idolatrous.
Լուեալ չարապաշտօն թագաւորն՝ յոյժ տրտմեցաւ. (Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Թ.։)
fatal, sinister.
Կշռակի եւ չափաւոր գոյութեամբն ի մէջ երկոցունց չարապատահ դժնդակութեանցն զուարճացեալ. (Պիտ.։)
cf. Չարաչար.
Որք ըստ եւտիքեայ եւ կամ յուղիանեայ չարապէս զմին իմացեալ ասէին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Քահանայութիւն հրէից, որ չարապէս էին զգեցեալ, պատառելոց էր. (Բրսղ. մրկ.։)
pessimist, croaker;
cf. Չարատեսիլ.
ՉԱՐԱՏԵՍ ՉԱՐԱՏԵՍԱԿ ՉԱՐԱՏԵՍԻԼ. κακοειδής, δυσειδής mala specie, deformis. Չար տեսլեամբ. դժնեայ ըստ հայեցուածոյ իւրոյ կամ ըստ տեսութեան յայլոց. գարշ. յոռի. չարադէմ. ժանտ.
of a horrible appearance, ill-looking, evil-faced, very ugly, dreadful, horrible.
ՉԱՐԱՏԵՍ ՉԱՐԱՏԵՍԱԿ ՉԱՐԱՏԵՍԻԼ. κακοειδής, δυσειδής mala specie, deformis. Չար տեսլեամբ. դժնեայ ըստ հայեցուածոյ իւրոյ կամ ըստ տեսութեան յայլոց. գարշ. յոռի. չարադէմ. ժանտ.
springing from a bad root.
Անբաւ հեռաւորութեամբ փախիցո՛ւք ի չարարմատ բուսոցս. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
malicious, artful, shrewd, cunning, knavish;
— հնարք, artifices, intrigues.
Զչարարուեստ մշակ այգւոյն։ Չարարուեստ եւ պիղծ հերձուածողաց. (Նար. յովէդ.։)
heterodox;
heretical, erroneous.
Յաղագս արիոսի չարափառի։ Ոմանք ի չարափառացն (կամ ի չարափառն) աշակերտացն ... գնացին յաշխարհն հայոց. (Խոր. ՟Բ. 86։ ՟Գ. 61։)
heterodoxy.
Իւրաքանչիւրոցն նոցա չարափառութիւն յոյժ աննմանիք են միմեանց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
wickedness, evil, malice, malignity, perversity, iniquity, perfidy;
չարութեամբ, wickedly, maliciously, malignantly.
Ազատեաց ի ծառայութենէ չարութեան մեղացն. (Ագաթ.։)
fellow-sufferer;
compassionate.
Յաղագս այնոցիկ՝ որք մեռանինն, իբրեւ ընդ զրկեալս չարչարակից լինիմ. (Բրս. յուդիտ.։)
to torment, to harass, to molest, to pain, to ill-treat, to ill-use.
Չարչարեցայ, եւ խոնարհ եղէ մինչեւ յոյժ։ Չարչարեցար ամենայն ուրեք, ուր չարչարեցաւ հայր իմ։ Ռամիկն թագաւորաւն հանդերձ չարչարեալ, եւ այլն։
of a just measure, symmetrical;
moderate, regulated, of steady habits, temperate, sober.
Քանզի ոչ չափաբեր այր զզրկօղսն թողեալ՝ քինայցէ ի նոցայցն՝ զպատիժս պատուհասից ի բաց բարձեալ ի պարտողացն՝ յոչն մեղուցեալ ամբարիցէ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
moderate, temperate.
of a just measure, measured, right, meet, proper, decorous, suitable;
middling, moderate, tolerable, so so;
moderate, sober, frugal;
modest, discreet.
Կշռակի եւ չափաւոր գոյութեամբն։ Ոչ գիտացին թշուառականքն զաղցաւոր չափաւորացն դիւրութիւն։ Զհարկաւոր կերակրանացն պէտս չափաւորաւն սահմանել ժառանգութիւն. (Պիտ.։)
with measure, sufficiently, well enough, so so;
tolerably, moderately, modestly, soberly.
Եւ այսոքիկ յոյժ աղօտաբար եւ չափաւորապէս. (Նար. յովէդ.։)
to measure;
to examine, to ponder, to weigh;
to judge, to conjecture;
to reward, to return like for like;
to versify, to make verses;
չափեաց նմա վեց չափովն գարի, he gave him six measures of barley.
μετρέω, διαμετρέω, καταμετρέω metior, dimetior. Ընդ չափով արկանել. առնուլ զչափ քանակաց. չափով տալ, հատուցանել. եւ Քննել. յորոշեալ չափ վերծանել զիմն.
Եւ մեք սաղմոսաբանեսցուք, եւ յոլովս գրեսցուք, եւ չափեսցուք. (Առ որս. ՟Դ։)
nothing, not any thing, nought;
առ ի —է, for want of;
ի —է ի գոյ ածել, ի —ից հաստել, to create out of nothing.
τὸ μὴ ὅν, οὑκ ὅν non ens, nihil, quod non est. Անգոյ. որ ոչ գոյ. չէ. ոչինչ. եւ Չգոյութիւնն, չգոլն. ա՛ն որ չկայ.
not yet;
not till now;
չեւ տեսեալ, before seeing.
Մերթ՝ ըստ հոմաձայնութեան յունին, իբր Եւ ոչ իսկ. ոչ եւս. այնուհետեւ ոչ.
cf. Չգոյ, cf. Չիք;
չէ ինչ, no matter, that is nothing.
Եցոյց յոչնչէ ինչ զչէսն։ Չէրն՝ չէին վասն չէին յաշտ առնէր. (Եզնիկ.։)
Գիտութեամբ էիցն ի չէիցն միշտ խաբեցեալ։ Չէիցն ակնկալութեամբ՝ չեկաց յոր ինչ էրն. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
Ակն աստուծոյ՝ էոցն եւ գոյիցն է, եւ ոչ թէ չէոցն. (Վանակ. յոբ.։)
neuter, indifferent;
neuter.
Ոչ ի չէզոքացն էր յովսէփ, այլ ի կատարեալ արանց. (Երզն. մտթ.։)
Ի նմանութիւն չէզոքի, ոչ արուի եւ ոչ իգի. (Հ. յունիս. ՟Ի՟Ա.։)
the non-existent, the void;
cf. Չգոյութիւն.
bat.
Յոպոպ, եւ չիղջ. եւ ամենայն զեռուն թռչուն՝ որ գնայ ի չորս։ Զյոպոպ եւ զչիղջ, եւ զամենայն սողուն ի թռչնոց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 19։ Օր. ՟Ժ՟Դ. 17։)
cf. Ոչինչ.
there is not, there does not exist;
nothing, nothingness;
nullity;
չիք ոք բարի բայց մի աստուած, no one is good save God only;
զբաբելոն իմ չիք տեսեալ, I have not seen Babylon;
չիք ոք չիք ուրեք, there is no one;
չիք որ գիտիցէ զայդ, nobody knows that;
չիք ոք որ եղծանել կարէ, no one can destroy it;
չիք ինչ, there is nothing;
չիք եւ չիք, indeed it is not;
առ չքի, for want of;
ի չիք դարձուցանել, to reduce to nothing, to annihilate;
չիք լինել, չիք յաչաց լինել, to come to nothing, to be annihilated, dissipated, to disappear, to vanish;
— լուսնի, wane.
Չիք եւ չիք իսկ զուրուք զկեանս առանց տրտմութեան գտանել, այլեւ ո՛չ յուրախութենէ անմասն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
unwillingness, ill-will.
Ի յատելութեան եւ ի չկամութեան առ թագաւորն պարսից է արքայն հայոց տիրան. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
cf. Չիղջ.
Չղջկան (կամ չղջիկան. լս. մաշկաթեւ) կոչէ զկուռսն՝ կա՛մ վասն յոյժ տկարութեանն, կամ վասն խաւարասէր մոլորութեան։ Որք միանգամ ի միտս ընդունին իբրեւ կուռս զվատթար իմացմունս, չղջկանաց լինին բոյնք՝ անմաքուր դիւաց. (Գէ. ես.։)
cf. Չմարթուն.
Ոչ տայր զստացուածսն կերակուր ցեցոյ, որպէս առնեն չմարթու մատակարարք. (Վանակ. յոբ.։)
incapable, awkward, clumsy, bungling.
Ոչ տայր զստացուածսն կերակուր ցեցոյ, որպէս առնեն չմարթու մատակարարք. (Վանակ. յոբ.։)
celestial, divine, superhuman, supernatural;
excellent, extraordinary, matchless, rare, singular;
phoenix.
Քարոզութեանն օրինակ՝ նոր եւ չնաշխարհիկ։ Չնաշխարհիկ օրէնս դնէ։ Հրեղէն ծով, հրեղէն ալիք, նոր իմն եւ չնաշխարհիկ։ Զի՞նչ իցէ նորն. նորն չնաշխարհիկն է։ Ամենեցունց իրք նոր եւ չնաշխարհիկ թուէր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ. յորմէ եւ Շ։)
of nothing, of little value, puny, light, feeble, low, despicable, frivolous, futile, vain;
very little, small.
Չնչին փայտիւն՝ արդարոյն նաւապետեալ։ Չնչին ճարպն քեզ յողջակէզ է. (Իմաստ. ՟Ժ. 4։ ՟Ժ՟Դ. 5։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 18։)
to dry, to dry up, to render dry;
to decay, to wither;
to drain, to lay dry.
Արար հաց, եւ չորացոյց յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
well pointed, sharp, cutting, piercing, trenchant;
— սուսեր, trenchant glave.
Բայց զու տե՛ս զնոցա հանդէսն սայրասուր սրովն։ Չէ՛ բաւական սայրասուր սուսերն հատտնել զմեզ ի յուսոյ յարութեան կեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
pounding-mortar;
— հրեղէն, petard.
(որպէս թէ ի ձեւ սանի). ἵγδης mortarium, pila. Անկան. քար կամ փայտ գոգեալ, յորում ծեծեն զարմատիս.
Ելանես ունայն, որպէս տոռնն ի սանդէն, որ ոչինչ վերացուցանէ ընդ իւր՝ յորոց մանրէն. (Լմբ. առակ.։)
shod with or wearing sandals.
Որ ունի յոտս զսանդալ եւեթ.
small sandal, slipshoe, slipper.
Փոխանակ ոսկէկար եւ մարգարտահուռն կօշկաց ունիմ զսանդալիկս զայս յոտս իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ladder-shaped.
staircase, stairs, ladder;
երկբացիկ —, double ladder, trestles;
ծալածոյ —, folding ladder;
— չուանեայ, rope-ladder, foot-rope;
— հրդեհի, fire-ladder, fire-escape;
— պաշարման, scaling-ladder;
— շրջանակաւ, winding staircase;
ելանել ընդ —ղս, to go up stairs;
իջանել ի սանդղոց, to come down stairs;
ելանել ի վեր սանդղովք, to scale, to climb over, to escalade;
ելանել սանդղովք ի պարիսպս, to scale the walls.
Բարի հնազանդութիւն. եւ նա է սանդուղք արքայութեան երկնից։ Եդեալ սանդուխ՝ ելեալ բնակեցաւ անդ, եւ զսանդուխն առին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
cf. Սանձակոծեմ.
cf. Սանձահարեմ.
to bridle, to curb, to check, to rein;
to subdue, to break in.
Յորժամ ոչ յումեքէ սանձահարին հարցուածովք, արտաքոյ գրոց սրբոց բարբաջեն. (Եզնիկ.։)
Յեսու զյորդանան սանձահարելոց. (Կիւրղ. ղկ.։)
bridle-making.
casket;
handbasket.
Թագաւորն եդեալ զսապատակն ի վերայ ինքեան ծնկացն՝ յոյժ երկիւղիւ սպասէր. եւ երիցունքն հանելով զնշխարսն հաւաքէին ի սապատն. (Ճ. ՟Գ.։)
frost-bitten.
Զբտղանիսն մերձ կացուցեալ, որ էր կարի ախորժելի սառնահար անդամոց։ Մի յոստոցն ցամաքեալ՝ սառնահար օդիւք չորացեալ ի բաց հատաւ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
very cold, icy, freezing.
Էարկ ի տարտարոսն սառնամանուտ։ Յամենայն հողմոյ չարութենէն, եւ յամենայն սառնամանուտ (կամ սառամանուտ) ձմերայնոյ։ Ախտք գէճք եւ հրայինք, սառնամանուտք արիւնակերպք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ. եւ յուդ. ՟Գ։ Մարաթ.։)
ice-shaped or crystal-shaped.
Երեւեցաւ քեզ ծովագոյն սառնանման տեսիլ աթոռոյն։ Կայր աթոռ ծովագոյն սառնանման։ Երեւեցաւ նմա խաչ սառնանման։ (Փարպ.։ Մեծոբ.։ Հ=Յ. եւ Հ. յուլ. ՟Ը.։)
cf. Պաղիմ.
Պատեալ ես հանդերձիւ, եւ ոչ սառնուս. (Վանակ. յոբ.։)
Կարաձմեռն, յորում բզնունեաց ծովն սառեաւ. (Սամ. երէց.։)
cf. Սասանեցուցանեմ.
Ի բաց սասանեցուցեալ զլուծ ծառայութեանն քրիստոսի. (Բրս. արբեց.։)
Որք զսիրոյն աստուծոյ լուծ յուսոց ի բաց սասանեցուցին. (Ներս. աբեղ.։)
to shake, to jog, to jolt, to stagger;
to move, to astonish;
to frighten, to terrify;
— զոտն ուրուք յերկրէ իւրմէ, to cause a person to emigrate.
Ի բաց սասանեցուցեալ զլուծ ծառայութեանն քրիստոսի. (Բրս. արբեց.։)
Որք զսիրոյն աստուծոյ լուծ յուսոց ի բաց սասանեցուցին. (Ներս. աբեղ.։)
cf. Սասանումն.
σάλος commotio, fluctuatio σεισμός terraemotus, concussio. Սասանիլա. տատանումն. երերումն. խռովութիւն. յոզք. յորձանք. եւ Շարժումն երկրի. գետնաշարժ.