cf. Վարդատիպ.
ՎԱՐԴԱՏԵՍ ՎԱՐԴԱՏԵՍԱԿ. Ունօղ զտեսիլ վարդի. վարդագոյն. վարդատիպ.
cf. Վարդատիպ.
ՎԱՐԴԱՏԵՍ ՎԱՐԴԱՏԵՍԱԿ. Ունօղ զտեսիլ վարդի. վարդագոյն. վարդատիպ.
rose-bush, rose-tree;
վայրի —, dog-rose, hip-rose;
—ք, rosery, ground planted with rose-bushes.
Մնացի ես ի ներքոյ վարդենեաց, որ ոչ էր ծաղկեալ։ Մու՛տ ի բուրաստանդ, եւ յարմատոյ շոճի թփոյն առ վարդենեօքդ առցես հոտ. (Պտմ. վր.։)
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
պ. վարանտէն (ըստ ամենայն նշ) Նոյն է եւ յն. լտ. արօ՛օ, ա՛րօ. ἁρόω aro ἁροτριάζω sero σπείρω semino, spargo κατασπείρω dispergo. Վար առնել կամ ի վար արկանել զերկիր. արտ վարել. արօրադիր առնել. հերկել եւ ցանել. սերմանել, եւ գործել զերկիր. մշակել. վարուցան ընել, բռնել, բանեցնել, ցանել.
Յանհիւթ ապառաժ տեղին թէպէտ վարել վարիցէ ոք, անմասն եղեալ ի պաղոյն զրկի. (Ագաթ.։)
Վարել զսայլ, կամ զանասուն։ Վարել զմարդիկ ի գերութիւն, կամ բռնութեամբ, կամ ի խաղաղութիւն։ Վարիլ ի սպանդ, կամ ի ցանկութիւնս։ Հոգւով աստուծոյ վարին։ Վարեցաւ յիսուս յանապատ ի հոգւոյն՝ փորձիլ ի սատանայէ։ Վարէր հոգւովն յանապատ.եւ այլն։
Միոյ արարչի գործ է ամենայն ինչ, եւ նոյն վարէ եւ տածէ զբնաւ. (Եզնիկ.։)
to exercise oneself in, to practise, to get used, accustomed or inured, to grow familiar with;
to be formed, instructed;
— աշխատութեան, to get inured to work;
ի գիրս վարժեալ, brought up in letters, educated or well versed in literature.
Զնոյն գոգցես զօրէն բանաւորացս վարժի իմն (եւ) հրահանգի զանօրէնութեանցն ցոյցս։ Վարժէր եւ հրահանգէր (մովսէս) ի նմին յեգիպտոս զբանական պայծառութեանցն գիտութիւնս։ Օրինակ զգուշալի զկնի եղելոցն մարդկան առ ի վարժել զլաւագոյն ուսումն վարդապետութեան. (Պիտ.։)
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
Զուգախնդիր զպատուոյն հայցել վարկ, կամ զերկդրամենին պահանջել վարկ։ Զգեղեցիկ ներբողականսն նմա հատուցանել վարկ։ Զմեծագոյնն բամբասանաց տարաւ վարկ։ Զարդարակ հատուցէ՛ք վարկ (մահապարտիս)։ Ի դէպ է եւ զվարկն հատուցանել արդարակ։ Առ գործոյն հաշուելով զուգահաւասար վարկիչ. (Պիտ.։)
to conjecture, to judge, to presume, to think, to deem, to find, to esteem, to look upon as, to repute or regard as;
արժանի —, to think, deem or find worthy.
Պատուականագոյն վարկանիմ զվարդապետութեան նորա օրինակս. (Պիտ.։)
Զնախնոյն պարտիս ինքեան վարկուցեալ։ Ամենայնիւ վարձս վարկուցեալ՝ ընդ նմին վասն նորին աղերսել. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Խ՟Ը։)
Լաւ վարկաւ անձն իմ, կամ լաւ վարկայ անձին՝ լուսոյն հեռանալ. (Ժմ.։)
asking wages, requiring a stipend, mercenary.
Որ երբեմն անագորոյնն, այժմ վարձախնդիր. (Ոսկ. ղկ.։)
portion, dowry;
hire of an harlot;
cf. Կապէնք.
Զոր ինչ բերէ կինն պռոյգս, գրեսցեն զնա. նոյնպէս գրեսցեն զվարձանսն, այս ինքն զտուայրն, որ է մահր. որպէս եւ հաւանի այրն ի պռոյգս, եւ կինն ի վարձանսն, գրեն հաստատուն. (Մխ. դտ.։)
cf. Վարձիմ.
Վարձեցին եւս իւրենաց զբաղատմ։ Զնոյն նքեանց ի մշակութիւն վարձեցին. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։ Լմբ. պտրգ.։)
oats;
cf. Վարսակ.
Յաղագս եղեգան եւ սիզի եւ վարճողի։ Եղէգն եւ վարճող եւ հայֆայն։ Ոմանք զթրմղի ցօղուն ցանեն ի վերայ վարճոխուտ եւ հայֆայուտ տեղոյն, եւ չորացնէ զամէնն. (Վստկ. ՟Խ՟Գ։)
full of, or abounding in oats.
Յաղագս եղեգան եւ սիզի եւ վարճողի։ Եղէգն եւ վարճող եւ հայֆայն։ Ոմանք զթրմղի ցօղուն ցանեն ի վերայ վարճոխուտ եւ հայֆայուտ տեղոյն, եւ չորացնէ զամէնն. (Վստկ. ՟Խ՟Գ։)
mud, mire, dirt;
ընդ — գալ, to get splashed, to be covered with mud.
Ընդ ցիխ (կամ ցեխ) աղբոյն եւ տղմոյն (ի փորի) որդունքն զուղիցին. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
onager, wild ass;
— խանչէ, the — brays.
Յագեսցին ցիռք ի ծարաւս իւրեանց։ Միթէ տարապարտո՞ւց խանչիցէ ցիռ։ Հանգոյն է ցռոյ անապատականի։ Ցիռք ի դաշտս ծծեցին զօդս։ Ընդ ցիռս բնակութիւն նորա։ Ուրախութիւն ցռուց։ Եղիջիք իբրեւ զցիռ յանապատի.եւ այլն։
briar, bramble;
pimpernel, burnet;
smilax, rough bindweed;
cf. Գի;
ցրդոյ պտուղ, juniper-berries.
Փոխանակ ցրդւոյն (կամ ցրդոյն) նոճ բուսցի, եւ փոխանակ դժնկին մուրտ ելցէ. (Ես. ՟Ծ՟Ե. 15։)
bull-headed;
Bucephalus;
bull-head.
βουκέφαλος bucephalus, taurino et magno capite praeditus. Զուարակագլուխ. ունօղ զգլուխ հանգոյն ցլու կամ զուարակի. որ է սեպհականեալ մակդիր ամեհի երիվարի մեծին աղեքսանդրի.
bull-shaped.
Որ ունի զձեւ եւ զնմանութիւն ցլու կամ զուարակի. հանգոյն եզին.
to dissipate, to disperse;
to volatilize, to exhale, to evaporate, to vanish;
— զմիտս ուրուք, to distract, to divert from, to turn from or away;
— զոք յարտօսր, to excite a person's compassion, to move, to affect.
Զայս լուսաւորութիւն շնորհաց անճառից ի բարձրելոյն խնամոց բարդեցեալ՝ մրրկաւն խելագարութեան ցնդեցի. (Նար. ՟Ե։)
dispersion, dissipation;
volatilization, exhalation, evaporation;
— գլխոյ, մտաց, inattention, distraction.
Ցնդմամբ ալեացն՝ ծով զձուկն արտաքս ընկենլով։ Աղբիւր ի հոսմանէն ոդ դադարէ, եւ ոչ ջուրն ի ցնդմանէն։ Զօրէն նիզակի ունին զնշոյլս ցնդման լուսոյն. (Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։ Իգն.։)
to be delirious, deranged or light-headed, to feel giddy, dizzy, to be crazy, to talk nonsense, to rave;
to be beside oneself, to wander, to run mad;
to create oneself illusions, to build castles in the air.
Սողոմովն որքան առաւել տարրանայր ի խորսն, այնքան յաճախագոյն ցնորէր։ Դաւիթ ցնորի, եւ ո՞ ապրիցի. (Առ որս. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
Ցնորէր, եւ յանհնարութիւն երթայր։ Ընդէ՞ր արդեօք յորժամ վասն հոգւոյն լսես, ցնորիս։ Ցնորեցաւ կինն առ ի խօսելն. (Ոսկ. յհ.։)
Ի սոյն միտս ցնորեալ դանդաչէր։ Ցնորեալ մոլորիք զկնի նորին խրատուն։ Ոչ կարաց իմանալ ցնորեալն . (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։)
Անմտին՝ որ յագահութիւնս ցնորի։ Այսինքն՝ որ քան զնոսա լաւագոյնք էին, յայսպիսի իրս ինչ ոչ ցնորէին։ Արանց աշխարհականաց յայսպիսի ցնորս ցնորիլ թերեւս իցէ մարթ պատշաճի։ Ոչ թողու վասն նոցա մեծամեծ ինչ ցնորս ցնորիլ. (Նախ. ժող.։ Ոսկ. յհ.։)
pipe, conduit, duct, tube;
watering-pot;
besprinkling;
dispersion.
Ոմն եւ ցնցուղք իւր. ոմն եւ աղբերք իւր։ Մժղուկքն անարգագոյն իբր ցնցուղս հրոյ եռացման զինեւ մաղեսցին. (Նար. ՟Զ. ՟Կ՟Ը։)
cf. Ցոլամ.
Ի գոլորշոյն՝ որ ի սրտէ երկրին ի վեր ցոլանայ. (Եզնիկ.։)
grain of wheat, grain.
Գեղեցիկ սերմնացեալ ցորենահատքն զտէր անգոյն ուրախ արասցեն. (Եղիշ. մատն.։)
Ցորենահատ գեղեցիկ տեառն անգոյն։ Ըստ սրբութեան ցորենահատին. (Ոսկ. արմաւ.։)
wheat-coloured, sallow.
Ոյր մորթ մարմնոյ է ցորենագոյն.
auricular tube or cavity.
Շնորհատուր հոգւոյն լցեալ զնա՝ գիտութեանն էր աղբիւրացեալ զամենայն լսելեացն ցուղս ականջացն եւ սրտիցն երկրին. (Բուզ. ՟Գ. 12։)
showing, indicating;
indicator, sign, mark, token;
catalogue, index, table, list;
repertory;
Ritual;
hand, index;
coefficient;
— վաճառուց, inventory;
— մեռելոց, table of mortality;
— կերակրոց, bill of fare;
— արգելեալ գրոց, index ex-purgatorius, list of prohibited books.
Մերկացեալ դիմօք՝ երեւեցան կերպարանք ցուցակ ստոյգ։ Համաբարւոյ միակամութեանն ցուցակ։ Այնպիսի առակ ցուցակի։ Օրհնելն եւ փառաւորելն՝ սիրոյ մեր առ նա ցուցակ ծայրագոյն. (Փարպ.։ Նար. ՟Խ՟Է. եւ երգ։ Լմբ. պտրգ.։)
Տպաւորեա՛ յոգւոջ սոցա զձեւ մարմնոյ (կամ մարմնոց) ցուցակի. Պտրգ. այսինքն արտաքին տեսլեան կամ կերպարանաց սոցա, որք մարմնով խոնարհեալ կան յերկրպագութիւն։ Այսպէս մեկնէ ճոխագոյն եւ Լմբ. որպէս եւ ի յն. պարզ եւս գրի։ Այլ յաւելու Լմբ. զի թէ ոք իմասցի զայդ վասն մարմնոյն Քրիստոսի, իմացեալ լինի սուրբ խորհուրդն յանդիման երեւեցուցիչ մեզ զՔրիստոս ընդ զգալի տեսակօք.
demonstration, proof, reason;
ածել ի —, to show, to manifest;
յանէութենէ ի — ածել, to create, to give being, to cause to exist.
Աստուածասիրութեան է բացահայտիչ, եւ մտերմութեան ցուցակութիւն։ Փառատրութիւնս՝ մերոյն սիրոյ ցուցակութեան բացերեւութիւն. (Խոսր.։ Լմբ. պտրգ.։)
to shew, to indicate, to designate, to point out;
to cause to be seen or known, to expose, to declare, to represent;
to demonstrate, to proof;
— զանձն թէ աստուած, to pretend to be a god.
Յայտ յանդիման մեծի բանակին զպաշտօնն ցուցանէին աներկիւղ։ Անարգս եւ վատթարս յաչս ամենեցուն զնոսա ցուցանէին։ Թէպէտեւ ի վերին երեսս զայս կեղծաւորէր, այլ ի ներքոյ խորհուրդքն չարագոյն ցուցանէին (կր)։ Յայտնել եւ ցուցանել նոցա զխորհուրդն ոչ կարէին. (Եղիշ.։)
indicator;
cf. Ցուցական.
Զայս ամենայն օրինակս եւ ցուցիչս եւ ծանուցիչս գեղեցիկս եդեալ են։ Արեգակն՝ որ կոչեցաւ լուսաւոր, ցուցիչ առաջին լուսոյն՝ որ հաստատեցաւն։ Վայրապար ձաղել՝ կարի անտեղի է, եւ չարութեան անձին ցուցիչ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 10։ Վեցօր. ՟Զ։ Իգն.։)
exposition;
indication;
demonstration, proof.
Որպէս ցնորիւք ինչ ցուցումն արարեալ։ Գործարանականին մարմնոյ ցուցման։ Ցուցմամբ երեւեցելոյն ի ձեռն չարչարանացն եւ յարութեանն։ Մարդ ըստ մեզ տկարութեամբք, եւ Աստուած առ ի ցուցմանէ անմահութեանն. (Աթ. ՟Դ։)
to jut out, to project, to protrude;
to spout or rush out.
Առաջն ցռկեալ (կամ ցիւռկեալ) յառաջ եկեալ լուսոյն, եւ զօրքն ընդ նմին. (Ագաթ.։)
cf. Ցիրդ.
Պետրոս ննջէր ի մէջ երկուց զինուորաց, եւ եղիա ի ներքոյ ցրդենւոյն վասն չարչարելոյն յաքայաբէ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Ցիրդ.
Պետրոս ննջէր ի մէջ երկուց զինուորաց, եւ եղիա ի ներքոյ ցրդենւոյն վասն չարչարելոյն յաքայաբէ. (Երզն. մտթ.։)
dispersion, diffusion, scattering;
— մտաց, distraction;
— ուխտի, violation, transgression.
Որպէս յաշտարակէն ցրումն, նոյնպէս ի խաչէն ժողովումն. (Ճ. ՟Ե.։)
cf. Ցրտահար.
Ցորեանն ի ցրտակէզ այրեցուածոյն առ զկերպարան թխութեան. (Վեցօր. ՟Ե։)
to become cold, to grow cool, chilly;
to be seized with cold, to catch cold;
to become lukewarm, to grow cool;
to talk nonsense, to prate
Ներհական է ջեռնուլն ցրտանալոյն։ Ոչ քաղցեաւ, եւ ոչ ծարաւեցաւ, եւ ոչ ցրտացաւ։ Ի բաց եկաց ի լուսոյ, եւ ցրտացաւ ի ջերմութենէն։ Զցրտանալն ի հեշտ ցանկութեանց աստի. (Արիստ. ստորոգ.։ Ճ. ՟Զ.։ Շ. բարձր.։ Վրդն. ծն.։)
blowing cold, frosty, sharp, biting.
Զաւուրս ցրտաշունչ հողմաշունչ սառնամանեացն անցուցանէին։ Կատարեալ զաւուրս ձմերային ցրտաշունչ օդոցն։ Ցրտաշունչ սառնամանիք ձմերանոյն։ Աւուրք ցրտաշունչ սառնամանեաց. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։)
to cool, to chill, to freeze;
to cool.
Ջեռուցանելն ցրտացուցանելոյն ներհական է. (Արիստ. ստորոգ.։)
Զբոց հնոցին ցրտացուցեր։ Ցրտացուցանէ զախտին ջերմութիւն։ Մի՛ վասն որոյ նիւթականիս ի հրոյ սիրոյն Քրիստոսի ցրտացուցանէք զոգիս. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։ Շ. ընդհանր.։)
cold, coldness, frigidity, chilliness;
coolness.
Սարսռացեալք դողային վասն ցրտութեան ձմերայնոյն։ Ի ցրտութենէ ձմերայնոյն. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 6։ ՟Բ. Եզր. ՟Ծ. 9։)
Զկառս իմն լծեալ ի չորից երիվարաց զաշխարհս տեսանեմք, ի ցրտութենէ ձմերայնոյն. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 6։ ՟Բ. Եզր. ՟Ժ. 9։)
Զկառս իմն լծեալ ի չորից երիվարաց զաշխարհս տեսանեմք, ի ջերմութեան, ի ցրտութենէ, ի ցամաքութենէ, եւ ի խոնաւութենէ։ Իբրեւ գարնանային հարաւահողմն զձմերայնոյն ժամանակ ցրտութեան ի բաց մերկանայր. (Եզնիկ.։ Յհ. կթ.։)
dispersion,
Զանուն տեղւոյն՝ ուր բնակեցաւն, կոչէ ցրօնս. զի անդ զառաջինն սկիզբն եղեւ բաժանելոյ որդւոց նորա. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Յոքնականք ի վերայ եզականացն ասացեալ. որգոյն, խոյարօնք, ցրօնք. (Թրակ. քեր.) (յն. աթենք, թեբայք)։
to thrust down, to drive in, to fix, to plant, to set up, to erect, to raise.
Ցցեաց զգաւազանսն յերկիր։ Ցցեաց զգաւազանն իւր ի յեզրս գետոյն. (Հ. կիլիկ.։)
driving or thrusting in, standing up.
ցցելն, իլն. տնկելն եւ տնկիլն որպէս զցից. Յեղեգան ցըցումն՝ ի հովտնւոյն ձեւ կազմեցեր։ Որպէս անդ յօձնա ցցումն (ի Մովսիսէ). (Փիլ. յովն.։ Երզն. մտթ.։)
alcohol, spirits of wine;
brandy, arrack;
— հանեալ ի պտղոց, cider.
Գինի եւ ցքի։ Ի գինւոյ եւ ի ցքւոյ։ Զհետ լինին ցքւոյն։ Խառնեն զցքին։ Մոլորեցան վասն ցքւոյն։ Յիմարեցան վասն ցքւոյ։ Դանդաչեցին յարբեցութենէ ցքոյն։ Արբեցարուք ո՛չ ի գինւոյ եւ ոչ ի ցքւոյ.եւ այլն։
Ցքի, որ յամբրաւոյն առնէին, եւ ի պէտս գինւոյն փոխէին, զայն կոչէին. (Ոսկ. ես.։)
dew;
չիթ —ոյ, dew-drop;
— քաղցրածաւալ, the gently-falling dew;
— քաղցրութեան, the benign dew.
Ի ցօղոյ երկնից։ Ընդ առաւօտն ընդ արկանել ցօղոյն շուրջ զբանակաւն։ Իջցէ իբրեւ զցօղ պատգամք իմ։ Երկինք նմա համբարակ ցօղոյ։ Լցաւ գլուխ իմ ցօղով։ Էջ ցօղ ի գզաթէ անտի լի կոնքիւ ջրոյ։ Ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաղս ցօղոյ.եւ այլն։
Խոնաւութիւն յերկիր առաքեալ, երեալ ջրագոյն. զոր ցօղ անուանել սովորութիւն է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ցողոյն հանդարտի ամպ անձրեւաձիր. (Նար. կուս.։)
Զաչերն արտասուօք լնոյր՝ առաւօտուն ցօղոյն նըման. (Տաղ խչ. ի քրիստոսատրոյ.։)
Լայնաբար՝ Զովացուցիչ հանգոյն ցօղոյ. ցօղագին իմն. եւ այլն.
dewy;
cool, fresh, refreshing.
coolly, freshly.
Խոնաւ եւ զով, զովացուցիչ հանգոյն ցօղոյ, ունօղ զցօղ կամ զնմանութիւն նորա. շաղի պէս պաղուկ, պաղըշտկօղ.
full of dew, wet with dew, dew-besprinkled.
Արար ցօղալից քաղցրագոյն օդով, եւ նեղէր, եւ ոչ նեղէր զնոսա հուրն։ Ցօղալից լինէր բացօթեայ, եւ խնամօքն Աստուծոյ ոչ լինէր ծախեալ ի գազանաց. (Վրդն. դան.։)
cf. Ցողալի.
Արար ցօղալից քաղցրագոյն օդով, եւ նեղէր, եւ ոչ նեղէր զնոսա հուրն։ Ցօղալից լինէր բացօթեայ, եւ խնամօքն Աստուծոյ ոչ լինէր ծախեալ ի գազանաց. (Վրդն. դան.։)
like dew, dewy.
Ուրա՛խ լեր Մարիամ ցօղակերպ իջիւք հոգւոյն արագընթաց պատգամացն. (Ճ. ՟Գ.։)
mildewed, blasted.
Ի ժամանակ գարնայնոյն անձրեւաբախք, ցօղահարք, առատաբուղխք, ամարասունք. (Ագաթ.։)
to grow cool, to cool, to be refreshed;
to drop with dew.
Իջմամբ որդւոյն Աստուծոյ բոց հնոցին ցօղանայր։ Հնոց նցօղանայր. (Շար.։)