to sob, to sigh, to groan.
λύζω singultio. Հեծկալ. հեծեծել. կականիլ բեկբեկմամբ ձայնի. լալով հեծկլտալ, քերկշտալ, կլթիկ ընել.
cf. Հեղգանամ.
to be idle, lazy, indolent, slothful.
Զբովանդակն ասել հեղգանամ։ Ոչ հեղգանամ զաղօթս իմ պատարագել նմա։ Ի հեղգանալն պատկառէի։ Դու ընդէ՞ր մատչել առաջի նորա հեղգանաս. (Լմբ. պտրգ. Լմբ. սղ. Լմբ. համբ.։)
heavy-hearted;
— ի հաւատալ, slow of heart, slow to believe.
Հեղգասիրտ, զի եւ ո՛չ ընդ մարգարէիցն կամեցան հայել բանս, եւ անտի ուսանել. (Իգն.։)
to make idle, lukewarm, indifferent.
Ի փոյթ արութեան ընդ նորա ոչ կարաց հեղգացուցանել զնա. (Շ. մտթ.։)
torrent, ravine.
χειμάρρος, -ους torrens. Ջրանցք՝ որոյ հեղեղն է ընդհատեալ, կամ զոր հատանէ անցանէ հեղեղն. տեղի ուղխից, եւ ուղխ. գետ առժամանակեայ ի յորդելոյ անձրեւաց իջելոց ի լերանց ի ձոր անդր. վտակ, եւ ձոր.
Եղեւ նմա անցանել ընդ փոքր ինչ հեղեղատ. (Յհ. կթ.։)
cf. Առաջնորդ;
cf. Գտակ;
cf. Մատենագիր.
Պաղատանօք մեծն անտոնին, հեղինակի սուրբ երամին։ Նշոյլըս եօթըն հոգինակ, նովաւ յաշխարհս է հեղինակ. (իբրու ստուգաբանելով, որ հեղու, կամ յորմէ հեղանի յայլս կարգաւորութիւն ինչ) (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. ոտ. բարձր.։)
Հայաստանեայց հայր հաւատոյ հեղինակ ընտրեալ։ Գրիգորիոս հեղինակն հոգւոց. (Շար.։ Երզն. լս.։)
cf. Հեղձումն.
Իբր Հեղձումն. (լծ. ընդ եղծ)
Գարշութիւն մարդկան, ուստի մահ. յաղագս որոյ հե՛ղձ արար, վասն որոյ անձրեւ բոցակէզ. (Տօնակ.։) (Կամ ընթերցի՛ր, հեղեղ հեղձարար, այսինքն հեղձուցիչ։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Խեղդ ընդ անձինն հեղձամղձուկ պաշտին բանիւն. (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. (Բրս. գոհ.։)
Եւ զի խօսել ոչ կարէին, յոգւոց հանելըն հեղձուին. (Շ. եդես.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
Եւ զի խօսել ոչ կարէին, յոգւոց հանելըն հեղձուին. (Շ. եդես.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
Եւ զի խօսել ոչ կարէին, յոգւոց հանելըն հեղձուին. (Շ. եդես.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. (Բրս. գոհ.։)
Եւ զի խօսել ոչ կարէին, յոգւոց հանելըն հեղձուին. (Շ. եդես.։)
Հեղձնուն տարակուսեալք, թէ ընդէ՞ր նմա՝ որ արդարն է, ոչ յաջողեաց. (Լմբ. իմ.։)
to suffocate, to choke, to strangle, to drown;
to oppress.
πνίγω, ἑπιπνίγω, ἁποπνίγω, συμπνίγω suffoco. Տալ հեղձնուլ. հեղձանել. խեղդել. ընկղմել. հեղձամղձուկ առնել. խղդել.
Փոկ լինէր, եւ լուղորդաց ընդ ոտս անկեալ՝ հեղձուցանէր. (Եզնիկ.։)
suffocating, choking.
Պատրանք մեծութեան հեղձուցիչ լինին մտացն եւ ընկղմիչ։ Հեղձուցիչ կռամոլութեանց. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Ապրեցան միածնաւն նորա ի հեղձուցիչ ծովացեալ մեղացն ընկղմանէ. (Ճ. ՟Ժ.։)
to pour, to pour out, to empty, to pour forth, to shed;
to diffuse, to scatter, to disperse, to spread;
— զանձն առաջին տեառն, to pour out one's soul before the Lord;
— զսիրտ իւր առաջի ուրուք, to open one's heart, to unbosom oneself to;
— զբարկութիւն, զսրտմտութիւն իւր ի վերայ ուրուք, to give vent to anger, to discharge one's wrath upon;
— կռոց նուէրս, to pour out libations to idols;
— արիւն բազում, արեան ճապաղիս —, to cause immense bloodshed, to shed torrents of blood;
արտօսր —, to shed tears;
— զարիւն իւր, to shed one's blood.
եւ կ. իբր Հեղանիլ. χέω, ἑπιχέω , ἑκχέω fundo, infundo, effundo եւ այլն. որ եւ χύω, ἑκχύω, χύνω եւ այլն. (լծ. յն. խէ՛օ. խի՛օ եւ հյ. զեղուլ. իւղ. հալել. ձուլել) Հոսել. վայթել. թափել. լնուլ կամ արկանել ի ներքս. ընկենուլ արտաքս. ծաւալել. տարածել սփռել. իրօք կամ նմանութեամբ. թափել, վաթել, վոթել, վազցընել, լեցնել, դարտըկել. Ի հեղուկ նիւթս ասի
Անդ հրեշտակացըն բազմութիւնք յերկնից հեղան ըստ հիւղէի. (Շ. եդես.։)
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
եւ կ. իբր Հեղանիլ. χέω, ἑπιχέω , ἑκχέω fundo, infundo, effundo եւ այլն. որ եւ χύω, ἑκχύω, χύνω եւ այլն. (լծ. յն. խէ՛օ. խի՛օ եւ հյ. զեղուլ. իւղ. հալել. ձուլել) Հոսել. վայթել. թափել. լնուլ կամ արկանել ի ներքս. ընկենուլ արտաքս. ծաւալել. տարածել սփռել. իրօք կամ նմանութեամբ. թափել, վաթել, վոթել, վազցընել, լեցնել, դարտըկել. Ի հեղուկ նիւթս ասի
Անդ հրեշտակացըն բազմութիւնք յերկնից հեղան ըստ հիւղէի. (Շ. եդես.։)
easily, commodiously, with pleasure, willingly.
Հեշտաբար ընկալեալ զքո զխնդիրդ. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Դիւրաւ եւ հեշտաբար ի միտ առցեն ռամիկք եւ տգէտք։ Մի՛ ընդունել հեշտաբար յամենեցունց պատիւ. (Ճ. ՟Ա. եւ Ճ. ՟Բ.։)
delectable, agreeable, sweet, relishing, amusing;
delicious;
voluptuous.
Տէր յիսուս ընկա՛լ զոգի իմ, եւ իսկ եւ իսկ հատուցեալ որպէս հեշտալից աւանդեաց զոգի իւր. (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։)
effeminate life, voluptuousness.
Եւ մորմոքմամբ՝ հարմամբ աղին, հեշտախտութիւնքըն մաքրեսցին. (Յիսուս որդի.։)
Զհեշտախտութիւն ի սրտից մերոց ի բա՛ց ջնջեսցուք։ Շաղախէր ընդ ամենայն հեշտախտութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։ Լմբ. սղ.։)
to delight, to rejoice, to amuse, enjoy or divert oneself, to take pleasure or delight in, to lead a voluptuous life, to live in the midst of luxury, to give oneself up to amusement.
Հեշտանալ ի գրգանս փափկութեան, կամ ի վայելս մարմնականս, կամ ընդ իրս կենցաղոյս. (Շար.։ Խոսր.։ Լմբ. սղ.։)
Հեշտանալ ընդ մարդկան կորուստ, կամ ի վերայ տանջեցելոցն. (Շ. բարձր.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9։)
Իսկ զի յաղագս չարչարանաց տեառն իւրեանց չարչարեցան ընտրեալքն աստուծոյ, տանջանացն պատմութեամբք հեշտանամք. (Սարկ. պատկ.։)
voluptuous, libidinous, sensual, lewd.
Վասն աշխարհի՝ ագարակին ... եւ ընդ կնոջ՝ հեշտասիրին. (Յիսուս որդի.։)
Ի հեշտասիրաց րախաբ, եւ կինն պոռնիկ։ Հեշտ եւ դիւրին է հեշտասիրացն զախտսն արհամարհել՝ քան ընչասիրաց զինչսն. (Բրսղ. մրկ.։)
easily, with ease, naturally;
conveniently, comfortably.
Ոչ հեշտեաւ ընկալաւ զնա (զբան նորա). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
ease, convenience, facility, commodity, comfort;
delights, joys, pleasure, voluptuousness;
հեշտութեամբ, cf. Հեշտաբար.
Դու զխոնարհագոյնսն՝ որ յաղագս տեառնն ձայնս՝ հեշտութեամբ ընդունիս, եւ զբարձրագոյնսն ի բաց լքանես ընկենուս. (Ղեւոնդ.։)
Chamberlain.
ՀԵՋՈՒՊ որ եւ ՀԵՃՈՒՊ. Բառ ար. հաճիպ. որ է Գլխաւորն յընթերակայս արքայի կամ իշխանի. որպէս սենեկապան, եւ մուծիչ եկելոցն առ նա.
living far off, remote, distant.
absence;
distance.
Թէեւ միոյ հեռակայութան ընդմիջելով։ Յառաջ քան զբազում հեռակացութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
cf. Հեռաւոր.
Ճանապարհորդեալ ընդ հեռաձիգ աշխարհն հռովմայեցւոց. (Ուռհ.։)
to dispute, to contend for, to quarrel;
to bear a hatred to, to loathe, to hate, to bear or owe a grudge, malice or ill-will.
Ոչ հեռայ, եւ ոչ հակառակի ընդ ինքեան. (Բրս. թղթ.։)
Զի՞նչ ընդ հոգիսդ հեռաս. (Փիլ. յովն.։)
to remove, to go away or far, to leave, to swerve, to deviate, to depart, to start;
to absent oneself;
to withdraw;
cf. Սիրտ.
μακρύνομαι ἁφίστημι, ὐποχωρέω եւ այլն. elongor, amoveor, recedo, abscedo, subduco me, secedo եւ այլն. Հեռի կամ ի բացեայ լինել միջոցաւ. եւ Ի բաց մեկնիլ գնալ. մեկուսանալ. հեռու ըլլալ՝ երթալ .... կամ կռզել, ետ քաշուիլ .... Նմանութեամբ՝ Դարձուցանել զերեսս. երես դարձընել.
far off, distant, remote;
distant place or country, the distance;
ի — է, from afar, afar. off, at a great distance.
to remove, to put or set aside, to scatter, to avert, to keep off;
—ցո՛ ի քէն զկագ, avoid quarrelling.
μακρύνω elongo ἁπέχω amoveo ἁφυστερέω detraho. Հեռի առնել. տալ հեռանալ. ի բաց վարել. ի բաց տանել. հեռացընել.
remote, removed, distant, far off;
absent.
Ի հեռաւոր տեղիս։ Ի կղզիս հեռաւորս։ Ընդ ամենայն քաղաքս ընդ յոյժ հեռաւորս. եւ այլն։
Անմատչելի հեռաւոր, եւ անընդմիջելի մերձաւոր. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
remote, distant;
far;
— առնել, տանել, to remove far off;
to scatter;
to turn aside or away, to avert, to ward off;
— ունել, to keep away, or at a distance;
— ունել զանձն յիմեքէ, to keep off, to avert;
to abstain, to refrain;
— առնիմ, լինիմ, cf. Հեռանամ;
աստուած իմ, միʼ — առնիր յինէն, remove not Thyself, o God, from me!.
Հեռի ի ստութենէ, եւ լի որ ինչ ընդդէմ ստութեան. (Խոր. ՟Ա. 31։)
cf. Հեռաւորութիւն.
Վառէին ուժգին հեռութեամբ ընդ քահանայս եւ ընդ մոնոզոնս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին. (Ղեւոնդ.։)
cf. Հեսկեան.
(լծ. ընդ խիստ. եւ վէս, վեստ. թ. ասը եւ խասիպ ). Հիւսք. հիւսկէն իրք. չուան հիւսեալ. սիրայ. պարան. պատատք. եւ խրացք.
cf. Հեստութիւն.
Եղեւ ընդդէմ նոցա հակառակութիւն մեծ հեստանաց ի դատաւորէ անտի. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
cf. Հեստիմ.
ἁπειθέω non pareo, nolo credere, inobediens sum ἁφίσταμαι deficio. (լծ. օցտել) Ի բաց սատնուլ. խիստ եւ անսաստ լինել. վեստ բարուք ստամբակիլ. խեռութեամբ անլսօղ եւ անհաւան գտանիլ. անհանազանդել. խեռիլ. ապստամբել. (լծ. թ. ասը օլմագ ). մտիկ չընել, թօթվել, գլուխ քաշել.
Ընդէ՞ր դժկամակ լինիցիք ընդ ձեր բարութիւնս, եւ հեստել առ ձեր փրկութիւնս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։)
scenting, tracking;
prying, hunting, investigating, pursuing;
inquisitive.
Ռընգունք շանց որսականաց եւ հետախուզից. (Փիլ. իմաստն.։)
to draw behind or after.
Ամենայն ջրայնոց կառավարեալ՝ ընդ այն ճանապարհ հետաձգէր. (Ճ. ՟Ա.։)
pursuing, hunting;
eager, forward, aspiring or longing for;
candidate, competent, concurrent;
rival, emulous;
— լինել, to pursue, to run after, to chase, to give chase to, to follow close;
to aspire, to aim at, to concur, to compete;
— լինել թշնամւոյն, to fall upon the enemy.
Զհետամուտ թշնամիսն ընկլուզեալ ընկղմեաց. (Լմբ. իմ.։)
Նոցին որպէս փախստէից հետամուտ լինէին։ Ոչ եղեն հետամուտ ընդ մեզ. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 3։ ՟Ա. Թագ. ՟Լ. 22։)
Ոչ ստրջացան, այլ հետամուտ եղեն կոտորել զիսրայէլ. իբր ռմկ. ետեւէն ընկան։
to pursue, to run after;
to accompany, to go with, to attend, to compete.
Զորոց զկն հետամուտեալ։ Բէլ զկնի հետամուտեալ հայկայ։ Երթային գային ընդ հետամտելոց թշնամեացն զկնի նոցա. (Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
to set off in pursuit, in search of, to pursue.
Զղջացան ընդ թոյլ տալն նոցա ելանել. որով հետավարք եղեն. (Լմբ. իմ.։)
Ո՞ հոտոտելեօք քան զշուն ստուգագոյն, զոր ասեն ռընգամբքն որսալ եւ հետավարել։ Զիւրաքանչիւր ուրուք պատճառսն հետավարել եւ քննել. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)
to send after, to cause to pursue.
Զղջացան ընդ թոյլ տալն նոցա ելանել. որով հետավարք եղեն. (Լմբ. իմ.։)
Ո՞ հոտոտելեօք քան զշուն ստուգագոյն, զոր ասեն ռընգամբքն որսալ եւ հետավարել։ Զիւրաքանչիւր ուրուք պատճառսն հետավարել եւ քննել. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)
cf. Հետաքնին.
Հետաքրքիր լեալ ի թշնամութիւն ընդ միմեանս. իմա՛, պատճառանս խնդրելով գրգռիլ. (Յհ. կթ.։)
curiously, inquisitively, pryingly.
Հետաքրքիր լինելով. ընդվայրաքննութեամբ.
going on foot, pedestrian;
four-footed;
hackneyed, trite, common-place, trivial, ordinary;
in prose, prosaic;
foot-soldier;
quadruped;
ի — ուց, on foot, afoot;
—ք, — զօրք, infantry, foot-soldiers;
— արձան, անդրի, pedestrian statue;
— կրթութիւն, pedestrian exercise;
— որսորդութիւն, hunting on foot;
— ձաղումն, infantry triumph;
— բանք, trite, hackneyed or common-place saying, vulgarity of expression;
— գովութիւնք, vulgar praises;
— երթալ, to go on foot;
—ս խօսել, to talk common-place.
πεζός, πεζόν, πεζικόν pedes, peditus, peditatus. Որ հետի գնայ, կամ ի հետիոտս ընթանայ. ոտանաւոր. ոտքով քաշօղ կամ գացօղ.
Վեցհարիւր հազար այր հետեւակ։ Քսան հազար արանց հետեւակաց։ Զօրս բազումս հեծեալս եւ հետեւակս։ Զհետեւակն եւ զհեծելազօրն։ Ամենայն զօրականի հետեւակաց իմոց։ Ել արքայ, եւ ամենայն ծառայք նորա հետեւակք, եւ այլն։ Հետեւակ զօրօք։ Մարտիկ հետեւակօք։ Ընդ հեծեալ եւ ընդ հետեւակ. (Փիլ.։ Պիտ.։ Եղիշ.։)
ՀԵՏԵՒԱԿ. περιπέζιος, ὐποπέζιος terrae propinquus, humilis, dejectus, vilis. Գետնաքարշ. ստորին. ցած. ընկեցիկ. նուաստ. անշուք.
walking or travelling on foot.
Հետեւակ գնալն. հետի ընթանալն.
foot-soldiers, infantry.
Նոյն ընդ վ (=ՀԵՏԵՒԱԿԱԶՕՐ)
ambulatory.
Զընթացից գործին ... զհետեւականն բարձողութիւն շինուածոյ մարմնոյս. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)