formed by the Holy Spirit.
Հոգէնկար եւ աստուածահրաման յօրինուածով։ Ի յայս օրինակ հոգենկար պատկերի բանի. (Անան. եկեղ.։ Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Հոգեպէս.
Հոգեւոր օրինակաւ. ըստ հոգւոյ. հոգեպէս. հոգեւորաբար.
open-winged.
Հոլաթեւեան սերովբէն նստելով ի վերայ վիմին. (Շար.) այսպէս ընթեռնումք եւ իմանամք զգրեալն ի ձեռագիր օրինակս Հոյլաթեւեան. որ եթէ ճշդիւ պահեսցի, թերեւս ունէր նշանակել՝ կա՛մ բազմաթեւեան, այսինքն վեղթեւեան. կամ ամփոփեալ թեւովք։ Ստուգէ զբուն մեկնութիւն իրացս եւ յաջորդ բայդ։
to undress, to take off one's clothes, to bare, to strip;
to make known or evident, to reveal, to disclose.
Որ հոլանեցաւ ... զոր օրինակ հոլանիցի հոլանելով մի ոք ի կաքաւչաց ... Հոլանեցայց սոյնպէս եւս քան զեւս. (՟Բ. Թագ. ՟Զ. 20=22։)
cf. Հոլովեմ.
Հոլովեցուցանեմ ի ներքոյ ձեր, զոր օրինակ հոլովի սայլ օրանաւ. (Ամովս. ՟Բ. 13։)
like the wind.
Ըստ օրինակի կամ զօրէն հողմոյ.
to dine, to take the noonday meal, to eat;
— արտաքս, to dine bill of fare.
Լուան՝ թէ անդ ճաշելոց է. (Ծն. ՟Խ՟Գ. 25.) (այսպէս լաւ օրինակքն հյ. որպէս եւ եւ յն. բայց ոմանք գրեն, ճաշելոյ է)։
to discourse, to make a discourse;
to treat;
to narrate, to relate;
to recount, to tell, to recite, to speak.
Ճառել զսրբութիւն մեծին աստուծոյ։ Զմկրտութեանն զօրութիւնն եւ զշնորհն օրինակաւ ինչ ճառեաց ծածկաբար։ Ճառէ զգովութիւն սորա։ Զխոնարհագոյնն ճառէ։ Յայսցանէ ինչ ոչ ճառեաց. (Խոսր.։ Նանայ.։ Սարգ. յկ. ՟Ա։ Շ. մտթ.։)
skilfully, artfully, dexterously, ingeniously, industriously, adroitly, cleverly;
cunningly, craftily.
Ճարտարակի. ճարտարապէս. ճարտարութեամբ. ճարտար օրինակաւ. քաջ.
truth;
veracity;
reality;
sincerity;
բուն —, plain truth;
— իրաց, the bottom or basis of things;
անպատրուակ ասել զ—, to tell the whole truth;
աղարտել զ—, to offend against truth;
ճշմարտութեամբ, cf. Ճշմարտիւ.
Այն՝ նմանութիւն գործոյ. իսկ այս՝ գործ ճշմարտութեամբ։ Անդր քան զօրինակն գերազանցեաց ճշմարտութիւնն։ Որ ի ստուեր ճշմարտութեան. եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. խչ.։ Շար.։)
idle, lazy, slothful, sluggish, tardy, dull, slow, lukewarm, cowardly;
listless, careless.
Հեղգն առ պատուիրանս որո՞վ օրինակաւ զփոյթն վերստին առցէ. (Բրս. հց.։)
like a torrent, impetuously.
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
Ի հեռանալ նոցա ի տանէն միքայ։ Հեռացեալ դադարէի յանապատի։ Ժամանակ հեռանալոյ ի գիրկս արկանելոյ։ Ի սրբոցն հեռացեալ էին։ Աստուած հեռացաւ յինէն։ Տէր հեռացաւ ի քէն։ Մի՛ հեռասցի սուր ի ատնէ քումմէ։ Յարդարութեանց նորա ոչ հեռացայց։ Հեռացան ի նոցանէ իրաւունք։ Հեռացի՛ր ի նոցանէ։ Հեռացեալք եւ մօտեալք զնոյն օրինակ վտանգէին.եւ այլն։
trace, track, print, foot-mark;
vestige, footstep;
pace, step;
way, path;
—ք, iron rail, rail;
ի —ոյ, from behind, from the rear;
—ք նաւու, track of a ship;
—ք կառաց, cart-rut, wheel-rut;
—ք ամպոց, traces of cloud;
—ք գազանաց, trail, track or scent of animals;
—ք վիրաց, cicatrix, scar;
վաղվաղակի կամ զ—, quick ! come on ! courage !
կորուսանել զ—ս, to lose the traces of;
զ— լինել, to apply oneself, to give or addict oneself;
ընդունայն զ— եղեն, they have attempted or tried in vain.
Ո՞յր է հետ այդ։ Տեսանեմ հետ արանց, կանանց, եւ մանկտւոյ։ Զտեղի հետոց ոտից իմոց։ Ոչ գոյ զհետսն գտանել։ Ի ծովու հետք քո ոչ եւս երեւին։ Իբրեւ զհետս ամպոց։ Հետք անդնդոց։ Հետք տեառն։ Կաղալ յերկուս հետս։ Երթալ ընդ հետս հաւատոց աբրահամու։ Ձեզ եթող օրինակ, զի զհետ երթայցէք հետոց (կամ զհետոց) նորա. (Ճ. ՟Բ.։)
consequently, in consequence, of course.
Նախ քահանայապետիցն զարդ (կարգ), ապա քահանայիցն, եւ ապա հետեւաբար սոցա՝ պաշտօնէիցն, Հետեւաբար օրինակին եւ աստուածայնոյն։ Հետեւաբար ասացելոցն։ Հետեւաբար ամենայն նախաճառելոցն։ Ի նոսա հետեւաբար (այսինքն որպէս անկ է նոցա). (եւ այլն։ Դիոն.։)
going on foot, pedestrian;
four-footed;
hackneyed, trite, common-place, trivial, ordinary;
in prose, prosaic;
foot-soldier;
quadruped;
ի — ուց, on foot, afoot;
—ք, — զօրք, infantry, foot-soldiers;
— արձան, անդրի, pedestrian statue;
— կրթութիւն, pedestrian exercise;
— որսորդութիւն, hunting on foot;
— ձաղումն, infantry triumph;
— բանք, trite, hackneyed or common-place saying, vulgarity of expression;
— գովութիւնք, vulgar praises;
— երթալ, to go on foot;
—ս խօսել, to talk common-place.
ՀԵՏԵՒԱԿ. ա. πεζός pedestris, solutus καταλογάδον prosa oratione. Արձակ. ոչ ոտանաւոր բան. որ ի հեծեալն օրինակի.
tire of a wheel.
Գունդ կիսակտուր՝ հեցի օրինակաւ բարձրացեալ ի վեր, եւ կորացեալ. (Պիսիդ.։)
cf. Որպէս.
ՀԻ՛ԲԱՐ. οἶον, ὠς ut, sicut. որ եւ ՀԻԿԷՆ, ՀԻԶԱՆ, ՀԻՊԷՍ. (արմատն է ի՞նչ, զի՞նչ. ո՞ր ինչ) Ո՛րգոն. ո՛րպէս. զո՛ր օրինակ. ինչպէս, օրինակ ըլլայ.
as, for example.
ՀԻ՛ԿԷՆ. cf. ՀԻԲԱՐ. իբրու Ո՛րկէն. ո՛րգոն. զոր օրինակ.
in five manners.
Հինգ ձեւով կամ օրինակաւ.
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
ԾՆԱՆԵԼ. Գերագոյն օրինակաւ նշանակէ զանեղական ծագումն բանին ի հօրէ.
Զոր օրինակ առատաբուղխ բղխումն զխորս անդնդոց ծնանիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 4։)
to cause to fast.
Զհինգ օր ծոմացուցեալ մովսիսի պահովք։ Զանասունս ծոմացուցանեն ըստ օրինակի նինուացւոցն. (Կամրջ.։ եւ Տօնակ.։)
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
Զխեղս եւ զծուռս (ոտիւք կամ սրունիւք) կատարեալ անշփոթ յօրինակաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9։)
sketch, outline;
project, draught, plan, design;
written, described, traced;
— դրական, graphical.
διαγραφή descriptio, delineatio. որ եւ ԾՐԱԳՐՈՒԹԻՒՆ. Ծրագրեալ ինչ. նախագիծ յորինուած. ստուերագրութիւն. ուրուական օրինակ.
to sketch, to trace the contours, to draw the outlines of;
to describe, to write, to trace.
Յիսուս քրիստոս զիւրոյ գալստեանն ծրագրեալ յայտաբերէր մեզ զօրինակն ի սկզբանէ. (Փարպ.։)
to fluctuate, to ebb flow, to undulate;
to foam, to grow rough;
to be troubled, agitated, harassed;
to be undecided in purpose, to fluctuate, to waver.
ըստ օրինակի խռովութեան մրրկաց ծովու ծփեցայ։ Ի կոծ մրրկաց ծփիմ։ Թէ զծփեալս հաստատեսցես. (Նար.։)
the fifteenth letter of the alphabet &, the tenth of the consonants;
sixty, sixtieth.
Սմին իրի, Կ. Երբեմն է լծորդ ընդ գ. զոր օրինակ ծունկք, ծունգք, գայթակղիլ, գայթագղիլ. անկ, անգ. ընկենուլ, ընգենուլ։ Եւ երբեմն ընդ ք. որպէս՝ ծասկել, ծասքել. պասկիլ, պասքիլ. կանովն, քանովն. եւ այլն.
Կ. Տառադարձութեամբ դնի ի մեզ փոխանակ տառից յն. κ եւ լտ. c զոր օրինակ Կղեմես, կղեմայ կամ կղեմենտոսի, իբր Κλήμης, Κλημέντος Clemens, Clementis. Մակեդոնիա, իբր Μακεδονία Macedonia. Սիկիլիա կամ սիկեղիա, իբր Σικήλια Sicilia. կենտրոն. իբր κέντρον centrum.
cf. Կաթ;
— առ —, drop by drop.
Կաթիլ յաճախեալ զվէմս թաւալեցուցանէ։ Ըստ կաթլոյ օրինակի զվնասելն բնաւորեալ. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
homogeneousness, connaturality, consubstantiality.
Մարդ մարդոյ ո՛չ օրինակ, այլ համաբնութիւն կոչի. այսպէս եւ սա (սուրբ հաղորդութիւնն) համաբնութիւն է աստուծոյ, եւ ոչ օրինակ։ Բանն (մեր ներքին) է առ նմա (առ հոգւոյ մերում) որպէս զհամաբնութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Համագոյակից.
ՀԱՄԱԳՈՅ. ὀμοφυής ejusdem naturae, connaturalis Բնութենակից ըստ տեսակի կամ ըստ սեռի. ազգակից ի բնէ իւիք օրինակաւ. տնկակից.
equal, even, alike, similar.
ՀԱՄԱԶՈՅԳ. իբր Երկոքեան միաբան. զոյգ մի. միօրինակ, կամ միաձայն.
Համազո՛յգք սոքա գարուն եւ ամառն ընդ ամենայն սփռեալ տարածին աշխարհ։ Ըստ սմին օրինակի եւ համազոյգս (ձի բաղդատեալ ընդ արջառոյ)։ Զերկուս տարերս համազոյգս՝ զծով եւ զցամաք. (Պիտ.։)
concordant, analogous.
Իբր Միաբան. ձայնակից. եւ Միօրինակ.
similar, like;
—ք, all beings, all creatures.
Համեմատ կերտեալ. բարեյարմար. իսկ յոքն. Համօրէն արարածք, կամ միօրինակ եղականք.
Համակերտ օրինակութիւնք առ չքնաղ ընտրութիւն սրբոցս. (Նար. մծբ.։)
clothed alike, in uniform.
Նման հանդերձիւք. նոյն օրինակ զգեցեալ.
whole, entire, total, complete;
all, entirely;
together, all together, together with;
even, yet, still;
—, —իւ, totally, completely, wholly, thoroughly;
— եւ այնպէս, even though, even if, however, nevertheless;
— եւ այնպէս ոչ յագեցա՞ր, what, and you are not yet satiated?
— ասել, ասացեալ, in short, in a word.
Զանձն իւր օրինակ բարեաց համայնից կացուցանելով. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ։)
homonymously.
ὀμωνύμως comuni, veleodem nomine. Նովին անուամբ. միօրինակ կոչմամբ. անխտիր. եւ Հոմանունաբար.
of the same measure, equal, proportioned, symmetrical;
commensurable.
Տեսանե՞ս ըստ օրինակին համաչափ զճշմարտութիւն. (Լծ. կոչ.։)
to hang, to suspend;
to hang on, to attach to;
to hang up, to hook, to clasp;
— զբեւեռաց, to hang from a nail.
ԿԱԽԵՄ ԿԱԽԻՄ, կամ ԿԱԽԵԱԼ ԿԱՄ. ձ.չ. κρεμάω, ἑκκρεμάω, -ομαι , κρεμαννύω, -υμι suspendo, pendeo, dependeo եւ այլն. Կապեալ թողուլ կամ մնալ ի բարձր վայրի ընդ մէջ օդոյ. խեղդ արկանել. խաչել. եւ Ի կապ թողուլ կամ մնալ հաստատել, իլ. կապել, իլ. ունել զկապակցութիւն. յենուլ. յարիլ. կախել, կախուիլ, փակչիլ, կապուիլ. ... Ստէպ պատմական խնդրով՝ եւպէսպէս առմամբ. զոր օրինակ,
to prepare, to fit up, to provide with, to furnish, to stock.
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
cf. Կահաւորեմ.
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
conveniency;
— համարել, to judge suitable.
Լծորդութիւնք շեշտոլոր բայից. իններորդ հոյիւ, զոր օրինակ կահեմ. (Երզն. քեր.։)
cf. Կաղամ.
Ըստ ոչինչ օրինակի ոգւոցն նուաղանալ եւ կաղանալ. (Փիլ. ել.։)
calends, first day of month or year;
new-year's day;
շնորհաւոր -! a happy new-year to you, & many of them.
Բառ յն. գալանտէ, (ի գալէ՛օ, կոչել). լտ. գալէնտէ. καλάνδαι calendae. Ժամանակ կոչելոյ զժողովուրդն ի տօն եւ ի հանդէս ինչ. մանաւանդ Ամսագլուխ. ամսամուտ. յորմէ ի մեզ եւ Տարեմուտ։ Իբրեւ Տարեգլուխ, տե՛ս ի Տօմար. ս. եւ Յայսմաւ. ի վարս սրբոյն բարսղի ։ Այլ իբրեւ Ամսագլուխ, տե՛ս Պրպմ. ՟Ի՟Թ։ ՃՃ. եւ այլն։ Յորս որպէս կաղանդք ասի ՟ա օր ամսոյն, նոյնպէս ՟բ, ՟գ, ՟դ եւ այլն, կաղանդաց ասին՝ նախընթաց աւուրք ամսագլխոյն, իմա՛ յետախաղաց հաշուով. զոր օրինակ երկրորդն կաղանդաց յունվարի է դեկտ. ՟լա. երրորդն՝ դեկտ. ՟լ. ութերորդն՝ դեկտ. ՟ի՟ե, եւ այլն։
nut-tree or hazel-tree;
oak-tree;
—ք, hazel-grove or oak-grove.
Ընդ կաղնեաւն, կամ առ կաղնւոջն մամբրէի։ Ի կաղնին բարձր։ Առ կաղնեաւն բարձրու։ Ընդ թաւ կաղնեաւ։ Ընդ ճանապարհ կաղնւոյն։ Ի ներքոյ կաղնեաց։ Առ ամենայն կաղնեօք եւ այլն։ Որպէս նետք հզօրի, զի մխեալ են կայծակամբք կաղնւոյ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Թ. 4.) ըստ յն. ἑρημικός , վայրի. եւ յայլ օրինակս յն. ἁρκευθίνος , բեւեկնեայ կամ գիոց. համաձայն եբր։
or.
ԿԱԼ. κεῖσθαι ասի մին ի ստորոգութեանց, ո՛չ այնչափ վասն գոլոյ ի տեղւոջ, որ կոչի Ուր, որչափ վասն դրից, կամ այսպիսի եւ այնպիսի օրինակաւ տեղակալելոյ.
will, desire;
— է ինձ, I will, I intend;
cf. Կամք;
cf. Կոր.
ԿԱԼ. κεῖσθαι ասի մին ի ստորոգութեանց, ո՛չ այնչափ վասն գոլոյ ի տեղւոջ, որ կոչի Ուր, որչափ վասն դրից, կամ այսպիսի եւ այնպիսի օրինակաւ տեղակալելոյ.
cf. Կրկին;
binary;
binary scale.
Կրկնակք են ութ. զ. լ. խ. չ. ջ. ռ. շ. ց։ Եւ կրկնակք ասին, զի մի մի իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ յերկուց ձայնակցաց (այսինքն բաղաձայնից) բաղկացեալ է. քանզի բաղկանայ զայ ի սէէ եւ ի գայէ. եւ այլն. ուր այլք ի մեկնչաց յաւելուն եւ զսոսա. ժ. ձ. ղ. ճ. եւ այլն։ Այլ տիրապետ խօսելով՝ ի մեզ չի՛ք կրկնակ, եթէ ոչ գուցէ ռ, իբր կրկին րր. եւ ց, իբր ձս, կամ սձ։ Բայց յայլ լեզուս իրաւամբք կրկնակ կարծին եւ շ, խ, ղ, ձ, ժ, եւ այլն. զի կրկին տառիւք հնչեն եւ գրեն, զոր օրինակ ի լտ. sc, ch, ll, ts, zz եւ այլն։ Թող զտառդ փ, իբր բհ. որ ի լտ. ph, հնչեալ ֆ, ի յունական բառս։
double;
doubly;
a second time, again;
in two ways;
cf. Կրկնոց.
ԿՐԿՆԱԿԻ διπλῆ, διχῆ dupliciter. կրկին օրինակաւ. երկակի. երկպատկաբար. երկու կերպով.
participating, partaking, having part or share in;
party, companion, associate;
partaker, partner, consort;
cf. Կցուրդ;
կենաց —, living together;
consort, husband, wife;
կարեաց —, compassionate;
assisting, helping, relieving;
արեան —, consanguineous, related;
— չարեաց, accomplice, accessory;
— առնել, to impart, to acquaint with, to inform, to oommunicate;
— լինել, cf. Կցորդիմ.
Իբր կցորդ համացեղութեամբ։ Ոչ օրինակեցաւ կցորդաւ։ Այս թիւ պանծալի, որում ոչ է կէտ կցորդի. ((իբր կոյս թիւ)։ Նար.։)
pronunciation.
Հ. Լծորդ է եւ ընդ խ, կակուղ. զոր օրինակ. կոհակ, կոխակ. խոյ, հոյ. հաղբք, խաղբք. նախապետ, նահապետ. այլ առաւել Վանեցի գրիչք ստէպ փոխանակ հ, տառի դնեն խ. որպէս է տեսանել ի գիրս թովմայի արծրունւոյ։