essence, nature, constitution;
existence;
substance;
divinity, God;
property, fortune, wealth;
յ— ածել՝ յօրինել, to create.
· Calfa
οὑσία essentia, substantia Զի՛նչ էն. իսկութիւն. բնութիւն. գոյացութիւն. զաթ.
Անեղութիւն ո՛չ է էութեան, այլ էութեանն է նշանակ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի հօր էութենէն որդի ... ետ մեզ յէութենէն Աստուծոյ զպտուղ սրբոյ հոգւոյն. (Աթան. ՟Ա։)
Սուրբ հոգւոյն ելողին ի նոցունց էութենէ. (Սեբեր. ՟Ա։)
Որ յէութենէդ ես ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն անսկիզբն որդի։ Որ անքնինդ ես յէութեան համագոյ Երրորդութիւն. (Շար.։)
Հինգերորդ էութիւն (երկնից տարրական) պարզագոյն եւ անխառնելի. (Փիլ. լին. ՟Գ. 5.) ուր եւ գոյացութիւն կոչի։
Յեղանակս ասեն գոլ բաժանման ... որպէս ի յէութենէ ի պատահումն, որպէս ի պատահմանէ յէութիւն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
Քրիստոս ընդ հօր նստի ի սրբութեան աթոռն՝ մերս մարմնոյ էութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
ԷՈՒԹԻՒՆ. իբր Էականութիւն անեղական. ինքնագոյութիւն. Աստուածութիւն. Աստուած. որ էն.
Էութիւն անեղ անբաժանելի բանն Աստուած. (Շար. տե՛ս եւ ի ՟Ա. նշ։)
Շնորհօք որդիք էութեան։ Միդ յէութենէն։ Տէր Յիսուս՝ միդ յէութենէդ. (Նար.։)
Որոյ հակառակն է՝ ոչ էութիւն կամ չէութիւն եւ ոչնչութիւն ըստ ինքեան. զոր օրինակ,
Զի արարած էր, եւ ոչ էութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
ԷՈՒԹԻՒՆ. որպէս ὔπαρξις existentia Գոյութիւն, իրօք գոլն. (որ յԱստուած է նոյն՝ վասն միշտ եւ անեղ գոլոյն. այլ յարարածս զանազանի՝ ըստ որում ի կարելի էութենէ յիրական գոյաւորութիւն եկեալ աստուծով)
Առ նորա անքննութիւն (ըստ բնութեան) ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի՛ է. եւ առ էութիւն նորին (ըստ գոյութեան) դաւանութիւն գիտութեան, եւ ո՛չ քննութեան. զի որ էն՝ պարտի, զի մշտնջենաւոր իցէ եւ անսկիզբն. (Եզնիկ.։)
Ո՛չ զի ոչ Աստուած, այլ զի եւ մարդ՝ Քրիստոս. վասն այսորիկ եւ գիր երկաքանչիւրից անուանցն առնէ զյորջորջումնն՝ ցուցմամբ էութեանն ... իսկ Պօղոս Սամոստացի խոստովանի նախասահմանութեամբ յառաջ քան զյաւիտեանս գոլով, իսկ էութեամբ ի Նազարեթէ ցուցեալ. այսպիսի է նորա ամպարշտութիւնն. (Աթան. ՟Դ։)
Դու ես՝ որ յոչնչէ զամենայն յէութիւն յօրինեցեր. (Ագաթ.։)
Որ զառ ի մէնջ չէութիւնն գրեալ իբր զէութիւն գործոց տեսանէ. (Նար. ՟Զ։)
Զամենայնքս յանէութենէ յէութիւն Աստուած. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։)
ԷՈՒԹԻՒՆ. որպէս Էակ անձնաւոր. անձն. նոյն ինքն.
Զիա՛րդ յերկինս նստի մի էութիւնն Քրիստոս, եւ աստ պատարագի. (Լմբ. պտրգ.) իբր լտ. unus et idem Christus։
ԷՈՒԹԻՒՆ. ὔπαρξις substantia Գոյք, ինչք, իրք. հելլենաբանութեամբ եւ լատինաբանութեամբ.
Որ ոք ոսկի կամ արծաթ, կամ այլ էութեան տեսակ տայ փոխ՝ գրով կամ անգիր. (Մխ. դտ.։)
Յետոյ անկեալ յէութենէն՝ նեղացայ յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Պատուեա՛ զէութիւն եւ զինչս վասն երկուց իրաց. (Ոսկիփոր.։)
desire, wish.
· Calfa
Ըղձալի գոլն, կամ փակելն յինքեան զիղձ տենչանաց. եւ Վառումն ըղձից. իղձ, տենչումն. եւ Իրն տենչալի. (ըստ յարմարութեան յարակից բառից)
Այսքան է զօրութիւն խորհըրդական աղօթիցս, բայց եւ ո՛չ ըղձականութիւնն։ Այնքան՝ ըղձականութիւն նորին (փառացն Աստուծոյ) առաւել է քան զնիւթոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Մարգարէին սրբոյ ըղձականութիւն (ո՞ տայր զգլուխ իմ եւ այլն)։ Մարգարէին հոգեւոր ըղձականութիւն ամենատենչ բաղձանացն։ Արժանաբար ըղձականութեամբ հնչել զձայն բերկրանաց։ Զերեւոյթ ապագայից ըղձականութեանցն (իրաց ըղձալեաց). (Նար. ՟Կ՟Զ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. խչ.։)
desire, wish.
· Calfa
Ըղձումն. իղձ. փափաք. եւ Թախանձանք. ըղձիւք՝ աղերսիւք խնդրելն.
Ըղձակերտութեամբ առ ի նմանէ հայցել թագաւորեցուցանել Հայաստանեայց զԽոսրով։ Ըղձակերտութեամբ իմն հայցէ յինքնակալէն Թէոդոսէ. (Յհ. կթ.։)
agreeable song or voice.
· Calfa
Ի կիցս բանից ըղձաձայնութեանց. (Նար. կուս.։)
conjuror, diviner.
· Calfa
μάντις vates, hariolus Որ պատմէ ըղձութիւնս ըստ սրտի իւրում կամ հարցողին. հմայօղ. սուտ գուշակ. հարցուկ. երազատես.
Ըղձապատումք տեսիլս սուտս եւ երազս սուտս խօսէին. (Զաք. ՟Ժ. 2։)
Մի՛ հրապուրեսցեն զձեզ ըղձապատումք ձեր. (Երեմ. ՟Կ՟Թ. 8։)
Ըղձապատումքն, որ զհայցուածս աղօթիցն յայտնէին. (Մխ. երեմ.։)
eager, greedy;
lovely, affectionate.
· Calfa
Զոր եւ ըղձաւորն այսորիկ հարսն պանծալի յերգոց երգսն հրատարակէ. (Գր. հր.։)
Հարսունք երկնաւորք, եւ օրիորդք ըղձաւորք. (Գանձ.։)
Խոնարհ եւ ըղձաւոր պաղատանք ծառայիցս քոց։ Որք ըղձաւոր մտօք հաւաքեցայք այսօր. (Մաշտ. ջահկ.։)
Տիպ գեղեցիկ, բարբառ ըղձաւոր. (Գանձ.։)
desire, wish;
divination, augury, omen.
· Calfa
ԸՂՁՈՒԹԻՒՆ. μαντεία vaticinatio, divinatio Հմայութիւն. սուտ գուշակութիւն. պատգամախօսութիւն ըստ ըղձի եւ ըստ մտի .... տե՛ս (Թուոց. 14. 23։ Երեմ. ՟Ժ՟Դ. 14։ Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 6. 7. 8. 23։ Իսկ Երեմ. ՟Ժ. 36.) որպէս Ըղձապատում։ Եւ (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 7.) իբր Ուղերձ, կամ ընծայք առ ըղձապատումն. եւ այլն։
Միշտ համբուրեալ շրթամբք ոգւոյ ըղձութեան շնչոյ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Յառաւելութիւն սիրոյն, եւ յ՝ղձութենէ սրտին, եւ ի փղձկել գթոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ըղձութիւն բարւոյ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ամենայն ըղձութիւնք (աւելորդք) շփոթեն եւ պղտորեն զտեսանելիս հոգւոյն. (Մաշկ.։)
Բազում դժնդակութիւն, եւ ըղձութիւնք չարեաց. (ՃՃ.։)
Պատճառեցան ըղձութիւնս, իբրեւ թէ դիքն անդէն կամին զբնակիլն. (Խոր. ՟Բ. 13։)
πόθος desiderium Իղձ. ըղձանք. բաղձանք. փափաքումն. ցանկութիւն. տենչ.
being one's own master, free will, liberty, independence;
absolute or supreme dominion.
· Calfa
Որպէս Անձնիշխանութիւն.
զինքնատէրութիւնն եւ զանմահ բնութիւնչեբարձ ի նմանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Եւ որպէս նքնիշխան տերութիւն.
Վասն դատողական իշխանութեան տան աշխարհիս եւ ինքնատէրութեանն. (Երզն. մտթ.։)
conceited, vain, vainglorious, presumptuous.
· Calfa
Որ անձամբ զանձն յարգէ, կամ անձին իւրում չուք դնէ. անձնահաճ.
Առ ինքնարգոյ բարձրայօնն. (Նար. ՟Գ։)
proper, own natural.
· Calfa
ինքնական. իւրական. բնաւոր.
Քո ինքնաւորդ զօրեղութեամբ գթածաբար առողջացուսցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Ինքնաւոր իւրով զօրութեամբ հրաշացուցանէ. (Անան. եկեղ։)
Եւ ինքնաբոյս. ինքեակ.
Ունի մշտածին ինքնաւոր անարօրադիր բոյսս բիւրաստեղունս. (Նար. մծբ.։)
self-existence, substance, natural production.
· Calfa
Ոմանք (համարեցան) զբախտն եւ զինքնեղութիւնն արդարեւ ինքեամբ, եւ որպէս դիպեցաւ ստեղծեալ իմաստք. (Ածաբ. աղք.։)
τὸ αὑτόματον fortuna, casus, per se fieri Ինքնեղ կարծեցեալ իրք. դիպուած. բախտ հեթանոսական. ինքնեղն գոլ.
Ոչ նքնեղութեանն է տալի զայսքան զօրութիւն։ Յայտ է թէ առաւել քան զինքնեղութիւն ոմն է. եւ այս ո՞վ է՝ բայց եթէ աստուած. (Առ որս. ՟Է։)
Հալլենաց փիլիսոփայիցն կարծիք ... ինքնեղութեան արարածոցս եւ յաւիտենականութեան. (Լմբ. ժղ.։)
absolute power, independence, freedom, despotism.
· Calfa
αὑτεξουσία, το αὑτεξούσιον liberum arbitrium, arbitrii libertas. Անձնիշխանութիւն. ազատութիւն կամաց.
ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. αὑταρχία summa rerum potestas. Ինքնիշխան լինելն. ինքնին իւրով զօրութեամբ իշխելն. ինքնակալ եւ բացարձակ տէրութիւն.
Ինքնիշխանութեանն կառօք՝ իբր ի տեսարանի ումեք՝ ի սոսա նահատակել հանդիսասցուք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սկիզբն եւ արմատ մեղաց ի մեզ ինքնիշխանութիւնն է. (Բրս. մկրտ.։)
զբարետոհմութիւն հոգւոյ ինքնիշխանութեամբ թշուառացուցանեմք. (Լմբ. սղ.։)
Եւ ոչ զնոյն ինքն բարին ինքնիշխանութեամբ առնել արժան է. (Բրս. հց.։)
անուն ինչ աստուծոց կամ դիւաց կամ ինքնօրէն մոլորութեանն. (Առ որս.։)
Հանդերձեաց զօրեղ ցութեամբ զարարածոց իւրոց փրկութիւն։ Ամենակալ ինքնիշխանութիւն բոլոր էականութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ծ՟Է։)
Ինքնիշխանութեամբ ի բաց վարեաց զպատրօղն. (Լմբ. ստիպ.։)
ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. αὑθεντία propria auctoritas. իշխանութիւն անձնական կամ առանձնական. (որ առ յետինս Հեղինակութիւն ասի). ինքնահաճ կամք. հաճոյք անձին.
selfhood, individuality, personality;
essence, nature, property.
· Calfa
αὑτότης ipseitas ὐπόστασις ut subsistentia, et subsistentia Գոլն ինքեան եւ յինքեան՝ որպէս եւ էն. եւ զի դերանունս Ինքն՝ ոչ է յայտնիչ որոշ դիմի, այլ զանձանց եւ զէութենէ որպէս թանձրացեալ առնոյ. իբր յն. հիփօստացիզ. այսինքն Ենթակայութիւն. երբեմն որպէս Անձնաւորութիւն, որ ըստ աստուածաբանից ասի առնչական ենթակայութիւն երրեակ յաստուած.
Անքնին, անհաս, երրեակ ինքնութեանդ. (Պտրգ.։)
Չերրեակ ինքնութեանն միութիւն ըստ անբաժան սուրբ երրորդութեանն. (Փարպ.։)
ո՛չ եթէ ինքն որդին հայր է, այլ՝ ինքն որդի հօր ասի. ահա մի բնութիւն երեւեցան երկու անձինք կատարեալք. եւ մի էութիւն, երկու ինքնութիւնք. (Աթ. առ եպիկտ.։)
Քեզ օրհնութիւն (քրիստոս), ծնունդ ծածկեալ ինքնութեան (հօր)։ Վասն ինքնութեան հօր յայտ արար, եթէ առ ամենայն, եւ յամենեսին է նա. (Եփր. համաբ.։)
Եւ երբեմն՝ որպէս Բնութիւն, իսկութիւն աստուածային. աստուածութիւն, եւ աստուած. որ է մի եւ նոյն ձյրիս անձինս. որ եւ ըստ աստուածաբանից՝ Բացարձակ ենթակայութիւն միակ. գոյութիւն եւ գոյացութիւն. ինքնագոյութիւն.
Հարկ է ... մի աստուածութիւն ընդունել ի մի ինքնութիւն հօր եւ որդւոյ հաստատութեան։ Ոչ թերի է եւ ոչ պակաս ի հօրն էութենէ, եւ ինքնութենէ, եւ գոյութենէ որդի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. եւ 6։)
Ինքնութիւն է, զի ոչ յումեքէ ունի զգոյութիւնն, այլ՝ ինքնութեամբ. որպէս սուրբ լուսաւորիչն ասէ, տէր աստուած՝ որ եմ միայն ինքնութեամբ՝ եւ ոչ այլ ոք յառաջ քան զնա. (Խոսր. պտրգ.։)
ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ինքնագոյութիւն, եւ ինքնեղութիւն. ինքնիշխան տէրութիւն. եւ Սեպհականութիւն. ինքիրմէ ըլլալը, ինքնագլխութիւն, տիրութիւն.
Ամենայն ինչ ի նմանէ է, բայց նա միայն է ինքնութեամբ. (Ագաթ.։)
Տէր աստուած ինքնութեամբ, որ միայն կարողդ ես. (Մաշտ.։)
Իմ են այս ամենայն թագաւորութիւնք. եւ յայսմիկ մոլորին (մանիքեցիք), եւ կարծեն՝ եթէ ինքնութիւն ունի նա (սատանայ)։ Եւ եթէ՝ զի ասաց նա, բա՝ իմեն, տան նա ինքնութիւն, յորժամ ասէ զկնի նորա, թէ ինձ տուեալ է, ի միտ առցեն՝ թէ այլ է արարիչ նորա, եւ նմա տալով տուաւ. (Եփր. համաբ.։ յորմէ եւ Շ. մտթ.։)
Վասն դիցն՝ զի կարծէին, թէ ինքնութեամբ էինի միտս պաշտօնէից նորա՜ (Եփր. ծն.։)
ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գոյութիւն եւ գոյացութիւն եղանակաց. անձն. ենթադրեալն. բուն իրն. ինքն.
Որպէս զթագաւորն՝ որ հանուր աշխարհին տիրելով զօրութեամբ, սակայն ինքնութեամբ գտանի միայն յարքունի ապարանսն։ Ոչ եւ ինքնութիւն փառանց յամենայն տեղիս. (Լմբ. պտրգ.։)
Ուր ինքնութիւն ինչ է բունն. (Ոսկիփոր.։)
self-taught;
self-educated.
· Calfa
cf. ԻՄՔՆՈՒՍՈՒՄՆ. ԾՆունդ լինելութեան լաւագոյն բնութեամբ ինքնուս ելոյն. (Փիլ. ՟Դ. 12։)
cf. Ինքնուս.
· Calfa
αὑτοδίδακτος a se ipso doctus. որ եւ ԻՆՔՆՈՒՍ. Ինքնին ուսեալ. եւ Բնաւորական. բնածին.
ոչ առ վարդապետս ... ուսեալք, բայց ինքնլուրք եւ ինքնուսմունք։ Ինքնուսումն օրինօք առաքինութեամբս այսորիկ խրատեալ է։ առ ի միաբանութիւն ... ինքնուսման ազդին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Որ ինչ ըստ բնութեանն է՝ ինքնուսումն իմն է. (Ոսկ. ես.։)
particular, separate, peculiar.
· Calfa
Որ ինչ է ինքեան ուրոյն. իւրոյին. առանձին. մասնաւոր.
Բանք ինքնուրույն՝ սակս յիշատակի անուան իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
autonomy, independence, freedom;
law established by caprice;
caprice, whim, humour.
· Calfa
αὑτονομία libertas publica. ինքնօրէն սովորութիւն, ազատութիւն վարելոյ իւրով օրինօք կամ իրաւամբք կամ խելօք.
մատնեալ եղաք յինքնօրինութիւն (կամ ինքնօրէնութեամբ) մոլորութեանն. (Ածաբ. յայտն.։)
Վասն Ինքնօրէնութեան իւրեանց եւ հպարտութեան. (Կլիմաք.։)
hornet, wasp.
· Calfa
Ազգ վայրի եւ անգործ մեղուի. իշմեղու.
Դատարկակեացս անուանեմք զնոսա, եւ իշամեղուս՝ յայլոց աշխատութեանց կերակրեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
զիշամեղուսն վնասակարս սատակեն. (Փիլ. լիւս.։)
ass's foal or colt.
· Calfa
Մտրուկ իշոյ. յաւանակ. իշու քուռակ.
Եթէ ոք առ աղքատութեան հեծանիցի յիշամտրուկ յովանակ, չէ ինչ ի լաւութիւն եւ ի խոնարհութիւն համարեալ. (Սեբեր. ՟Ժ՟Գ։)
onooentaur, jumart;
cf. Յուշկապարիկ.
· Calfa
ὁνοκένταυρος onocentaurus. Եղջերուաքաղ իմն մտացածին կենդանի խառն յիշոյ եւ ի ցլոյ. cf. ՁԻԱՑՈՒԼ, եւ cf. ՅՈՒՇԿԱՊՄԱՐԻԿ.
Յուշկապարկաց ասեն բնակեալ յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)
Յուշկապարիկք բնակեսցեն. զոր յոյնն իշացուլ ասիցէ ... եւ արդարեւ (կռուասէրք), որք իբրեւ յանապատի կեան ... վազեն եւ կցացեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Իշացլուց եւ ղապիթաց կռիւ։ Իշացուլքն թետաղացւոց հեծեալք էին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
cf. Իշխանութիւն.
· Calfa
τὸ ἑξουσιαστικόν, τὸ ἠγεμονικόν potestas, directio, regimen. Իշխանութիւն. կարողութիւն առաջնորդական.
Հոգաբարձականութիւնն, եւ իշխանականութիւնն։ Իսկ չգաւազանսն (հրեշտակաց՝ իմա՛) զթագաւորութիւնն եւ զիշխանականութիւնն, եւ ուղղութեամբ զամենայն անցուցանելն։ Զառիւծոյն (կերպարան) ցուցանել վարկանելի է զիշխանութիւնն եւ զուժգնութիւն. (Դիոն. երկն.։)
ambition, immoderate thirst of dignity or power.
· Calfa
φιλαρχία imperandi cupiditas, amor principatus. որ եւ ԻՇԽԱՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Սէր իշխանութեան. փառասիրութիւն.
Ի ձեռն ընչասիրութեան եւ իշխանասիրութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
Վասն սնափառութեան եւ իշխանասիրութեան չարաբանիցեմ զընկերէ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
Ախտիւ իշխանսիրութեան ըմբռնեալ՝ հակառակութիւն կրէին. (Իգն.։)
Ոչ եթէ յիշխանասիրութեան ախտէ շարժեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
principality, dominion, lordship, power, rule, state;
family or household of a prince, court.
· Calfa
Տուն եւ տեղի եւ ազգատոհմ իշխանի, իշխանաց, կամ իշխանութեան.
Ամրոց մի յիշխանատանն աղձնեաց. (Արծր. ՟Ե. 8։)
Խորհուրդ արարեալ իշխանացն եւ իշխանատանացն հայոց մեծաց. (Ուռպել.։)
subject, vassal;
dignitary.
· Calfa
ἁρχόμενος subditus. որ է ընդ իշխանաւ կամ ընդ իշխանութեամբ. իշխեցեալ. հպատակ.
Ոմն զաշակերտի, եւ ոմնզվարդապետի կարգ ունին. ոմն զիշխանի, եւ ոմն զիշխանաւորի. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
to change one's prince or king.
· Calfa
Որ փոխէ եւ փոփոխէ զիշխանս նւր.
միշտ իշխանափողք լեալ են, եւ տիրատեացք. (Փարպ.։)
son of a prince.
· Calfa
Իսկ նորա առեալ երկուս իշխանորդիս. (Մամիկ. երկիցս։)
sovereignty, principality, lordship;
authority, faculty;
empire, dynasty, sway, rule, dominion, domination;
abselute power;
dignity;
right, privilege;
government, command, power, jurisdiction;
free will, liberty;
licence, exclusive permission;
place, post;
diocese;
—ք, principalities (tho third order in the celestial hierarchy);
հոգեւոր՝ ժամանակաւոր, spiritual and temporal power;
առաւելազանց —, too much authority;
յ— հասանել, to rise to dignities;
to get into office, or power;
տալ ումեք զամենայն —, to empower, to give carte-blanche, or full powers to;
լինել ընդ իշխանութեամբ ուրուք, to be in the power of some one, or dependent on some one;
այս ի վեր քան գիմս է —, that is beyond my power, that surpasses my capacity.
· Calfa
Իշխանն գոլ, եւ իշխելն ո՛ր եւ է օրինակաւ. տէրութիւն կարողութիւն գործ եւ պաշտօնիշխանի, եւ պատիւ եւ սահման իշխանի. թագաւորութիւն. պետութիւն, գլխաւորութիւն. որպէս ἁρχή principatus. որ եւ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ.
Եւ որպէս ἑξουσία potestas.
Կամ ἠγεμονία regimen. Առաջնորդութիւն.
Կամ δεσποτεία dominium. Տերութիւն.
Կամ αὑθεντία auctoritas. ուստի αὑθεντικοτέρως majori auctoritate. Տիրաբար.
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆՔ կամ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. անուն միոյ յերկրաւոր քահանայապետութեանց, որ եւ չորրորդ դաս ի սրտէ ի վեր. ( ի սուրբ գիրս ἁρχή principatus, հասարակօրէն թարգմանի Պետութիւն, եւ ἑξουσία potestas, Իշխանութիւն. եւ երբեմն ընդ հակառակն)
Զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուրընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանանութիւն գիշերոյ։ Յիշեաց զիշխանանութիւն տակառապետին, եւ զիշխանութիւն մատակարարին։ Ինձ տալ հասանել յիշխանութիւն, եւ նմա կախել զփայտէ։ կացուցես ի վերայ քո իշխան. եւ եղիցի յորժամ նստցի յիշխանութեան իւրում։ Ծածկոյթ աստուծոյ իշխանութեան։ Տուաւ նմա իշխանութիւն, եւ իշխանութիւն նորա իշխանութիւն յաւիտենարան։ Եդաւ հրամանս այս ընդ ամենայն իշխանութիւն թագաւորութեան իմում։ Ո՛չ իշխանութիւնք, եւ ո՛չ զօրութիւնք. եւ այլն։
Ի տան իւրում, եւ ամենայն իշխանութեան իւրում։ Եղեւ իսրայէլ իշխանութիւն նորա։ Եբեր նմա իշխանութիւն ի վերայ բռնաւորաց նորա։ Ծանիցես զիշխանութիւներկնաւորին։ Իշխանութիւն տուաւ նմա։ Ետ նոցա իշխանութիւն թագաւորն՝ գործել զամենայն։ Իշխանութիւն առեալ (ի վերայ) մարդկան, եւ դու մարդ մահկանացու։ Կենաց եւ մահու դու ունիս իշխանութիւն։ ամենայն անձն որ ընդ իշխանութեամբ է, ի հնազանդութեան կայցէ. քանզի ոչ ուստեք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ։ Որ հակառակ կայ իշխանեանն, աստուծոյ հրամանին հակառակ կայ եւ այլն։
Մի՛ խնդրերի տեառնէ իշխանութիւն, եւ մի՛ ի թագաւորէ աթոռ փառաց. (Սիրաք. ՟Է. 4։)
Ոչ եթէ զիշխանութիւն (ընչից) իշխեաց յինքն հանել. (Կոչ. ՟Ը։)
Ոչ այնպէս փոյթ էր քրիստոսի՝ առժամայն զիւր իշխանութիւն երեւեցուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Իշխանութեամբ զնոյն բանս դնէ ասելով. եւ ես քեզ ասեմ, զի դու ես վէմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
երեւեցաւ նա յակոբայ եղբոր իւրում՝ եպիսկոպոսի առաջնոյ՝ այսր իշխանութեան (երուսաղէմի). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս՝ պէսպէս ոճով ասի.
Միոյ իշխանութեան երկու թագաւորք ոչ լինին։ Ամենայն ազգ եւ լեզու որ են ընդ իշխանութեամբ իմով. (Եղիշ.։)
Այսպէս թագաւորական վարելով իշխանութեամբ. (Պիտ.։)
Զմարացն ի բաց բարձրեալ զիշխանութիւն՝ պայազատէր զնա. (Յհ. կթ.։)
ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել ըստ սովորական իշխանութեան իմոյ հայրենեաց։ գրաւ է յինքն զչէնսեւ զամենայն ցութիւնս նոցա. (Խոր.։)
Փրկչիդ իշխանութիւն օժանդակեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Զաւետարանական իշխանութիւն ի գործ ածեալ (կապելոյ եւ արձակելոյ). (Յհ. կթ.։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ազատութիւն. որպէս անձնիշխանութիւն, եւ որպէս ի բնէ բերումն անխափան.
Զկամակար իշխանութիւն ոչ հանէ ի նմանէ. որով կարողն է անսալ եւ չանսալ հրամանացն ... այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի։ Զիա՛րդ երեւէր ընտրութիւն գործոցն, եթէ ոչ ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց, եւ անսալոյն եւ չանսալոյն. (Եզնիկ.։)
Զհաճոյսն իւր իշխանութեամբ ընտրէր. (Նիւս. կուս.։)
Գտին իւրեանց ժամանակ իշխանութեան, զի գոյր նոցա առաջնորդ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։)
Ոչ եթէ կամաց իմիք հողմոյ ունել ասէ, այլ որ ի բնութենէ հարկի բերմանս զանարգելն եւ զանխափանն իշխանութեամբ գործել ասէ։ Ոչ ոք արգելուլ կարէ (զհողմն), այլ բազում իշխանութեամբ ցրի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Ասեն եօթն մոլորակացդ իշխանութեամբ շրջել, եւ ոչ ի բաժնի կալ. (Շիր.։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կարողութիւն. ազատ համարձակութիւն. հրաման.
Միթէ ո՞չ ունիմք իշխանութիւն զքորս կանայս շրջեցուցանել ընդ մեզ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 5։)
ձեզ ոչ է այդպէս իշխանութիւն ընդդիմանալ կամաց նորա։ ի ձեռն ձեր է իշխանութիւն արձակել նոսա։ Որպէս յերկրի ոչ ունիմք իշխանութիւն փոխանակել զնա ընդ այլում տեառն, նոյնպէս եւ յերկիրս չունիմք իշխանութիւն փոխանակել զճշմարիտ աստուածն մեր ընդ այլում. (Եղիշ.։)
Եթէ զյանցաւորն չունիմք իշխանութիւն դատել, ո՞րչափ եւս առաւել զարդարն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Կամ ἁξία dignitas. Պատիւ. արժանապատուութիւն.
Կամ παροικία paroecia. իտ. parrocchia. Թեմ, վիճակ պատրիարգի, եպիսկոպոսի, եւ աւագերիցու.
Նստոյց ընդաջմէ իւրմէ յերկնաւորս ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ ի հնազանդել նմա հրեշտակաց՝ իշխանութեանցեւ պետութեանց.եւ այլն։
գնդիւք վերնայնոցդ վերակացու ինձ լցիս, պետութեամբք, իշխանութեամբք. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Բարձրելոյն փառաց բարձօղ տէրութիւնք, անյաղթելի զօրութիւնք, վեհագոյն իշխանութիւնք։ Տէրութիւնք վերին, եւ զօրութիւնք հզօրին, ցութիւնք վեհագոյն. (Շար.։)
Այլ ասի երբեմն եւ զամենայն հրեշտակաց վերոց.
Իշխանութիւնք երկնից զարհուրեցան. եւ այլն. (Շար.։)
princess
· Calfa
յիշեցաք զիշխանսն եւ զիշխանուհիսն ... Իրիցագոյն զհոգին քան զմարմին իբրու զտիրուհի եւ զիշխանուհի։ Հանդերձ իշխանուհի եւ ընտանի կանամբքն. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Որպէս թագուհի թագաւորութեան, եւ իշխանուհի իշխանութեան. (Վրդն. յանթառամն.։)
ruler, prince, governor;
predominant.
· Calfa
cf. Իշխօղ. որ իշխէ. տէր, տիրօղ.
չիք իմ թագաւոր իշխող շնչոյս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Ո՛վ երանելի տէր Վահան գողթնեացն իշխեցօղ. (Շար.։)
Զբանսարկուն բարձէ զիշխեցողն մահու. (Տօնակ.։)
to give power, authority, to cause to dominate;
իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ, you placed me in the power of death, you put death in authority over me.
· Calfa
Իշխան եւ տէր կացուցանել. տալ իշխանութիւն եւ կարողութիւն.
Իշխեցելոյց զնա ի վերայ ամենայնի, զոր արար։ Իշխեցելոյց զնոսա կապել եւ արձակել. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
Սիրով իշխեցուցանէ ամենայն գանձուց. (Եփր. համաբ.։)
Իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ. (Եփր. թագ.։)
cf. Իշխեցող.
· Calfa
Իշխողս մեր մեծ լէոն. (Լմբ. պտրգ.)
Որ մեծին անոտիոքոյ էր իշխող. (Սկեւռ.։ Լմբ.։)
Որ ոք զձի կնմ զայլ անասուն մեծ կամ զփոքր գտանէ՝ եւ ոչ ասէ, որպէս ըզգող ըմբռնի. վասն. զի ոչ երեւեցոյց եւ ետ յիւր իշխողն. (Մխ. դտ.։)
ass's foal;
mule.
· Calfa
Մտրուկ կամ յաւանակ իշոյ. իշու քուռակ.
Հեծեալ յէշ եւ ի մտրկի իշորդւոյ. (Ճ. ՟Գ.։)
կամ ծնունդ իշոյ. որպէս էշ. եւս եւ ջորի.
Ուստի. էր ի վիմէն ջուր, եւ ի կզակէ իշորդւոյն աղբիւր. (Եփր. աւետար.։)
Նախատէին զջորի իշորդի լինել, եւ նա պարծէր մարբն. (Մխ. առակ.։)
"cf. Յիշոցք."
· Calfa
ԻՇՈՑՔ եւ ՅԻՇՈՑՔ. Ռամկական առմամբ՝ է Թշնամանք հանդերձ զազրաբանութեամբ. հայհոյութիւն. քիւֆիւր.
Անարգելով զընկերս զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկայն բարբառոյ իշոցի անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեան անեծք եւ թշնամանք։ Մի՛ զլեզուս ձեր առնէք գործի սատանայի ի ձեռն չար եւ դառն իշոցաց. (Շ. ընդհ.։)
Իշոցօք, երդմամբ. (ՃՃ.։)
young ass, foal;
great ass, blockhead.
· Calfa
ԻՇԿՈՅ ՎԱՐՈՒՆԳ. σίκυος ἅγριος cucumis agrestis. իտ. cocomero selvatico. Վարունգ վայրենի. իշուկի խիար. (Բժշկարան. եւ Հին բռ.)
Փոքրիկ կամ անարդ էշ.
s. adj. traveller, passenger;
guest, lodger.
· Calfa
κατάλυτος hospes. Որ իջավանս առնէ ուրեք. ուղեւոր՝ անցաւոր, հիւր, որ ագանի կամ երկօթս առնէ.
Իբրեւ զյիշատակ իջաւորի միոյ աւուր գնացելոյ. (Իմ. ՟Ե. 15։)
descent;
fall;
declivity;
act of sinking;
subsidence.
· Calfa
Ելմունս անկատարս, իջմունս անհաստատս. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Իջոյց նման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Զի՞նչ հարկ աստուծոյ ջմանն ի յերկիր. (Լմբ. Շար.։)
to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.
· Calfa
κατάγω, καταβιβάζω, καταφέρω , καθίημι, χαλάω deduco, defero, dimitto եւ այլն. Տալ իջանել. ի վայր բերել, ածել, առաջնորդել. խաղացուցանել ի բարձր դրից ի ստորին կողմանս. իջեցնել, ինջեցնել.
Ի ցոյց կամ իջուցին զնա անդր։ Իջուցից զքեզ ի գեդդուրն։ Իջոյց զնա ի վերուստ ի սեղանոյ անտի։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Իջուցից ի վերայ քո զամենայն թռչունս երկնից։ Իջուցին վանդակաւ ընդ պարիսպն։ Իջուցին մահճօքն հանդերձի մէջ առաջի յիսուսի։ Զմեծ մասն ժողովրդեանդ, զոր իջուցեր յուրախութիւն քո.եւ այլն։
Իջուցանել զնա ի վիրապն ներքին. (Ագաթ.։)
Իբրեւ զուռնածս որք պատեն զչանթս հրայրեաց. մին առնոյր, եւ միւսն իջուցանէր. (Զենոբ.։)
Իջուցանէր յամրոցաց անտի. (Եղիշ. ՟Ե։)
Այն որ անձրեւ յետ երաշտին՝ իջոյց նըման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Արտասուաց գետս իջուցանէ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Կառաչ նորա ի վերայ իջուցանեաց նորա. յն. իջուցանողի. այսինքն որ տայ արտասուս իջուցանել. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 18։)
Իջուցանել յանասնական անկարգ խառնակութիւն։ Ի բանական աշտիճանէն յանասնոցն իջուցանէ նմանութւին. (Պիտ.։)
ԻՋՈՒՑԱՆԵԼ. Շարունակել զպատմութիւն կամ յազգաբանութիւն ի նախնեաց եւ այսր.
նմանագոյնք արդեօք եբրայեցւոցն պատմադրաց ի վերուստ ի քեզ իջուցանեմ անսխալ (Խոր.՟Ա. 2։)
cf. Էակցութիւն.
· Calfa
Էակցութիւն. համագոյութիւն.
Զի զիսկութիւն զօրութեան՝ իսկակցութեամբն յայտնի արասցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6. յն. զի. զսեպհական ենթակայութիւն, եւ զնորին էութեան գոլն յայտնի ասասցէ։)
cf. Իսկ եւ իսկ.
· Calfa
ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.
Լուեալ աբգարու, իսկոյն կոչեաց զնա։ իսկոյն ճիչ բարձեալ։ Իսկոյն բեկաւ. (Խոր. ՟Բ. 30։ 7հմկթ։ Նար. ՟Ի՟Ե։)
Ի հասնելն մերում անդ՝ իսկոյն իսկ հրովարտակ առաքեցի։ իբրեւ յանդիման ոստիկանքն եղեն, նա իսկոյն իսկ հրամայէ սրով սատակել զնոսա. (Յհ. կթ.։)
reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.
· Calfa
որ եւ ասի ԻՍԿ. οὑσία essentia, substantia. Բուն էութիւն. իսկականութիւն զինչութիւն. բնութիւն. գոյացութիւն. cf. ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ.
Ոչ ունիս չարանալ իսկութեամբ բարիդ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
ահա տուր, որոյ իսկութիւն բնութեանն ոչ պարփակի. (Լմբ. ստիպ.։)
Քրիստոսի միայն՝ իսկութեամբ բնութեամբ, եւ ոչ յորջորջանօք է աստուած հայր. (Կոչ. ՟Ե։)
Ընդ իսկութեանն աստուծոյ էր աշխարհս (ի միտս աստուծոյ). (Վեցօր. ՟Է։)
հայր է հայրն միածնի որդւոյ, եւ բղխումն հոգւոյն սրբոյ, պատճառ նոցունց իսկութեանցն ի նոյն բնութենէ. (Յճխ. ՟Բ։)
Ծանեաւ յայտնութեամբն հօր զիսկութիւն որդւոյն գոլ ի բնութենէ հօր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Որ ի հայրական իսկութենէն յառաջ բղխեալ աղբիւր լուսոյ. (Շար.։)
ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. Բուն իր. արդիւնք. Ճշմարտութիւն.
ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. ὐπόστασις substistentia, hypostasis. Ինքնութիւն. ենթակայութիւն. անձնաւորութիւն.
իսկ այս բան՝ իսկութիւն եւ մշտնջենաւորութիւն է. յն. ἑνυπόστατος , ներենթակայացեալ. այսինքն անձնաւոր էակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Զփորձն իսկութեամբ ցուցից։ Իսկութիւն, եւ ոչ օրինակ. (Նար. ՟Լ՟Թ. ՟Ղ՟Գ։)
Queen;
— Կոյս, the Holy Virgin;
— երկնից, queen of heaven.
· Calfa
իսկապէս եւ տիրապէս թագուհի. ճշմարիտ արքայուհի. օգոստատիրուհի. սեպհականեալ մակդիր տիրամօր կուսի.
Իսկուհի երկնի։ Դշխոյ անարատ ամենից կուսից իսկուհի։ իսկուհի երկնային կենդանեաց գաւառին. (Նար.։)
Վասն իսկուհւոյդ երկնից մարիամայ. (Բենիկ.։)
Էջ ի յաթոռոյ յարգանդն իսկուհոյ. (Գանձ.։)
Լայնաբար եւ զայլոց դշխոյից.
Զճշմարիտ իսկուհւոյ թագուհւոյ եւ մօր իմոյ հեղինէի ընկալայ զթուղթ։ Ո՛ղջ լերիսկուհի մա՛յր իմ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.) (որպէս լտ. աւկու՛սդա)։
to awake.
· Calfa
ἁνεγείρομαι expergiscor ռմկ. արթըննալ. Զարթնուլ. սթափիլ ի քնոյ. արթուն լինել.
Քուն հեղգացեալ մարմնոյս արթնանայ հոգեւոր զուարթութեամբն. (Նիւս. երգ.։)
Յորժամ արթնանամք, խնդրէ ի մէնջ աղօթիւք գոհանալ. Յորժամ փողն հարկանիցի եւ դու արթնանս. (Ի գիրս խոսր.։)
Զարթո՛, մինչ չեւ ձայնն ահագնալուր արթնացեալ հաւուն ի լսելիս անպատրաստիս հասեալ. (Բենիկ.։)
justly demanded;
that demands worthily.
· Calfa
Ըստ արժանւոյն հայցօղ կամ հայցեալ. ուստի եւ Ընդունելութեան արժանի.
Արժանահայց բարեխօսութիւն. (Նար. կուս.։)
that happens deservedly, worthy.
· Calfa
Արժանապէս ի վերայ հասեալ. իրաւացի. կարի դիպող.
Արժանահաս դատաստանքն Աստուծոյ. (Լաստ. ՟Զ։)
Լուեալ ի նմանէ զարժանահաս պատասխանին. (Շար.։)
Ապա արժանահաս ողորմութեանն Աստուծոյ եւ յանսպառ կեանսն յարամնամք. (Նիւս. կուս. ի մի ձեռ։)
ԱՐԺԱՆԱՀԱՍ (ի բարոյ մասին առեալ.)
Մի՛ նիրհեսցուք ծուլութեամբ, զի արժանի լիցուք արժանահաս ողորմութեանն աստուծոյ հասանել, եւ ընդ նմա յարմնալ յաւիտենական ի կեանսն. (Պիտառ.։)
credible, wo thy of being believed, faithful, worthy to be trusted or believed.
· Calfa
ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏ ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏԱԼԻ ἁξιόπτιστος fide dignus, qui fidem meretur Արժանի հաւատալոյ. հաւատարիմ. ընդունելութեան արժանի.
Ո՛չ ես վկայ արժանահաւատ։ արժանահաւատ ձեզ լինել թուիմ։ Արժանահաւատ առնել զանձն, կամ զվարդապետութիւնն։ Եթէ զգոյն ի չգոյից ած յառաջ, արժանահաւատ թերեւս է. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Ապա դարձեալ արիստակէս արժանահաւատ բանիւ. (Խոր. ՟Բ 87։)
Արժանահաւատ քննութեամբ այսպէս ծանիցուք. (Սկեւռ. յար.։)
Սոքա յոյժ արժանահաւատալիք են։ Վկայ արժանահաւատալի։ Արժանահաւատալի առնել զբանն. (Ոսկ. յհ.։)
Ի նոյն ինքն յամենեցունց Աստուծոյ գործոցն, որ արժանահաւատալին է. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ.)
Զնոյն ինքն զքարոզին զարժանահաւատալին. (Նիւս. կազմ.։)
to be worthy, to deserve, to make one's self worthy.
· Calfa
Զխորհուրդս աստուածութեան նախնիքն արժանացան գիտել։ Զոր եւ գտանէ արժանացեալ. (Ագաթ.։)
Առ սուրբ երկնային խորհուրդն արժանացեալք. (Անյաղթ բարձր.։)
Արժանացաւ անուանիլ ի ձէնջ որդի ձեր. (Յհ. կթ.։)
Որդի Աստուծոյ արժանանայ լինել. (Նար. երգ.։)
Ի ձեռն (Սուրբ) հաղորդութեան լինել Աստուած ի մարդկանէ արժանանայ մարդ. (Մաքս. եկեղ.։)
worthy of honour, honourable, that deserves respect, respectable.
· Calfa
ἁξιότιμος honore dignus եւ pretiosus Արժանի պատուոյ. եւ ըստ արժանւոյն պատուեալ. պատուաւոր. արգոյ. յարգի. մեծարոյ. վսեմ. վսեմական.
Բորբոքէ ի կագ եւ ի կռիւ ընդդէմ արժանապատիւ արանց։ Նորին աթոռոյն արժանապատիւ յաջորդ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. առ լեւոն.։)
Արժանապատիւ տէրութիւն։ Արժանապատիւ փառօք առաքեալք։ Զորպիսի՛ արժանապատիւ գովութիւնս ոչ ընդունիցիս։ Արժանապատիւ պատկեր։ Բնակիչ արժանապատիւ կենդանեաց երկրին. (Նար. առակ. եւ Նար. կուս.։)
Ուրախացիէր արժանապատիւ սիրով մարիամ կոյս. (Թէոդոր. կուս.։)
worthily.
· Calfa
ἁξίως, ἑπαξίως, προσηκόντως, ἡκότως digne, rite, convenienter, merito Որպէս եւ արժանն է. ըստ արժանեաց. ըստ արժանի. օրինօք. պատուով. ըստ պատշաճի. վայելչապէս. իրաւամբք.
Արժանապէս (կամ արժանաւորապէս ասել. կամ թարգմանեալ, կամ միաբանել, կամ շնորհել, կամ շրջել ընդ հրեշտակս. (Դիոն.։ Աթ.։ Փիլ.։ Կոչ.։)
Արժանապէս առաքել, կամ հանել, մատնել, բարեհամբաւել։ վերաքարողել, գանձել. (Խոր. ՟Գ. 57։ Նար.։)
Զքեզ մեծացուցանեմք արժանապէս երգով. (Շար. որ լինի եւ ածակ։)
Հանդերձ խնդրելով.
Գնալ ձեզ արժանապէս Աստուծոյ. (թես. ՟Բ 12։)
Արժանապէս շնորհացն գնալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
worthy of glory, that deserves to be glorified.
· Calfa
Արժանի փառաւորելոյ, զարմանալոյ.
Արգասաւոր ի բազում գործս արժանափառս. (Խոր. ՟Ա 1։)
— արժան, to coin, to mint;
to stamp, to impress.
· Calfa
ԱՐԺԱՆԵԼ ԶԱՐԺԱՆՍՆ. Կնքել զկնիք ի դրամս, եւ զարժողութիւն նոցին որոշել նովին.
Ջնջեա՛ զգիրն, մանաւանդ զարժանսն զոր արժանեաց յոգիսդ սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 11. յն. զդրոշմս, զորս տպաւորեաց։)
s. pl. dignity, merit;
coin, stamp.
· Calfa
Իբր Արժանաւորութիւն.
Ներէր թէպէտ եւ մեղացն արժանք յայնմհետէ իսկ պահանջէին զպարտիսն. (Ոսկ. ես.։) cf. Արժան։ Եւ իբր Արժեցուցիչ կնիք դրամոյ. տե՛ս ի բայն ԱՐԺԱՆԵԼ։
Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցեն, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն հրամայիցէ տալ այնմ՝ որ պայմանեալ իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
ԱՐԺԱՆՔ որպէս Արժէք. ἠ ἁξία liciatio.
to cost, to amount, to stand in;
to be worth;
հաւասար —, to be equivalent.
· Calfa
ἅξιος, ἁνθάξιος εἱμι valeo, pretium exaequo Ըստ արժանւոյն կամ արժողութեամբ լնուլ զտեղի գնոյն. հաւասարիլ ըստ կամ ըստ յարգի. աժել. պ. էրզիդէն
Ամենայն ինչ՝ որ պատուական է, չարժէ զնա. (Առկա. ՟Գ 15։ ՟Ը 11։)
Զորս ոչ արժէ աշխարհս. (Եբր. ՟Ժ՟Ա 38։)
Ի վայր ջանան արկանել քան զի՞նչ (զոր ինչ) արժէ վաճառն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։)
Որ զամենայն արժէր, յաղագս ամենեցունցն մեռեալ։ Ոչ ուրեմն արժէր զամենեսին, եթէ էր մարդ սոսկ. (Պրպմ. լ.։)
Զոր ոչ երկինք եւ ոչ երկիր արժել ոչ կարեն. (Փարպ.։)
Ամենայն որ ի վերայ երկրի եւ ներքոյ սորա է ոսկի, զառաքինութիւնն ոչ արժէ. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Ճշմարտութեամբ՝ Աստուած (միայն) իմաստուն ... մարդկային իմաստութիւնս՝ սուղ ինչ եւ ո՛չ մի ինչ արժէ. (Պղատ. ոսկ։) cf. ԱՐԺԱՆ Է։
value, price.
· Calfa
Առաւել ռմկ. որ եւ ԱՐԺՈՂՈՒԹԻՒՆ ասի. Գին. յարդ.
Լիցի դրօշս ծանր արժեքօք յաղթող եւ ահարկու. (Մաշտ. ջահկ.։)
Եթէ ագաւ եւ մաշեաց, առնու զարժեքն՝ մինչնոր էր, ըստ որում ասեն վաճառականքն. (Մխ. դտ.։)
valiantly, valorously, courageously, manly, bravely, strongly, vigorously;
resolutely, generously, magnanimously.
· Calfa
Քաջաբար. քաջութեամբ.
Տիրեցին սմա արիաբար մարտիւք ընդ պարսս. (Խոր. ՟Գ 41։)
արիաբար, րք, րաց. ա. Արի բարուք. առաքինի.
masculine, manly, strong;
valiant, courageous;
— ազդ, the Persian nation.
· Calfa
ἁνδρικός, νεανικός virilis, generosus, strenuus Սեպհական եւ մեծ փութով։ Պիտոյ է քաջ եւ արիական անձն ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)
արիական քաջութիւն, կամ մրցմունք, ընթացք, մահ. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Շար.։)
ԱՐԻԱԿԱՆՆ. գ. իբր Արիութիւն, կամ արիական մասն հոգւոյ. իբր նոյն եւ ոչ նոյն ընդ ցասմնականին կամ սրտմտականին.
Որ են պէսպէս խորհուրդք ցանկականին եւ արիականին. (Լմբ. սղ.։)
Իսկ ըստ արիականին մասին այսպէս միաւորի արդարութիւն։ Առաքինութիւն արիական մասին հոգւոյ։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին. (Տօնակ.։)
to have courage, energy, to be strong, to be notable for courage.
· Calfa
որ գրի եւ ԱՐԻԱՆԱԼ, ԱՐԱՆԱԼ. Արի լինել. զօրանալ. քաջանալ. անվեհեր բուռն հարկանել.
Արիացի՛ր ե՛ղբայր։ Արիանալ (ընդդէմ) փորձանաց սատանայի. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ժբ։)
Արիանամ զօրապէս, եւ վատթարագոյն ընկրկիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
bloody
· Calfa
ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԳ կամ ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԿ. որ եւ ԱՐԵՆԱԶԱՆԳ. Արեամբ զանգեալ. արիւնաշաղախ.
Տեսանեմ զծաղկատարփակս պատմուճան արիւնազանգ ոռոգմամբ. (Պիտ.։)
Որ դիմեալ գայ յեդոմայ արիւնազանկ կարմրութեամբն ի բոսորայ. (Լմբ. հանգ.։)
bloody, dyed, stained with blood.
· Calfa
Արիւնաթաթաւ զսպիսն բա՛ց ցուցանէր. (Ոսկիփոր.։)
Գանալից եւ արիւնաթաթաւ առնեն. (Վրք. ոսկ.։)
Մերկ յարմրութենէ, եւ արիւնաթաթաւ խայտառակեալ. (Լմբ. ովս.։)
bloody, bloodthirsty, sanguinary, cruel, that delights in shedding human blood;
that loves blood.
· Calfa
ԱՐԻՒՆԱԽԱՆՁ կամ ԱՐԻՒՆԱԽԱՆԾ. Խանձեալ մոլեալ ի հեղումն եւ յարբումն արեան. արուն ծծօղ՝ խմօղ, արունկզակ.
bloody, mixed with blood.
· Calfa
ὔφαιμος subcruentus Խառն ընդ արեան. արունոտ.
Արիւնախառա միս, կամ ջուր, կամ մարմինն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։ ՃՃ.։)
Աչք բարկացողի հանապազ պղտոր եւ արիւնախառն լինի. (՟Ը. խհ։)
Արիւնախառն հուր. (Թէոդոր. խչ.։)
Դէմք խոժոռք, աչք արիւնխառն. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
vessel to hold blood, cup of libation.
· Calfa
θυΐσκη mortriolum կամ ըստ եբր. քաֆ acerra Անօթ զոհից, որպէս ընդունարան արեան ի ձեւ սանդի կամ անկանի. ըստ այլոց՝ տուփ կամ խնկաման.
Արար զկահ սեղանոյն, եւ զարիւնակալս նորա. (Ել. ՟Լ՟Է 16։)
adj. s. sanguinary;
murderous, bloodshedder.
· Calfa
Որ հանէ զարիւն յանձնէ՝ կամ յայլոց՝ վիրաւորելով, սպանանելով. արուն հանօղ.
Այդպիսի ողբովք, եւ զազրալի խայտառականօք արիւնահան եւ արիւնահեղ լինիք։ Հալածեցէ՛ք զարիւնահանսն. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)
Եթէ արիւահան ոք իցէ։ Ամենայն գողք եւ աւազակք արիւնահանք. (Բուզ. ՟Դ 12։)
cf. Արիւնահան.
· Calfa
ἑκχέων αἶμα sanguinm fundens, ἁνήρ αἶματων vir sanguinum Որ հեղու զարիւն մարդոյ յանիրաւի. մարդասպան. որպէս յն. հեղօղ զարիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ 38։ ՟Ժ՟Ը 10։) եւ որպէս Այր արեանց. (Սղ. ՟Ե 7։ ՟Ի՟Ե 9։ ՟Ծ՟Դ 24։ ՟Ծ՟Ը 3։)
Ամենայն որ նենգութիւն ունի առ ընկերն, արիւնահեղ է. (իսկ ոչ եհեղ զարիւնն վասն ոչ լինելոյ ձեռնհաս. Լմբ. սղ.։)
Առաջնոց արիւնահեղիցն. (Երզն. մտթ.։)
Մինչեւ ցե՞րբ իցեմք յահի եւ ի դողման արիւնհեղ թագաւորիս. (Կաղանկտ.։)
to be turned or changed into blood;
to become rod.
· Calfa
ἑξαιματούμαι in sanguinem convertor Յարիւն դառնալ, փոխիլ. եւ Արիւնիլ. արուն փոխուիլ՝ կտրիլ, արիւնոտիլ.
Զիա՞րդ կերակուրքն՝ կէսքն արիւնանան. (Կոչ. ՟Թ։)
Հանին զհացն սրբութեան, եւ զգինին արիւնանալ պատարագին՝ ի վերայ սեղանոյն. (Բուզ. ՟Ե 28։)
coloured with blood.
· Calfa
Ներկեալ կամ գունեալ արեամբ. արիւնազանգ, եւ արիւնագոյն.
Տեսեալ զնա արիւնաներկ մարմնով. (Վահր. յար.։)
Արիւնաներկ սուսեր (խաչի). (Բենիկ.։)
Արիւնաներկ շրթամբք, կամ հանդերձիւք. (Խոր. հռիփս.։ Գանձրն.։)
Յարիւնաներկ ծաղկաց ծիրանացեալ։ Արիւնաներկ մանուշակագոյն. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Արիւնաներկ ձեր պատմուճանի. (Գանձ.։)
who has much blood, sanguine.
· Calfa
Ոյր արիւնն է առատ՝ յառոյգ հասակի.
Ի ձեռն ջերմեռանդն եւ արիւնաշատ կուսին. (Եփր. թագ.։)
Պիտոյ եղեւ աղջիկ մի կոյս եւ արիւնաշատ, զի ջեռուսցէ զնա. (Տօնակ.։)
responsible for blood shed.
· Calfa
որ եւ ԱՐԵՆԱՊԱՐՏ. Պարտական արեան. արիւնահեղ.
Արիւնապարտք լինին ըստ մարգարէին ի ծուլանալն. (Խոսր.։)
who has little blood.
· Calfa
Ոյր սակաւ է արիւնն, կամ նուզեալ.
Արիւնասակաւ ծերութիւն. (Եփր. թագ.։)
that loves blood, sanguinary.
· Calfa
Սիրօղ արեան այսինքն արիւնհեղութեան, այր արեանց.
ներկաւ մարմին նորա ի գոյն արեան, արիւնասէր գոլով. (Վրդն. դան.։)
Թէպէտ յեղանակաւ ոք գազանանման եւ արիւնասէր ունիցի զձեռս. (Մեկն. ղեւտ.։)
Եւ էր այր բռնաւոր եւ արիւնասէր. (Պտմ. վր.։)
to bleed.
· Calfa
Արեամբ շաղախել՝ ներկել. արունոտել.
Ծառայից չարաց վասն ի զրկօղսն յարենալ. (Սիր. ՟Խ՟Բ 6.) ըստ յն. գրելի է, զկողսն արիւնել։
colour of blood, red, bloody.
· Calfa
Արիւներանգ ներկուած։ Զարիւներանգն կարմիր. (Նար. ՟Ժ՟Դ. եւ Նար. խչ.։)
Արիւներանգ մարմնով ունի զգեցեալ պատմուճան գղեցիկ. (Վահր. յար.։)
offered with the blood.
· Calfa
Արեամբ հանդերձ ընծայեալ. խառն ընդ արեան նուիրական.
bought for money;
slave.
· Calfa
ἁργυρώνητος emptus pecunia, emptitius Արծաթով գնեալն. ըստկով գնած, գնծու
Արծաթագին ծառայք նոցա. (Յուդթ. ՟Դ 9։)
ԱՐԾԱԹԱԳԻՆ. գ. որպէս Ծառայ արծաթագին. գնծու .... Տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Է 12. 23. 27։ Ել. ՟Ժ՟Բ 44։)
Ընդոծնին ասէ, եւ արծաթագնին տացէ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
silvered.
· Calfa
Օծեալ կամ պատեալ արծաթով.
Յոսկի գահոյս հրամայիցէ հանգչել, եւ ի սենեակս արծաթազօծս. (Ոսկ. մ. ՟Ա 20։)
Դրունս ձուլածոյս ի յոսկեգոյն պղնձոյ արծաթազօծս. (Մաթին.) ուր վրիպակաւ գրի՝ ԱՐԾԱԹԱԶՕԹՍ, զոր կարէ ոք ընթեռնուլ եւ Արծաթազօդ։
that hides or has hidden the money.
· Calfa
Մշակք նենգաւորք՝ արծաթածրարք. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
s. pl. mine of silver.
· Calfa
ἁργυροποκεῖον argenti officina Հանք կամ բովք, ուստի արծաթն հատանի կամ ելանէ.
Ո՛չ արծաթանք իցեն եկեղեցիս, այլ՝ բանակեաղ հրեշտակաց, եւ բնակութիւն Աստուծոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ 25։)
cf. Արծաթափայլ.
· Calfa
Ուսուցանէ՝ զի արծաթաճաճանչ է տեսիլն. յն. արծաթատեսիլ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
silvered.
· Calfa
περιαργυρόμενος, καρταργυρώμενος եւ այլն. argento obductus Արծաթի թիթղամբ պատեալ. արծաթով զարդարեալ. արծթով պատած. կիւմիշ իլէ գափլը.
Ամենայն սիւնք սրահին շուրջանակի արծաթապատք. (Ել. ՟Ի՟Է 17։ եւ ՟Լ՟Ը 17. 19։)
Թեւք աղաւնոյ արծաթապատ. (Սղ. ՟Կ՟Է 14։)
Զկուռս արծաթապատս. (Ես. լ. 22։)
Հուր անկանի ի տուն դիցն ոսկիապատացն եւ արծաթ ապատացն. (Թղթ. բարուք.։)
that loves money, avaricious, covetous, too fond of money.
· Calfa
φιλάργυρος pecuniae amans, avarus Մոլեալ ի սէր արծաթոյ. ընչասէր. ընչաքաղց. ագահ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ժ՟Զ 14։ ՟Բ. Տիմ. ՟Գ 11։)
Արծաթասէրն զհարկաւոր կարիսն առաջի արկանէ։ Ցանկութիւն արծաթասիրի ոչ յագի ի բազմութենէ ընչիցն։ Բարիոք թուի արծաթասիրացն՝ նիւթոյն գեղեցկագունութիւն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)
silversmith, who sells silver-plate;
money-changer.
· Calfa
ἁργυροπράτης nummularius Որ վաճառէ զարծաթի դրամս. այն է լոմայափոխ, սեղանաւոր.
Արծաթավաճառ ոմն մանուկ հասակաւ. (Վրք. հց. ՟Ը)
shining or polished like silver, silvery, having the colour of silver.
· Calfa
Փայլուն՝ սպիտակ՝ պայծառ որպէս զարծաթ.
Արծաթափայլ մաքրութիւն. (Նար. կուս.։)
Զսպիտակութիւն արծաթափայլ հոգւոյն շնորհաց. (Լմբ. սղ.։)
silvery, made of silver;
silver plate.
· Calfa
ἁργύρεος argenteus որ եւ ԱՐԾԱԹի. Յարծաթոյ շինեալ. արծըթէ. կիւմիւշտէն, կիւմիւշ.
Արծաթ ոյ շինեալ. (արծըթէ.)
Աստուածս արծաթեղէնս։ Ոսկեղէն սեղանոյն, նոյնպէս եւ զարծաթեղինացն. (Ել. ՟Ի 23։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը 16։)
Ընդ ինքեան ունելով զխաչն արծաթեղէն ոսկեխաղաց տեսակաւ. (Կաղանկտ.։)
Անօթով արծաթեղինաւ. (Մխ. դտ.։)
Ոչ ապականացու արծաթեղինօք. (՟Ա. Պետ. ՟Ա 18.) իմա՛, դրամովք, ընչիւք։
to silver.
· Calfa
Առաւել ոռկ. որ եւ արծթել. Արծաթով պատել կամ օծանել.
Զոր յետոյ Սսեցին արծաթեալ է. (Մխ. ապար.։)
silvery, made of silver;
silver-coin.
· Calfa
Բազմութիւն պատկերաց. (Սարկ. հանգ.։)
Զսկիհն իմ արծաթի։ Որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Խարիսխ արծաթի։ Կոնք արծաթիք. տաշտք արծաթիք։ Փողս կռածոյս արծաթիս։ Ջահիւք, եւ լապտերօք արծաթեօք. եւ այլն։
Ոմն պղնձի, ոմն արծաթի։ Արծաթի եղջիւր, կամ կանթեղք. (Ագաթ.։)
Կշռեցին նմա երեսուն արծաթի. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 15։) յն. արծաթիս, իմա՛ դրամս, դահեկանս։
Յաղագս երեսուն արծաթին. (Արշ. ՟Լ՟Ա.) իմա՛, արծաթոյ, դահեկանի։
to stir, to poke, to blow the fire;
to incense, to animate, to irritate;
to revive, to renovate, to renew.
· Calfa
ԱՐԾԱՐԾԱՆԵՄ ԱՐԾԱՐԾԵՄ. ἁναζωπυρέω exsuscito, ἕξω πύροω excito, accendo, φυσάω sufflo, spiro Իբրու Արթնացուցանել կամ զարթուցանել ստիպաւ. այն է Կրկին վերսին բորբոքել զառկայծեալ հուրն՝ փչմամբ կամ փքովք. հրահրել, վառել.
Որ փքովք կայծակունս արծարծանէ. (Ես. ՟Ծ՟Դ 16։)
Հուրն՝ որ երբեմն արհամարհեցաւն եւ շիջաւ, սկսաւ վերստին արծարծիլ զճառագայթս ճրագի. (Զքր. կթ.։)
Մինն արծարծէ, եւ միւսն շիջուցանէ։ Զշիջեալ չարիսն նոյնչափ արծարծեմ. (Նար. ՟Լ. ՟Հ՟Ա։)
Զփոքր խա՛րոյկն արծարծէ. (Լմբ. սղ.։)
Նմանութեամբ՝ որպէս Վառ ի վառ նորոգել, շարժել. գրգռել. զօրացուցանել. կազդուրել. ստէպ ի կիր արկանել. վերանորոգել. եւ պայծառացուցանել զիրս ո՛ր եւ է օրինակաւ, իբրու զարթուցանելով ի թուլութենէ կամ ի թմրութենէ, եւ այլն։
Արծարծել զշնորհսն Աստուծոյ։ Արծարծեցաւ ոգին յակոբայ. (՟Բ. Տիմ. ՟Ա 6։ Ծն. ՟Խ՟Ե 27։)
Առաքեաց զնա, զոմանս՝ որ տակաւին ճանաչէին զԱստուած՝ արծարծել նորոգել. (Կիւրղ. ծն.։)
Այչափ նշանօքն արծարծէր զնոսա ի հաւատս։ Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. ((լուսաբանել). Ոսկ. գծ.։)
Զայս զնորագործեալ ձայն փչեցեալ Աստուծոյ զօրութիւն յարոյց եւ արծարծեաց։ Որք ի հիւանդութեանց արծարծին յառողջութիւն. (Փիլ.։)
Վերստին արծարծել զառաջին մասն։ Արծարծեաց, եւ զարգացոյց։ Արծարծելով յառողջութիւն։ Արծարծէ ընդ առողջութեանն կարողապէս զխորհրդոցն տեսութիւն։ (Պիտ.։)
Արծարծեալ զմնացեալ իշխանսն գնալ ի վերայ արքային. (Զենոբ.։)
Հանգիստ առեալ զօրացն, եւ արծարծեալ յաշխատութենէ. (Խոր. ՟Գ 26։)
Արծարծել արդեն ի ձեռն ապաշաւանաց զվրիպանացն կորուստ. (Արծր. ՟Ա 1։)
Թոյնք մահուն ինձ արծարծեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Զքեզ իմով իսկ առասութեամբք արծարծեմք։ Ի կենդանութիւն դարձեալ զիս արծարծեաց։ Սոքա արծարծեցին զկարգ եւ զօրէնսդրութիւն մեծին սահակայ. (Մագ.։)
Զի՞ինչ կարօտի պարզ բանս արծարծելոյ. (Լմբ. սղ.։)
kindler.
· Calfa
Կայծակն արծարծիչ։ Արծարծիչ բարեկարգ շինութեան. (Պիտ.։)
Արծարծիչ շնչոյ. (Լաստ. ՟Ա։)
to enamel.
· Calfa
Որպէս թէ Արթնացուցանել կամ արծարծանել փայլմամբ կամ պայծառ գունով. փայլեցուցանել հրով.
Ծեփելն, եւ գունելն, եւ արծնելն, եւ նկարելն, այն ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ 30։ (յն. երկու եւեթ բայ, ներայրելն եւ կենդանագրելն)։)
wealthy, opulent, very rich;
precious, very dear.
· Calfa
Լի գանձիւք կամ հարստութեամբ. խիստ հարուստ.
Տեսանէ իմաստունն ի միտս իւր զբազմագանձ աշխարհն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Կամ Մեծագին. սուղ.