիւսուած վարագոյր», որ ըստ Բուրհանի թուրքերէն է (պիտի տար հայ. ճուգ)։ Պատահական նմանութիւն ունի Կազանի թթր. [arabic word] čoq «թուփ» (Будaговъ 1, 495)։ Klaproth, Asia po-lygl 107 գերմ. zweig, լիթ. cuka, պրս. šāx հոմանիշների հետ։
• ՓՈԽ.-Քրդ. կայ ճէօլ «հօտ». ինչ. Յովհ, 4. 16. Ու տէ պրպըն եէք ճէօլ ու եէք շրվան (Եւ եղիցին մի հօտ և մի հովիւ)։ Այս բառը հյ. գւռ. ճիւղ բառն է, որ Ալշ. Բլ. Մշ. Վն. նշանակում է «հօտ»։ Թէ այս ճիւղը վերի բառն է, հմմտ. ճիւղ հանել, Բլ. «գառները և ոչխարները զատ զատ խմբերի բաժանե-լով՝ այլ ևս արօտավայրից գիւղ չբերել. այլ դաշտի մէջ յարմար տեղեր պահել և այնտեղ կթել»։ Այս ոճը իրօք ցոյց է տալիս որ ճիւղ «հօտ» բուն նշանակում է «բաժանմունք» և հետևաբար քրդ. ձևը փոխառեալ է հայերէ-նից։ Փոխառութիւնը կատարուած է բաւա-կան հին ժամանակ, երբ հայերէն ղ հնչւում էր դեռ լ։-Ունինք նաև վրաց. (Գուրիացոց բարբառով) ჭავლი նավլի «ճիւղ». հա-յերէնի՞ց է։-Դարձեալ կայ արաբ. [arabic word] ǰul «ձիու, ուղտի, այծի, ոչխարի հօտ կամ մի խումբ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 169-170), որ կարող է քրդերէնի նման փոխառ-եալ լինել հայերէնից։
ՃԻՒՂ որ եւ ՃԻՂ, ճղոյ, ոց, եւ ի, ից. κλών, κλάδος , κλαδών ramus, ramulus. գրի եւ որպէս ռմկ. Ճուղ. Ճեղ. (լծ. ընդ ծիղ. ծեղ. շիղ. ընձիւղ) Ոստ, ստեղն. բազուկ. բարունակ, շառաւիղ բուսոց եւ տնկոց, նմանութեամբ եւ մատանց, գետոց, եւ այլն.
wheel.
• ՆՀԲ «որոյ ճիւղքն են ուղղաձիգ ընդ ամենայն կողմն»։
Անիւ. ճախարկ. (որոյ ճիւղք են ուղղաձիգ ընդ ամենայն կողմն)
rope, cord;
halter.
• ՆՀԲ նոյն ընդ չուան։ Տէրվ. Altarm 38 քուղ, կուղ, զուսպ, կոպնեալ ձևերի հետ հնխ. gu արմատից, նոյն ընդ սանս. guph, անգսք. cyspan «կապել», հսլ. kosp «կապ» ևն։ Հիւնք. չուան բա-և սումեր. guana «նաւի չուան»։
Նոյն ընդ ձայնիս Չուան. այն է պարան. տոռն. լար ի կանեփոյ, ի մազէ, ի փոկոյ, եւ այլն. σχοῖνος, πεῖσμα, χορδή funis, chorda, restis
nail;
cf. Բեւեռ.
• , ի հլ. (նաև կայ գրծ. -օք Մեկն. ղկ.) «գամ, բևեռ» Ճառընտ. Վրք. և վկ. ա. էջ 690. Զքր. կթ. Շար. Նար. իր, էջ 70, ղուսել «գամել» Նանայ. 27 Պիտառ. Ճառ-ոնտ. «յօդել, միացնել» Խոր. Լմբ. մատ. էջ 87. հեղուսումն Սկևռ. աղ. հաստահեղոյս Ագաթ.։
Բազկատարած հեղուսիւք ընդ փայտի բեւեռեալ. (Զքր. կթ.։)
ease, convenience, comfort, pleasure;
facility;
easy, commodious;
voluptuous;
— պաշտօն, volunteer service;
— ցանկութիւն, voluptuousness, concupiscence, lust;
ըստ —ի, at will, at pleasure, at one's ease;
— եւ համբոյր մտօք, affably, benignly, kindly, condescendingly;
զ— ցանկութեան զհետ անցանել, to give oneself up to pleasures;
ըստ իւրեանց —ի գնալ, to go one's own way, at one's leisure, at one's ease;
to live as one likes, to follow the bent of one's own inclinations.
• , ի, ի-ա հլ. «ախորժելի, հաճոյա-կան» Ոսկ. մ. բ. 15, յհ. բ. 14, 16. Եղիշ. Մանդ. «հաճոյք» Ոսկ. մ. ա. 6. որից հեշտ ցանկութիւն «վաւաշոտութիւն» Փիլ. Պիտ. հեշտ պաշտօն «կամաւոր ծառայութիւն» Ա-գաթ. (նոր տպ. էջ 25). հեշտանալ Ոսկ. բ. տիմ. հեշտացուցանել Սիր. խ. 21. հեշտու-թիւն Առակ. ժէ. 1. Ոսկ. յհ. ա. 38, 39. հեշ-տիւ Պիտ. հեշտեաւ Ոսկ. յհ. բ. 16. հեշտաւ Պիտ. հեշտագոյն Կորիւն. հեշտական Ոսկ. մ. ա. 13, 16. ես. կող. Ագաթ. Կորիւն. հեշ-տային Ոսկ. եբր. հեշտապաշտօնեալ «հաւա-տարիմ կարծուած ծառայ» Եւս. քր. ա. 347. հեշտընկալ Ագաթ. Կորիւն. հեշտին Ոսկ. յհ. բ. 39. բոլորահեշտ Պիտ. ամենահեշտ Ագաթ դիւրահեշտի Պիտ. նոր գրականում հեշտա-մոլ, հեշտոց, գաւառականներում և արևե-լեան գրականում հեշտ «դիւրին», որից հեշ-տութիւն «դիւրութիւն», հեշտաեռ «սամա-վար», հեշտադարան «commode», այս վեր-ջին առումը գտնում ենք նաև հների մէջ. ինչ. Լմբ. մատ. 228 «զգդակդ ի գլխոյդ հեշտ է առնուլ... բանն է հեշտ ... զայդ հաւատ սահ-մանեաց մեզ հեշտ և զայս օրէնս հեշտս». բարդութեանց մէջ էլ ունինք՝ հեշտազերծ Տօ-նակ. հեշտալոյծ Թէոփ. խ. մկ. հեշտածին Նար. հեշտանալ «դիւրանալ» Մանդ. ևն։
ՀԵՇՏ որ եւ ՀԵՇՏԱԼԻ. ἠδύς suavis, jucundus, placidus. (լծ. հյ. հաճ. հաշտ. թ. հազ, ... ). Դիւր. դիւրին եւ հաճոյական. դիւրիչ սրտի. կամակ. ընդունելի. ցանկալի. քաղցր. ամոք. ախորճ. զուարճալի.
Ոչինչ թուի նմա հեշտ, բայց միայն ընկերին տրտմութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Ցանկութիւն ընչից, եւ հեշտ ցանկութիւն, երկոքին սոքա զմարդատեցութիւն կազմեն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Վասն հեշտի ընթերցողաց։ Ըստ իւրեանց հեշտի գնայցեն. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։) cf. ՀԵՇՏԻՒ, cf. ՀԵՇՏԱՒ, եւ այլն։
contumacious, refractory, froward, wayward, wilful, disobedient, transgressing, restive, stubborn;
rebellious.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն առ հեստի ձևը) «խեռ, անհնազանդ, խօսք չլսող, զմռող» Ոսկ. եփես. որից հեստել «ան-սաստել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 16. Ես. Կիւրղ. ծն. հեստանալ Ճառընտ. հեստանք Եւեր. ռ. կոր. 107. Եւս. պտմ. 329. հեստութիւն Օր. լա. 27. Փիլիպ. ա. 17. Եզն. Մծբ. հեստումն Լծ. ածաբ.-գրուած է եստել Անան. ժմնկ. 52։
• ՆՀԲ լծ. խիստ, վէս, վեստ, օցտել, թրք. ասր, խասիտ։ Տէրվ. Նախալ. 121 հյ. յետ, հուսկ, սանս. paçča, լիթ. pas-kui, լտ. post բառերի հետ կասկածով։ Հիւնք. վստահ բառից։ Scheftelovitz BВ 29, 32 հնխ. ped-to, ինչ. հսլ. pada «ընկնել» և napast «ձախորդութիւն»։
(լծ. ընդ խիստ. եւ վէս, վեստ) Իբր Հեստեալ, եւ Հեստութիւն.
cf. Հեստութիւն.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն առ հեստի ձևը) «խեռ, անհնազանդ, խօսք չլսող, զմռող» Ոսկ. եփես. որից հեստել «ան-սաստել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 16. Ես. Կիւրղ. ծն. հեստանալ Ճառընտ. հեստանք Եւեր. ռ. կոր. 107. Եւս. պտմ. 329. հեստութիւն Օր. լա. 27. Փիլիպ. ա. 17. Եզն. Մծբ. հեստումն Լծ. ածաբ.-գրուած է եստել Անան. ժմնկ. 52։
• ՆՀԲ լծ. խիստ, վէս, վեստ, օցտել, թրք. ասր, խասիտ։ Տէրվ. Նախալ. 121 հյ. յետ, հուսկ, սանս. paçča, լիթ. pas-kui, լտ. post բառերի հետ կասկածով։ Հիւնք. վստահ բառից։ Scheftelovitz BВ 29, 32 հնխ. ped-to, ինչ. հսլ. pada «ընկնել» և napast «ձախորդութիւն»։
(լծ. ընդ խիստ. եւ վէս, վեստ) Իբր Հեստեալ, եւ Հեստութիւն.
split, cloven, riven;
cracked;
cleft, split, crevice, rift, fissure.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ճեղքուած» Վեցօր. «ճեղք, ծերպ» Ոսկ. ճառք 901, Լմբ. իմ. որից հերձ ի հերձ «պատառ պատառ» Ուռհ. 317. հերձնուլ «պատռիլ, ճաքիլ» Գծ. ա. 18. հերձիլ, հեր-ձանել, հերձուլ «պատռել, ճեղքել» ՍԳր. «անդամահատել» Ոսկ. բ. կոր. լհ. բ. 11. Ուս. քր. «երկպառակիլ» Ոսկ. լհ. ռ. 12 հեր-ձատել Կիւրղ. ղևտ. հերձոտել Վրք. հց. հեր-ձուցանել Խոր. հռիփ. հերձումն կոչ. հեր-ձուած ՍԳր. Եւս. պտմ. հերձուածող Տիտ. գ. 10. Ոսկ. եզն. հերձութիւն «հերձուած» Կնիք հաւ, էջ 191. հերձապետ «հերձուածողների գլուխը» Զքր. եպս. 282. հեծանահերձ Մծր. հերձաթև Վեցօր. 162 կամ թևահերձ Պիտ. թաթահերձ ՍԳր. կճղակահերձ ՍԳր. Կիւրղ. ղևտ. գաւազանահերձ Ճառընտ. գետահերն Նար. ծայրահերձ Աթ. խչ. ծովահերձ Ագաթ. բազմահերձ Փիլ. բագն. հերձատամ, հեր-ձարան (նոր բառեր) ևն։ Այստեղ են պատ-կանում նաև հերձակ «նետ, փքին» Կիւրղ. թգ. (թարգմանաբար յն. σγίζα «ճեղքուած փայտ. 2. նետ» բառից. հմմտ. σγίζω «ճեղ-քել») և հերձի «մի տեսակ ծառ. pistacia lentiscus L» Դան. ժգ. 54. Ոսկ. պօղ. Բ էջ 653 (թրգմ. յն. σχίνος հոմանիշից)։
• Դան. ժգ. 54 յիշուած հերձի և սղոզի բառերի իմաստը չիմանալով՝ Վրդն. դան. ա. էջ 245 այլ ընդ այլոյ մեկնում է. «ասեն՝ հերձաւոր և բոլոր և սղոցաձև տերև և երկայն են ի ծառս. և այլք թէ՝ հերձեալ էին պատուաստ դնել ազնիւս. և թէ՝ զգօս ծառոյ ծայրս սղոցով կըտ-րեալ էին»։-ՆՀԲ հերձ լծ. թրք. եըրթ-մագ «պատռել», եարմագ «ճեղքել». իսկ խրամատել բառի տակ եբր. ֆարաձ (իմա՛ [hebrew word] feres «ճեղքել, պատ-ռել»)։ Lag. Urgesch. 899 հյ. հերկ բա-ռի հետ։ Bugge IF 1, 450 հնագոյն *խերձ<*խերդ ձևից՝ իբր = լիթ. skérd-žiu «ճեղքուիլ, բացուիլ ևն». սանս scrintu՝ նոյն նշ.։ Հիւնք. արաբ. ֆէրճ, ֆէրզ «պատառուած»։ Patrubány SA 1, 196 յն. πείρω «ծակել», πορϑαδς «նե-ղուց» բառերի հետ։ Անդրիկեան, Բազմ, 1ՉՈ5. 512 լծ. հերքել։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 131 հսլ. prati «հերձել», ռուս. пороть «հերձել, քանդել, աատ-ռել» բայերի հետ՝ հնխ. per-g'h-ձևից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 86 շերտ բառից։-Հերձի ծառի մասին խօ-սած և ուղիղ մեկնութիւնը տուած են ՆՀԲ, Բանաս. 1902, 379 և Արթինեան Ածաշնչի տունկերը, էջ 12։
Ի հերձս վիմաց, ընդ որս գնան ջուրք. (Լմբ. իմ.։)
strong, powerful, mighty, vigorous, valiant;
robust, lusty, stout;
potent, energetic, efficacious;
—ն, —ն երկնից եւ երկրի, the Almighty, Omnipotent;
—ք, the mighty of the earth;
— զօրութեամբ, very strong, most valiant, mighty;
— թեւարկու, a professed or open protector.
• Peterm. 26 պրս. [arabic word] xzr ձևի հետ, որի ինչ բառ լինելը յայտնի չէ։ Windisch. 22 սանս. sa, sam, sama «հետ, ընդ»+զօր։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 37 զնդ. huzāvarə, նաև իրանեա-նից փոխառեալ արաբ. hizabr «առիւծ»։ ZDMG 1868, 330 համեմատում է պհլ. [arabic word] huzwāreš բառի հետ և փորձում է մեր բառի միջոցով սրա ըն-թերցումը ճշտել։ Պատկ. Խոր. աշևւ 1877, 71 զնդ. huzāvarə։ Տէրվ. Նախալ. 73 և Հիւնք. զօր բառից՝ հ մասնիկով։
Աստուած հզօր։ Հզօր՝ որ զօրացուցանէ զիս զօրութեամբ։ Բան տեառն հզօր։ Հրեշտակն հզօր։ Այր կամ թագաւոր հզօր։ Ազգ հզօր։ Ոչ կարէ դատել ընդ հզօրին քան զնա։ Զտկարս աշխարհիս ընտրեաց աստուած, զի յամօթ արասցէ զհզօրս։ Մտանել ի տուն հզօրի։ Կապիցէ զհզօրն։ Աղեղունք կամ աւար կամ սեղան կամ ժողովք հզօրաց։ Մանուկ հզօր ուժով։ Զօրու մեծաւ եւ հզօրաւ։ Կորիւն առիւծու հզօր է քան զանասունս։ Հզօր իբրեւ զերկաթ։ Զջուր գետոյն զհզօր եւ զյորդ. (յն. հզօրի։) Զսուրն մեծ եւ զհզօր։ Հզօր ձեռամբ։ Զձեռանէ քումմէ հզօրէ։ Զբազուկս հզօրս։ Զհզօր գործ պատերազմաց նորա։ Քաղաք հզօր։ Իբրեւ զձայն հզօր որոտման։ Զգէրն եւ զհզօրն (ի հօտից)։ Հզօր (կամ բուռն) է իբրեւ զմահ սէր։ Ի դրունս հզօրս, եւ ի նիգս հաստատունս։ Ի պարիսպս ամուր՝ յաշտարակս հզօրաց. (յն. պարսպաւ մեծաւ եւ հզօրաւ, եւ ամուր աշտարակօք). եւ այլն։
marauder, rover, robber, brigand;
— ծովու, sea-robber, pirate, free-booter, corsair, sea-rover;
—ք, marauding, plundering;
piracy;
հինից պարապիլ, to become a highwayman, to rob, to plunder;
հինի or հինիւ ելանել, to take to the highway, to over-run or scour, to make incursions;
զի՞նչ քան զայն — եւ աղաղակ կայցէ, what can be more grievous or more barbarous than that ?.
• , ի հլ. «աւազակ, հրոսակ, թշնամի բանակ, յարձակող՝ արշաւող գունդ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. եփես. «ասպատակութիւն, յարձա-կում» Արծր. Խոր. Ղևոնդ. «աղաղակ, գոռում գոչում» Ոսկ. մ. բ. 17. որից հինել «աւա-ռակութիւն անել, թալանել» Եղիշ. չրչր. 264. հինաբար Եղիշ. հինախաղաց Ճառընտ. հի-նական Գէ. ես. հիմնահալած Կաղանկտ. հի-նահար Տօնակ. Վրդն. ծն. ծովահէն (նոր բառ), հինաւանդ «աւերիչ» Ոսկ. ես. 97, հին-աանդութիւն «թալան» Ոսկ. ես. 81 (այս երկուսը կարդալ հինավանդ, հինավանդու-թիւն՝ հին+վանդել բառերից). կայ նաև հե-նախաղաց Պիտ.։
Նախ քան զգալ հինին, զոր ի հինէն անցանելոց էր ընդ նոսա՝ հրամայէ առնել, ի ծերպս մտանել թաքչել. զի թէպէտ պաշարէ էն զքաղաք, այլ ակն աստուծոյ զարհուրեցուցանէ զպաշարեալսն. (Գէ. ես.։)
old, worn, decayed;
ancient, antique;
-ք, the ancients;
antiquity;
ի հնումն, anciently, formerly, a longtime since, in days of yore;
ի — or ի հնոց ժամանակաց, ի հնոց ժամանակաց հետէ, ab antiquo;
— կտակարան, the old testament;
— մատեանք, ancient codes;
ի հնումն եւ ի նորումն, in ancient and modern law;
— լուսին, waning moon;
հին աւուրց, old aged in years, grown old;
— աւուրցն, Ancient of days, the Eternal, the Most High;
— աւուրց մանուկն, the Eternal Son;
— աւուրց զօրական, a veteran;
անտառ — աւուրց մայրեաց, a forest of ancient cedars;
— աւուրց ատելութիան, rancour, inveterate hate.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. seno-ձևից. ցե-ղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] sána-«հին», sanaká «հնաւուրց, վաղեմի», զնդ. hanē «հին, ծեր», hana «ծեր կին», պհլ. hān, յն. ενος «հին», ενη «նոր լուսնի նախորդ օրը, որ է հին ամսի վերջին օրը», լտ. sen-ex, հյց. senem «ծեր», senior «երիցագոյն», se-natus «ծերակոյտ», գոթ. sin-eigs «երէց», šinista «երիցագոյն», լիթ. sēnas «հին». se. niai «ի հնուց, վաղուց», լեթթ. sens «ծեր», sen «վաղուց», հիռլ. sen, sinin, կիմր. կորն. hēn, բրըտ. hen «հին, ծեր» (Walde 698, Boisacq 257, Ernout-Meillet 882, Iraut-mann 256, Pokorny 2, 494)։ Հայերէնի մէջ նախաձայն s ընկնելով՝ հնխ. seno-տուել է նախ *ին, բայց պարթևական շրջանին ազ-դուելով իրանեան ձևերից՝ խաչաձեման օ-րէնքով ստացել է նրանցից՝ նախաձայն հ (ըստ Meillet MSL 21, 187). հմմտ. հում։-Հիւբշ. 467։
Ի հնումն ընդ մովսէսի հարցանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
Հին աւուրց մանուկն, որ ի խանձարուրս պատեցաւ. (Եփր. տեառնընդառաջ.։)
east-wind;
east-side;
shady place between mountains, cool & moist valley.
• , ի-ա հլ. «արև չտեսած՝ շուք տեղ ձորի մէջ» Եզն. Մամիկ. Վստկ. 48. որից ձմակային «ձորային անարև տեղ» Ճառընտ. «հիւսիսային (կողմը)» Պտմ. վր. ծմակա-նիստ Պիտ. ბմակացեալ Փիլ. Բենիկ. Մագ. թղ. 22. ծմակին «արևելեան քամին փչած տեղը» Ա. մակ. ժբ. 37. ծմակեցուցանել «մթագնել» Փիլ. ժ. բան. 221 և լին. 125 ծմակեցուցիչ Լմբ. մատ. 187. անծմակ Փիլ. լին. և ժ. բան։
հազար այր գնացե՛ք ընդ ծմակն, եւ միւսն ընդ դաշտն. (Մամիկ.։)
modest, bashful, retiring, timid, shy.
• «պարկեշտ, ընտանեսէր». մէկ անգամ ունի Գ. մակ. դ. 6 «Ամրածածուկ թօղաձիգ ծնկասէր հարսունք վարսս մեր-կացեալ»։
Որ սիրէ առ տնին նստել ի ծունկս, կամ կապիլ ի տուն պարկեշտութեամբ. ընդասուն. տնասէր.
nape of the neck;
occiput, back of the head;
խորոփոք —ի, nape.
• «գլխի կամ պարանոցի ետևի կողմը» Ագաթ. Ճառընտ. (Ագաթ. այլ ձեռ. ծոծրակ, ծործորակ). արդի գրականում ընդունուած է միայն ծոծրակ ձևը։
• ՆՀԲ մեկնում է «որպէս ծորակ՝ ե-րակ և անցք ուղղոյ կամ ծծոլ ընը ան-րակն և իբրու ծործոր կամ ձորամէջ»։ Պատահական նմանութիւն ունին ա-սոր. ❇օ saurā, եբր. sav-var «վիզ»։
ԾՈԾՈՐԱԿ եւս եւ ԾՈԾՐԱԿ. κοτίς occiput. Յետին կողմն գլխոյն կամ պարանոցին, րպէս ծորակ՝ երակ եւ անցք ուղղոյ կամ ծծոյ ընդ անրակն, եւ իբրու ծործոր կամ ձորամէջ.
Զլեզու դորա ընդ ծոծորակն հանէ՛ք. (Ճ. ՟Բ. ՟Ը. եւ այլն։)
Զլեզուն ընդ ծոծորակսն հանել։ ծակեալ զծոծորակսն, եւ զլեզուն ընդ այն հանէին. (Ագաթ.։) (կայ եւ ձ. ըստ հին տպ. ծոծրակս, կամ ծործորակս։)
dropping, trickling;
barberry;
new-mown hay.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. ծօ՛րէլ, Ալշ. Ախց. Մշ. Սլմ. ծօրալ, Ննխ. ձօրալ, Մկ. ծուոալ, Շմ. ծէօ-րիլ, Զթ. ձիւյիլ, ձիւրիլ.-Երև. Ղրբ. δοι «մեղրից կաթած ու երկարած թելը», Ախց. ծօր մէրղ «պարզ մաքուր մեղր».-նոր ձևեր են ծոր անել, ծոր գցել, ծոր ընկնել, ծոr կապել, ծոր տալ, ծորել «խօսքի ծայրը եր-կարելով արտասանել», ծորեցնել Հմշ. «զը-տել, մաքրել», ծորթփել «հունձը փռել՝ որ չորանայ», ծորան «յստակ (ջուր)», ծո-րորդ, ծորւոր «չորացնելու համար հունձքը փռող մշակ», ծործորոտ Ղրբ. «դարուփռս տեղ», ծորուցք «հունձը փռելով չորացնելը»։
Որպէս արմատ Ծորելոյ, Ծորեալ ինչ. Հիւթ ախորժ. (լծ. ընդ ջուր, սոր, թոր.)
sucking, suction;
marrow, pith;
essence;
ուղ եւ ծուծ, quintessence.
• , ո հլ. «ծծելու նիւթ» Գ. մակ. ե. 28 «մե տեսակ հա՞րկ» Արձ. 1041 թուից (Վիմ. տար. էջ 22). որից ծուծք «քթի եր-կու ծակերը, ռնգունք» Եփր. Բ. կոր. 91. Անան. յովն. ბծել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. ბծու-մըն Վրդն. սղ. ծծինք «ծծած տեղ» ԱԲ. թա-րախածուծ Յհ. իմ. պաւլ. ուղղածուծ Տօնակ. ուղղածուծ առնել Թուոց. իդ. 8. Վրդն. սղ. կաթնածուծ Եղիշ. հայր մեր. կովածուծ Նոնն. մեղրածուծ Գաղիան. ծծան (նոր բառ)։ Արմատիս երկրորդ ձևն է ბμē «ստինք» Ոսկիփ. Վստկ. 60. Տաթև. ձմ. զք. որից ծծակ «ծծի պէս ուռեցք կոկորդում» Ատ. լեհ. ծծկեր, ბծմայր (նոր բառեր)։
• = Փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. ժუժუ ձուձու «ծիծ, ստինքի պտուկ», ժუժუთა ձուձութա, ժუժუ-ზწოვარი ձուձու-մծովարի, მმუძებიანი մձուձեբիա-նի «դիեցիկ մանուկ», მამა-მძუაე մամա-մձուձե «հայր սնուցիչ, կառավարիչ, երախա-յի վերակացու», დედა-ბძეძე դեդա-մձեձե «ստնտու, ծծմայր», ἀიძა ձիձա «ստնտու», წოვა ծովա, წოვნა ծովնա «ծծել, ծծումն», წუწნა ծուծնա «ծծել», ვამოწუწვა գամո-ծուծվա «ծծելով դուրս քաշել», წვა ծու-ծընվա «ծծելով հանել», წუწვა ծունվա «խոնաւացնել, թրջել», წოვება ծովեբա «ծիձ տալ», წუწი ծուծի «արատ», ἀუძγὸ ბაჭოεხ ձուձուո հոծովս «ծիծ է ուտում», მეძუბური մեձուձուրի «դիեցիկ մանկիկ». ნთა ձուա «հիւթ, հոյզ», լազ. ձու «ծծել», ծուծոնոր «ծծել», ցիցի, ցիցիլի «ծիծ», ավար. ծօէզէ «ծծել» ևն։ Նման հնչիւնով բառեր շատ կան զանազան լեզուների մէջ. հմմտ. նբգ. zitze, հիւս. գերմ. titte, հգերմ. tutta, tuta. ան-գըսք. tit, յգ. tittas, իտալ. tetta, zizza, zez-zolo, լեհ. cyc, խրվաթ. czeczek, դալմատ. czicza. հունգ. tsets, օսթյաք. tJuti ոն։ ցիցա, ռում. titä, օսս. ջէջէ, ցիցի, քրդ. [arabic word] čičik (Աւետարանի թարգմանութեան մէջ ջըջըք. ինչ. Ու ժը աւ. ջրջրքռա քօ ժը դառա շիր տան «Եվ ստեանցն որ դիեցուցին զքեզ» Ղուկ. ժա. 27), ալբան. ցիցէ, յն. τιτϑός, եբր. [hebrew word] zīr, արաբ. օ ︎ zīzat, ասուր. zizē «ծիծ, ծծել». ինչպէս նաև ա-րաբ. [arabic word] days «կնոջ ստինք» (որի հա-մար Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 242 ասում է թէ հարազատ արաբերէն չէ) ևն։ Այս բա-ռերից ոմանք բնաձայն են, ոմանք պատա-հական նմանութիւն ունին և ոմանք էլ փո-խառեալ (Berneker 129)։ Հայերէնը կով-ևասեան ընտանիքից փոխառեալ ենք դնում այն պատճառով, որ այստեղ ենք գտնում զարզական արմատը (ծու) և նախնական նշանակութիւնը։-Աճ.
Հագագ շնչոյն ի տրտմութենէն թանձրացեալ լնոյր զանցս շնչերակացն, եւ ընդ նրբագոյն փողոցս երկուց ծծոցն ճնշելով յարտափչելն սուլէր (այսինքն խորդայր). (Անան. ի յովնան.։) (ուր մարթ է իմանալ եւ զծծողական անցս պարանոցին։)
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
• , ո հլ. «ո՛չ-ուղիղ, թիւր, կոր» Եւագր. Վեցօր. 144 (սեռ. ծռոց), Ոսկ. յհ, բ. 9. որից ունինք ծռել Սիր. իէ, 26. Կոչ. Ոսկ. մ. բ. 19 և յհ. բ. 8. ծռութիւն Առակ. ը. 8. Ոսկ. յհ. ա. 27. ծամածուռ Պտմ. աղէքս. ծա-մածռել Յհ. իմ. պաւլ. ծեքածուռ Ճառընտ. ծուռքիթ «քիթը ծուռ» ԱԲ. ծովիզ «վիզը ծուռ» Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 30 (չունի ՆՀԲ, բայց կայ ծռավիզ ԱԲ). ոճով ասւում է օձի համար ծուռ առնուլ «գալարիլ» Ոս-կիփ. կրկնութեամբ՝ ծուռումուռ Տաթև. ձմ. իդ։
• = Ընիկ հայ բառ՝ հնխ. g'uro-ձևիր. հմմտ. յն. γυρός «կոլոր, կորացած», γῦρος «շրջանակ, բոլորակ, ծիր», [other alphabet] «ծռել, կորացնել»։ Հայերէնից և յունարէնից դուրս ուրիշ տեղ պահուած չէ։ Հայերենում ռ ձայ-նը յառաջ է եկել նախաւոր ծուռն ձևի պատ-ճառաւ. որ թէև հին մատենագրութեան մէջ աւանդուած չէ, բայց պահուած է նոր գա-ւառականներում (տե՛ս Pokorny 1, 557. համարում է հնխ. geu-«ծռել» պարզաևա-նից՝ r մասնիկով)։-Հիւբշ. 457։
• ՆՀԲ լծ. սանս. dur, լտ. curvus «ծուռ»։ Brosset JAs. 1834, 389 և Pe-term. 62 լծ. հյ. թիւր։ Հիւնք. ծիր ռա-ռից։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 ա-րաբ. [arabic word] zar', zur'։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet MSL 7, 165 և Esquisse, էջ 34։ Müller, Armen. VI. 3 սրանց է կցում նաև հյ. ծիր, որ Հիւբշ. 457 չի ընդունում։ Patrubány ՀԱ 1906, 367 մերժելով γυτός ձևը, կցում է ծեր բառին։ Lidén, Arm. Stud. 121 նոյնպէս մերժում է համեմատել յն. γορός ձևի հետ, որովհետև՝ հա-կառակ ուրիշ հնդևրուագէտների. այս յն. բառի նախաձայն γ համա-րում է <հնխ. g' և ո՛չ թէ g. յն. γορός ձևին կցում է հյ. կոր, կորի, կորիզ, կուռն, կրուկն ևն, իսև ծուռ համեմատում է ծիր և կամ ծառայ բա-ռի հետ, իբր հնխ. g'ers-«դառնալ» միջև տատանւում են Boisacq 159, Trautmann 80, Berneker 363.-Pe-tersson. KZ 47. 257 ընդունելով Li-dén-ի մեկնութիւնը, ծուռ դնում է հնխ. g'orso-)։ Patrubány ՀԱ 1908. 215 հյ. ծառ և հանգլ. čerran «դառնալ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձ. 425 թթր. ter, tir, օսմ. ters «հակառակ, հակադարձ»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] savar «ծռիլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 941)։
packet;
package;
roll;
envelope, cover;
bag of money;
—ք կախարդաց, fascination, talisman;
cf. Թուղթ.
• = Փոխառեալ է ասոր. ბ︎ sərār կամ [arabic word] sərārā «քսակ» բառից. հմմտ. եբր. [hebrew word] sərōr «կապոց, տրցակ», արաբ. [arabic word] šurra «դրամածրար, միջին դրամ փաթաթած շորի կտոր». բոլորն էլ ծագում են ընդհանուր սեմական srr կամ sor «կա-պել, փաթթ, կապոց շինել, քսակի մէջ գրամ կապել» արմատից։-Հիւբշ. էջ 306։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ծիր արարեալ ընդ իրար... լծ. և եբր. ծէրօր»։ Ուղիղ մեկ-նեց Lag. zu Prov. 26, 8։ Հիւնք. ար-ծաթ բառից։ Karst, Յուշարձան 407 ռումեր. sar «պատել», 425 թթր. tar-ter «նեղացնել», ույգ. termek «հաւա-
δεσμός, ἁπόδεσμος alligamentum, ligatura, fasciculus, sacculus συστροφή conglobatio βασκάνιον fascinum, -us. (Որպէս թէ ծիր արարեալ ընդ իրար) Կապոց ամփոփեալ շուրջանակի. փաթոյթ. Պատատ. պահարան. կապ. խուրձ. քուրձ. քսակ. Ծրարոց, կծիկ. (լծ. եւ եբր. ծէրօր)
construction;
preparation, furniture, ornament;
— գրոց, binding of books;
ready, quite ready, prepared;
active, diligent;
disposed;
— լինել, to be ready, prepared;
to be disposed to.
• «պատրաստ. 2. գինուած» Նեեմ. դ. 10, 14. ժգ. 30. Ագաթ. Ոսկ. լհ. ա. 33 մ. բ. 12 և Եբր. իգ. Եւս. պտմ. իբրև գյ. ո հլ. «կազմած, հանդերձանք, սպաս, զարդ» Ոսկ. յհ. բ. 14. Պիտ. որից կազմել «յօրի-նել, կարգաւորել, պատրաստել, զրահաւո-րել» ՍԳր. Ոսկ. յհ. և մտթ. «պատերազմիլ» Վրդն. պտմ. էջ 56. կազմիչ Ագաթ. Վեցօր. Եզն. կազմած ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ. Ոսկ. կազմակերպել Ոսկ. յհ. կազմութիւն ՍԳր. Ագաթ. կազմուած Վեցօր. Մծբ. գե-ղեցկակազմութիւն Սկևռ. ես. երկնակազմ Տօնակ. պնդակազմ Ա. մկ. գ. 17. Եփր. վկ. արև. Ոսկ. Մծբ. ընդդիմակազմութիւն Ա-ծաբ. կարկտ. լուսակազմ Լծ. ածաբ. Յս. որ-դի։ Նոր բառեր են ամրակազմ, թուլակազմ. տկարակազմ, անկազմակերպ, կազմակեր-պիչ, կազմակերպչական, կազմարար, կազ-մատուն, կաշեկազմ, թղթակազմ, լաթա-կազմ, փառակազմ, կազմալուծել, կազմա-լուծութիւն, կազմախօսութիւն ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇მა կազմա, კაზმვა կազմվա, ამა ակազմա «զարդարել, պատրաստել, յարդարել, ձին թամբել», დაკაზმა դակազմա «ձին թամբել, նաւր յարդարել ևն», გამოკაზმება գամոկազմե-բա «ճանապարհ ընկնել», φეკაზმული շե-կազմուլի «զարդարուած», აღკაზმულობა աղկազմուլոբա «պճնանք, զարդարանք», რხენის აკაზმულობა ցխենիս ակազմուլոբա «ձիու զարդ, կազմած», տեղափոխութեամբ նաև յმაზვა կմազվա «կազմել», შეკმაზული շեկմազուլի «պատրաստ՝ թամբած ձի»։
Են կազմ առ ի յընդունել զբանն։ Առ փրկութիւնն կազմ. (Շ. մտթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։ Նար. ՟Խ՟Դ։)
milk;
— կովու, այծու, մաքեաց, իշոյ, cow's, goat's, ewe's, ass's;
— ձկան, soft roe;
շիճուկ —ին, butter -;
whey;
թարմ՝ թթու —, fresh, sour -;
կաթամբ սնանիլ, to live on milk;
— տալ, to suckle;
գրել զ—, to suck;
կթել —, to milk;
ամջատել ի կաթանէ, to wean.
• , ն հլ. (-թին, -թամբ, -թանց) «կաթ» ՍԳր. որից կաթնաբեր Ոսկ. մտթ. կաթնակեր Եզն. Յերոն. կամ կաթնկեր Եբր. ե. 13. կաթնակերագոյն Կոչ. կաթնասուն Նար. Շար. կաթնաբոյծ Յհ. իմ. երև. կաթ-նածուծ Եղիշ. հայր մեր. իշկաթնուկ Առաք. լծ. սահմ. 540. նոր բառեր են կաթնավա-ճառ, կաթնավաճառուհի, կաթնաման, կա-րընտու, կաթնատամ, կաթնատնտեսութիւն, կաթնեղեն, կաթնատուն, կաթնահատութիւն ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. g2a։ lakt-ձևից. սրա միակ ժառանգներն են յն։ γάλα (սեռ. γάλαϰτος), հոմեր. γλαγος-երետ. ϰλαγος և հլտ. lacte, lacti, լտ. lac (սեռ. lactis) «կաթ». լատինականից են փոխառեալ իռլ. lacht, կորն. lait, կիմո. llaeth. իսկ լատիներէնի ածանցներն են ֆրանս. lait, իտալ. latte, սպան. leche ևն։ Հնխ. g2alakt-տուել է նախ յն. *ϰαλαντ' (որ պահուած է սեռականում) և սրանից՝ վերջաձայնի անկումով *γάλαϰ-> γάλα (հմմտ. Gauthiot, La fin de mot, էջ 124. տե՛ս և Boisacq 139, 1102)։ Նոյնպիսի ան-կումով և առաջին ձայների կորուստով ձևա-ցել է լտ. *glact>lact>lac (հմմտ. Solm-sen IF Anz. 19, 31 և Walde 403)։ Հայերէ-նի մէջ հնխ. g2alakt-նման սղումներով տուել է նախ g2alt> *կաղթ, որ աւելի կըր-ճատուելով դարձաւ կաթ և -ն մասնիկով՝ կաթն։ Հնագոյն *կաղթ ձևը պահում է դեռ Ագլ. կախց, որի մէջ վերջաձայն թ փոխուած է ց-ի (հմմտ. խեղդ-հեղձ, խայտ-խայծ, փոխինդ-փոխինձ, Ղրբ. կլոնդրակ, կլպընդ-րիկի=Դոր. կլոնձրակ, կլպնձրիկի, երև լոդ-լոձ «դեղձի մի տեսակ» ևն), սրա մօտ միանգամայն թրթռուն ղ՝ դառնալով խուլ խ. Pokorny 1, 659 (նախաձևը դնում է g2lag-կամ g'lak-, չեզոք սեռի ուղղական հոլով՝ glak-t). հայերէնը չի կարող լինել այս ձե-ւից, որովհետև այս ձևը պիտի տար *լաթն, այլ միայն g'alakt-։ Նոյն բառի աւելի յե-տին ձևափոխութիւնն է Հւր. կախս։-Աճ.
γάλα սեռ. γάλακτος lac, lactis. Սպիտակ եւ անոյշ հիւթն ստեանց մարցն կենդանեաց ի սնունդ ծննդոցն ի մատաղութեան. կաթ. սիւք (որ է լծ. ընդ շիթ, եւ ստին. ար. լէպէն. եբր. լապախ. պ. զիր).
Կաթամբ կուսին կերակրի հացըն կենաց անմահից. կաթամբ կերակրի որ կերակրէ զաշխարհս. (Շ. տաղ.։)
contrary, opposed to;
bale, bag, sack, pack.
• «հակառակ» Լծ. սահմ. այս արմա-տից են հակիլ «ծռիլ, միտիլ» Իմ. թ. 15, հակերգ «վիճաբանող» Մծբ. հակառակ «դէմ, ընդդէմ, ներհակ» և փոխաբերաբար «սա-տանայ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. Եզն. հակառակա-գնաց Վեցօր. հակառակասէր Ագաթ. հակա-ռակել ՍԳր. Ոսկ հակառակորդ ՍԳր. Եփր. Թուոց. հակառակութիւն ՍԳը. ինքնահակա-ոակ Կլիմաք. խոնարհահակ Վեցօր. էջ 56 ներհակ Արիստ. ստորոգ. սրտառակիլ Լմռ. սղ. ներհակօրէն Հայել. 303 (նորագիւտ բառ), հակակիլ «հակառակիլ» (չունի ԱԲ) Խսրվկ. էջ 158. «Եւ նոքին անուանքն մարդ-կայինք, որք հետևին մարմնոյն Քրիստոսի, հակակեալք լինին նմա»։ Այստեղ է պատ-կանում նաև հակ «բեռան կապոց» Մանդ. Ոսկիփ. Վրդն. առկ. 152, այսպէս կոչուած՝ ակնարկելով ձիու երկու կողմը՝ իրար դէմ դրուած կապոցները։ Մի ուրիշ ընդլայնաց-մամբ ունինք հակ «պատասխան (հմմտ. Ննխ. դարձ «պատասխան»). 2. զուգորդ» ըստ Բառ. երեմ. էջ 172։ Նոյնից է յառաջա-նում վերջապէս հակակ «հաւասար, նման», որ մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 60՝ բա-ցատրութեամբ միասին. «Ո՞ւր Հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հա-ւասար». հմմտ. Վստկ. 198՝ Հալեաց ի ւն-ձին մեծութիւնն և զգլուխն ըստ անձինն մե-ծութեան հակակայ արա՛։-Յետոսկեդարեան հայերէնի մէջ հակ դարձած է շատ գործա-ծական նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. ἀντι-ձևին. այսպէս՝ հակադարձ= ἀντίστρο-φος Արիստ. հակակիր= άντιπαϑής Սահմ, հակատրամատել= ἀντιδιαί́ρεοις Անյ. ստոր. հակադրել= ἀντιτίϑημι Արիստ. ևն։ -Մի-ջին հյ. ունինք հակառ՝ գործածուած 994 թուի մի արձանագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տար. էջ 11)։ -Նոր գրականում կազ-մուած են բազմաթիւ բառեր, որոնցից յի-շենք՝ հակաականանաւ, հակաառաջարկ, հա-կադաշնակցական, հակազդեցութիւն, հակա-թոյն, հակաթոռ, հակակարծիք, հակակղե-րական, հակակրութիւն, հակահարուած, հա-կահրէական, հակամանկավարժական, հա-կամարտութիւն, հակայեղափոխութիւն, հա-կայեղափոխական, հականեխել, հականե-խական, հակապետական, հակաառողջապա-հական, հակասահմանաղրական, հակասա-կան, հակուղիղ և այլն։
• ՆՀԲ հակել՝ լծ. թրք. էկմէք, էկիլմէք «ծռել, ծռիլ», հակառակ՝ հակ առ ակ կամ հակ առեալ։ Տէրվ. Նախալ. 109 ռնում է հնխ. sak «հետևիլ» և sag «հա-կիլ, յարիլ, յամել» արմատները. առա-ջինից հանում է սանս. sac, sasč, յն. ἐπομαι, լտ. sequi «հետևիլ» և socius «ըն-կեր», լիթ. sékti, իսկ երկրորդից՝ սանս. saǰǰ, երկուսից դնում է հյ. հակ, հակա-ռակ, հակիլ, զակատիլ, հանգչիլ, հան-գիստ, հանգոյց, յանգ, յանկ, յագչել, յանգչել, յանկչել, յանկուցանել։ Հիւնք. հաճ բառից։ Bugge KZ 32, 12 համա-րում է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pak-ձևից. հմմտ. հսլ. paky «նորից, դարձեալ», opako, opaky, opače «յետս կոյս, հա-կառակ», pače «աւելի», սանս. ápanc, ápāča-«հակադիր, յետևը «տնուած. արևմտեան», ápāka-«հեռուից եկած, մեկուսի», զնդ. apas պրս. hāz «նո-րից, յետս, յաճախ», բելուճ. paδ «յա-ճախ», լտ. opācus «ստուերում գըտ-նուած (այսինքն արևին հակադիր)», հբգ. abah, abuh «հակադարձ, հակընդ-դէմ», հհիւս. bak «յետևը, թիկունքը»։ Այս մեկնութիւնը յիշում է Հիւբշ. 462 կասկածով. ընդունում է Meillet MSL 10, 270. այսպէս նաև Walde 540 և Po-korny 1, 50 հնխ. apo, po-«դէն» ար-մատի տակ. բայց կան զանաղան ձաւ-նական անպատեհութիւններ, որոնք ան-ստուռ են դարձնում այս մեկնութեւ-նը։-Scheftelowitz BВ 28, 305 և 29, 56 հակիլ=լտ. uncus, յն. ἀγϰών, իռլ. ēcath «կարթ», սանս. ančati և հլ. ան-կիւն բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան
• 4Ոი ասուր. hāqu «յարիլ», 427 թթր. ek, eg «ծռել», իսկ էջ 423 հակառակ ստու-գաբանում է հակ+կառ+ակ և կառ ձևի դէմ դնում է թթր. kar «դէմ, ընդդէմ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բառ. 212 պհլ. ag, ak «թշնամի, հակառակորդ» կաս-կածելի բառից։
• ԳՒՌ.-Տփ. հակ տալ «հակուիլ՝ ծռիլ» (յատկապէս կշիռքի նժարի համար է աս-ւում), Երև. Տփ. հակ, Զթ. հօգ, հոգ. Հճ. հօգ, Ջղ. խակ «բեռան հակ, բարձուած բեռան մէկ կողմը, թայը», Շմ. հակ, Ղրբ. հա՛կնը, Ագլ. հօ՛կնը «պայուսակի մէկ աչքը», Այն, Վն. հակառ «յամառ՝ հակառակ մարդ», Մկ. խակառ, Նբ. հակառ կանգնիլ, Երև. հակաս ընգնէլ, Վն. հակառ իյնալ, Ալշ. Մշ. հագառ կէնալ «հակառակիլ, մէկի հետ բռնուիլ, կռուիլ».-Ջղ. հակառակ «ընդդէմ» և խակա-ռակ «դռան փականք».-«հակառակ», բայռ աւելի փխբ. «սատանայ» նշանակութեամբ ունին Ախց. Երև. Կր. Շմ. Ոզմ. Սլմ. հակա-ռակ, Ալս. Մշ. Ննխ. Պլ. Սչ. Տիգ. հագառագ, Ասլ. հագառագ, հագառայ, Զթ. հագառօգ, հագառոգ, Տփ. հակարակ, Հճ. հագարօգ, մի-այն հակառակի պէս դարձուածի մէջ.-Ննխ. հագրոգէլ «հակառակիլ».-Ղրբ. նէ՛րհակ, Ապ. նէ՛հրակ «ներհակ, հակառակասէր», Ջղ. ներհակել «հակառակիլ»։ -Շրջմամբ ունինք ճաճակառութիւն (Ակն. Պլ. ևն), իբր գրական հակաճառութիւն ձևից փոխառեալ։-Նոր բա-ռեր են հակառակու «ի հեճուկս», հակկալ «մաճ ևամ բեռը պահելու փայտ», հակու հա-կու անել, հակուն տալ «երկու կողմ կաղալ, յերկուս հետս կաղալ»։
ՀԱԿ ՀԱԿՔ. Արմատ Հակելոյ. Հակեալ ի մի կողմն. հակառակ. ընդդէմ. (որ առաւել վարի ի բաղադրութիւնս որ զկնի)
Անուանին հակոտնեայք. (որպէս թէ հակ եւ ընդդէմ մեր են. Լծ. սահմ.։)
Զհակս բեռինն բացէ ի բաց ընկենուն (յաւանակք). (Մանդ. ՟Ե. (որ ի Ճ. ՟Դ. վրիպակաւ գրի, զհարկս)։)
Հակ փորձութեանց զբարեկամսն փորձէ. կամ իմա՛, բեռն, ծանրութիւն, եւ կամ ընթերցի՛ր, հարկ։
alica.
• «թեփից և կեղևից մաքրուած հնտեղէն». Եփր. երաշտ. 304 (Ցամաք է մի-այն ընտրել զմաքրագոյնն ի հաղիկա կամ ի ծնունդս ցորենոյ»։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։
Արմտիք մաքրեալ ի թեփոյ կամ ի կեղեւանաց. (լծ. ընդ արաբ. հալիճ. որ է վուշ կամ բամբակ մաքրեալ ի սերմանց)
savour, taste;
check, moderation;
— դնել, to moderate, to check.
• ԳԴ պրս. [arabic word] fām «երանգ, որպիսու-ժիւն, համ» բառից։ ՆՀԲ համ «չ։ փաւո-րութիւն» ձևի դէմ դնում «որպէս ռմկ. կեամ, կէմ, լկամ, սանձ», սկ ՋԲ մեն.և անգամ իբրև առանձին բառ նշանակում է «համ, կեամ, լկամ, սանձ»։ Չուռենով համ «ճաշակ» բառի հետ համեմատում է վրաց. գեմո, գեմովնեբա «ճաշակ, համ», գեմեբա «ճաշակել, ճաշակելիք, ճաշակելեաց զգայարան», որի դէմ Brosset, JAs. 1834, 369-4︎ դրած է աոս. kā̄m «կամք, քիմք»։ Canini, Et. é́tym. 31 համ տես համեմ։ Հիւնք. համ, համեղ, համեմ հանում է յն. ἀμομον բառից։ Lidén, Arm. stud. 67 իբր բնիկ հայ կցում է լտ. sapere «ճաշակել». sapor «համ», մբգ. ent-seben «համտե-սեւ», հբգ. saf «հիւթ» բառերի հետ. հայը դնում է sap-mo նախաձևից, որ կազ-մուած է հնխ. sap-արմատիզ. mo մաս-նիկով։ (Այս մեկնութիւնը ընռունում են Walde 676 և Pokorny 2, 45. բայց հնխ. sap-mo պիտի տար հյ. *հօմ)։ Ghar-pentier IF 25, 250 բուն նշանակութիւնը դնելով «հիւթ»՝ հանում է հնխ. pō «խո-մել» արմատից, -mo մասնիկով։
• ՆՀԲ համարում է համ «ճաշակ, ախոր-ժանք» բառի մէկ նոր առումը՝ իբր ըն-դունարան զգալի հեշտութեան և ախոր-ժանաց, որից հանում է նաև հյ. ամուլ «անծնունդ» և թրք. (իմա՛ արաբ.) hā-mila «յղի»։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Lidén, Arm. Stud. 67, որ այս փոխա-բերութիւնը մինչև նախալեզուն հասցնե-լով՝ համք բառի հետ է համեմատում սանս. sána «առնի անդամ, կանառի ամօթոյք», լտ. sōpiō «առնի», pro-sapia «սերունդք, ծնունդք» և բոլորը միասին կցում է համ «ճաշակ»=լտ. sapere «ճաշակել, համն առնել» ևն ար-մատին։ (Յիշում է Walde 618 կասկա-ծով)։ Charpentier IF 25, 250 լտ. pē-nis, յն. πεος ձևերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ︎ han «կանացի անդամ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 720), նոյնպէս և թրք. ❇ am «կա-նացի անդամ», որին ցեղակից է դնում Թիրեաքեան, Բազմ. 1913. 341-
Ներքին համք որովայնին, որ շարժէ զամենայն մարդ ի մարմնական ցանկութիւնսն։ Ներքին համօքն շաղեալ պատին. համք ընդ համս խառնին. (Եղիշ. խաչել. եւ Եղիշ. յես.։)
Գաւազանս ընդ ներքին համսն վարէին. (Յհ. կթ.։)
cf. Գորշախայտ.
• = Պհլ. ❇ hamāk «ամբողջ, ամբողջա-պէս, բոլոր», մանիք. պհլ. [hebrew word] namāg (Salemann, Manichaische Stud. ЗАН 8 84), բելուճ. hamak, hamuk, hama «բոլոր. իւրաքանչիւր», պազ. hamā, պրս. [arabic word] hama «բոլոր, ամէնքը», [syriac word] ︎ hamagī̄ «բովան. դակ» (Horn § 1103). աւելի ընդարձակ տե՛ս ձամ.։-Հիւբշ. 177։
ա. գ. եբր. խում. Համակեալն ի գոյն խառն ընդ սպիտակ եւ ընդ սեաւ. գորշախայտ.
aid-de-camp;
adjutant.
• ԳԴ պրս. հէմրազ «խորհրդակից» ձևից։ ՆՀԲ «թերևս իբր համահարազատ կամ պրս. հէմէրզ «համապատիւ և երկրա-կից» (իմա՛ ham-arz «համարժէք» կամ ham-marz «գաւառակից»)։ Սւրոպա 1852, 123 պրս. [arabic word] hamrāz «խոր-հըրդակից»։ Էմին, Ист. Aсохика 1864, էջ 83 պրս. ham «համ»+arz «երկիր», իբր «հայրենակից»։ Տէրվ. Մասիս 1882, օգոստ 18 հարզ «մտերիմ, ընկեր, ազ-գական», որ կազմուած է հար մասնի-կով՝ զա, զան «ծնիլ» բայից և գտնւում է նաև ապա-հարզ-ան բառի մէջ։ Հիւնք. ապահարզան բառից։ Հիւբշ. 177 գուշա-կեց իրանեան ծագումը։ Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 57 պրս. հէմրազ «խորհրդա-կից»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ վերի ձևով Stackelberg (անդ)։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 382 պրս. arzan=արժանիք
Համահարզ երկոցունց։ Զեղբայր թագաւորին լփնաց, եւ զբազում համհարզս նորին ընդ նմին սատակէր. (Եղիշ. ՟Զ. եւ ՟Գ։)
fragrant, odoriferous, sweet-smelling or scented.
• = Պհլ. *hamspram ձևից, որ թէև աւան-դուած չէ իրանական գրականութեան մէջ, սակայն կայ արմատը՝ պհլ. spram կամ spa-ram, պազ. sparham, պրս. isparam, sipa-ram, isparγam «ռեհան ծաղիկը», սոգդ. *sparγum «ծաղիկ»։ Սրանցից բարդուած ձևեր են հյ. շահասպրամ, պհլ. nānukspram, պրս. mūrdisparam, mūrdisfaram ևն ծաղկի անունները։ -Սպրամ բուն իրանական բառ է և նշանակում է «ծաղիկ». հմմտ. սոգդ. *sparγmak «ծաղիկ», զնդ. sparəγa «ծիլ, ընձիւղ» (սլաքի), frasparəγa «ծիլ, ոստ» (ծառի)։ Պատկանում է հնխ. sphereg-, sperg-արմատին, որի ժառանգներից յիշա-տակելի են սանս. sphúrǰati «յանկարծ դուրս գալ», sphúrja «մի տեսակ բոյս», յն. ἀσπά-թαγος «նորաբողբոջ ծիլ, ծնեբեկ», լիթ. spur-gas «բոյսի աչքերը», հոլլ. sporkel «փետ-րուար ամիսը», անգլ. spring «գարուն» (իբր ակնուռները բացուելու ժամանակ), անգսք. spraek, spranka «ծիլ» ևն (տե՛ս Walde 728, Pokorny 2, 673)։-Հիւբշ. էջ 177։
ՀԱՄԱՍՊՐԱՆ կամ ՀԱՄԱՍՊՐԱՄ. ի. գ. Համասպրամ եդաւ ի կարգի բառարանիս ըստ սովորական առման նախնեաց՝ որպէս ընդհանուր անուն անուշահոտ եւ համասփիւռ ծաղկանց։ Այլ ասի լինել ի կողմանս հայաստան աշխարհի եւ առանձին ծաղիկ սակաւագիւտ.
cf. Կաթողիկեայ;
cathedral, basilic.
• . ի հլ. «րնդհանրական քրիս-տոնեական (եկեղեցի)» Եփր. աւետ. 330, 335. Եղիշ. գ. էջ 51. Յհ. իմ. երև. «մայր կամ աթոռանիստ (եկեղեցի)» Խոր. Յհ. կթ. Տօնակ. «առաքելական թղթեր» Եւս. պտմ. Տօնակ. որից կաթողիկեայ «ընդհանրական (առաքելական թղթերի համար ասուած)» Ագաթ. Շնորհ. Գնձ. կաթողիկեցի «մայր ե-եեղեցու աւագերէց» Վրդն. պտմ. կաթողի-կէական «ընդհանրական» Նանայ. Մաքս. եկեղ։ Այս բառերը գրւում են նաև կաթուղի-կէ, կաթողիկեայ ևն. հմմտ. Բարթողիմէոս >Բարթուղիմէոս։-Միջնադարեան բժշկու-թեան լեզւով՝ կաթուղիկէ նշանակում է նպև «մեծ երակ». հմմտ. Մխ. բժշ. էջ 124 «Վե-րակն զոր կտրես՝ զկաթուղիկէն առ կամ ի բասիլիկէն». բայց յատկապէս Տաթև. հրց. 244, ուր գրուած է կաթալիկէ և մեկնուած «լեարդի ստորին մեծ երակը». հմմտ. վրաց. კათოლიკე ძაროვი կաթոլիկե ձարղվի «մայր երակ, շահդամար» Չուբինով, էջ 102։ (Բառիս վրայ տե՛ս նաև Seidel, Մխ. հեր. § 341)։
• = Յն. ϰαϑολιϰή «ընդհանրական, տիեզե-րական (առաքելական թուղթ կամ եկեղեցի), մայր եկեղեցի». կազմուած է ϰαβά «ըստ» և ὄ'ος «ամենայն» բառերից. փոխառու-թեամբ անցել է բոլոր քրիստոնեայ. ազգե-րի լեզուներին. ինչ. լտ. catholicus, ֆրանս. čatholique, վրաց. კათოლიკე կաթոլիկե ևն. նոյն իսկ տճկ. ասւում է ❇ ︎ qa-tolik «կաթոլիկ հայ»։-Հիւբշ. 353։
• Հներից Տաթև. հարց. 532 «կաթողի կէն ընդհանրական լսի»։ Ուղիլ մեկնե-ցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
իգ. ԿԱԹՈՂԻԿԷ որ առ մեօք գրի եւ ԿԱԹՈՒՂԻԿԷ. Բառ յն. գաթօղիգի՛. լտ. գաթօ՛լիգա. καθολική catholica. Ընդհանրական. տիեզերական. սեպհականեալ մակդիր ընդհանուր եկեղեցւոյ քրիստոսի.
Խոստովանեսցիս ընդ մեզ, մանաւանդ թէ ընդ հանրական կաթողիկէ եկեղեցւոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
an oriental ecclesiastical dignity, patriarch of a people;
— Հայոց, Catholicos, Patriarch of the Armenian Church.
• = Յն. ϰαϑολιϰός «ընդհանրական, տիե-զերական» ածականն է՝ գոյականաբար գոր-ծածուած. որից փոխառեալ են նաև լտ. catholicus. արաբ. [arabic word] ǰāϑalīq կամ [arabic word] jatalīq, ասորի տառադարձութեամբ [arabic word] katulīka (Մառ. Гpaм. др.-apм. էջ 18), վրաց. კათოლიკოზი կաթոլի, կոզի (թերևս հայերէնի միջոցով)։ Տե՛ս նաև երը՝ կաթողիկէ բառը։-Հիւբշ. 353։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէ հներից Լմբ. մատ. 83 «Ի սոյն աստիճան են կաթո-ղիկոսք, որ թարգմանին ընդհանրա-կանք». նոյնպէս Տաթև. ամ. 52 «Ընդ-հանուր ասի կաթուղիկոսն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Schroder. Thesaur. էջ 47 և 382. յետոյ ՀՀԲ, ՆՀԲ ևն։ Նո-րայր, Կոր. վրդ. էջ 71 համարում է թէ յն. «ընդհանրական» իմաստը նախ Ա-սորիները դարձրին «հայրապետ», որոն-ցից էլ փոխ առին հայերը. սրան ապա-ցոյց է համարում ու ձայնը, որ կաւ նաև պսորու մէջ։ (Բայց այն ժամա-նակ ի՛նչպէս պէտք է բացատրել -ոս վերջաւորութիւնը՝ որ չունի ասորին)։
Ի սոյն աստիճան են կաթողիկոսք, որք թարգմանին ընդհանրականք. (Լմբ. պտրգ.։)