Entries' title containing ո : 10000 results

Էկորճ

s. mus. an Armenian note.

· Calfa


Էութիւն, ութեան

s.

essence, nature, constitution;
existence;
substance;
divinity, God;
property, fortune, wealth;
յ— ածել՝ յօրինել, to create.

· Calfa

NBHL (25)

οὑσία essentia, substantia Զի՛նչ էն. իսկութիւն. բնութիւն. գոյացութիւն. զաթ.

Անեղութիւն ո՛չ է էութեան, այլ էութեանն է նշանակ. (Կիւրղ. գանձ.։)

Ի հօր էութենէն որդի ... ետ մեզ յէութենէն Աստուծոյ զպտուղ սրբոյ հոգւոյն. (Աթան. ՟Ա։)

Սուրբ հոգւոյն ելողին ի նոցունց էութենէ. (Սեբեր. ՟Ա։)

Որ յէութենէդ ես ընդ հօր եւ սուրբ հոգւոյն անսկիզբն որդի։ Որ անքնինդ ես յէութեան համագոյ Երրորդութիւն. (Շար.։)

Հինգերորդ էութիւն (երկնից տարրական) պարզագոյն եւ անխառնելի. (Փիլ. լին. ՟Գ. 5.) ուր եւ գոյացութիւն կոչի։

Յեղանակս ասեն գոլ բաժանման ... որպէս ի յէութենէ ի պատահումն, որպէս ի պատահմանէ յէութիւն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)

Քրիստոս ընդ հօր նստի ի սրբութեան աթոռն՝ մերս մարմնոյ էութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)

ԷՈՒԹԻՒՆ. իբր Էականութիւն անեղական. ինքնագոյութիւն. Աստուածութիւն. Աստուած. որ էն.

Էութիւն անեղ անբաժանելի բանն Աստուած. (Շար. տե՛ս եւ ի ՟Ա. նշ։)

Շնորհօք որդիք էութեան։ Միդ յէութենէն։ Տէր Յիսուս՝ միդ յէութենէդ. (Նար.։)

Որոյ հակառակն է՝ ոչ էութիւն կամ չէութիւն եւ ոչնչութիւն ըստ ինքեան. զոր օրինակ,

Զի արարած էր, եւ ոչ էութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)

ԷՈՒԹԻՒՆ. որպէս ὔπαρξις existentia Գոյութիւն, իրօք գոլն. (որ յԱստուած է նոյն՝ վասն միշտ եւ անեղ գոլոյն. այլ յարարածս զանազանի՝ ըստ որում ի կարելի էութենէ յիրական գոյաւորութիւն եկեալ աստուծով)

Առ նորա անքննութիւն (ըստ բնութեան) ընծայութիւն անգիտութեան մատուցանելի՛ է. եւ առ էութիւն նորին (ըստ գոյութեան) դաւանութիւն գիտութեան, եւ ո՛չ քննութեան. զի որ էն՝ պարտի, զի մշտնջենաւոր իցէ եւ անսկիզբն. (Եզնիկ.։)

Ո՛չ զի ոչ Աստուած, այլ զի եւ մարդ՝ Քրիստոս. վասն այսորիկ եւ գիր երկաքանչիւրից անուանցն առնէ զյորջորջումնն՝ ցուցմամբ էութեանն ... իսկ Պօղոս Սամոստացի խոստովանի նախասահմանութեամբ յառաջ քան զյաւիտեանս գոլով, իսկ էութեամբ ի Նազարեթէ ցուցեալ. այսպիսի է նորա ամպարշտութիւնն. (Աթան. ՟Դ։)

Դու ես՝ որ յոչնչէ զամենայն յէութիւն յօրինեցեր. (Ագաթ.։)

Որ զառ ի մէնջ չէութիւնն գրեալ իբր զէութիւն գործոց տեսանէ. (Նար. ՟Զ։)

Զամենայնքս յանէութենէ յէութիւն Աստուած. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։)

ԷՈՒԹԻՒՆ. որպէս Էակ անձնաւոր. անձն. նոյն ինքն.

Զիա՛րդ յերկինս նստի մի էութիւնն Քրիստոս, եւ աստ պատարագի. (Լմբ. պտրգ.) իբր լտ. unus et idem Christus։

ԷՈՒԹԻՒՆ. ὔπαρξις substantia Գոյք, ինչք, իրք. հելլենաբանութեամբ եւ լատինաբանութեամբ.

Որ ոք ոսկի կամ արծաթ, կամ այլ էութեան տեսակ տայ փոխ՝ գրով կամ անգիր. (Մխ. դտ.։)

Յետոյ անկեալ յէութենէն՝ նեղացայ յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Պատուեա՛ զէութիւն եւ զինչս վասն երկուց իրաց. (Ոսկիփոր.։)


Ըղձականութիւն, ութեան

s.

desire, wish.

· Calfa

NBHL (3)

Ըղձալի գոլն, կամ փակելն յինքեան զիղձ տենչանաց. եւ Վառումն ըղձից. իղձ, տենչումն. եւ Իրն տենչալի. (ըստ յարմարութեան յարակից բառից)

Այսքան է զօրութիւն խորհըրդական աղօթիցս, բայց եւ ո՛չ ըղձականութիւնն։ Այնքան՝ ըղձականութիւն նորին (փառացն Աստուծոյ) առաւել է քան զնիւթոյ. (Լմբ. պտրգ.։)

Մարգարէին սրբոյ ըղձականութիւն (ո՞ տայր զգլուխ իմ եւ այլն)։ Մարգարէին հոգեւոր ըղձականութիւն ամենատենչ բաղձանացն։ Արժանաբար ըղձականութեամբ հնչել զձայն բերկրանաց։ Զերեւոյթ ապագայից ըղձականութեանցն (իրաց ըղձալեաց). (Նար. ՟Կ՟Զ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. կուս. եւ Նար. խչ.։)


Ըղձակերտութիւն, ութեան

s.

desire, wish.

· Calfa

NBHL (2)

Ըղձումն. իղձ. փափաք. եւ Թախանձանք. ըղձիւք՝ աղերսիւք խնդրելն.

Ըղձակերտութեամբ առ ի նմանէ հայցել թագաւորեցուցանել Հայաստանեայց զԽոսրով։ Ըղձակերտութեամբ իմն հայցէ յինքնակալէն Թէոդոսէ. (Յհ. կթ.։)


Ըղձաձայնութիւն, ութեան

s.

agreeable song or voice.

· Calfa

NBHL (1)

Ի կիցս բանից ըղձաձայնութեանց. (Նար. կուս.։)


Ըղձապատում

adj.

conjuror, diviner.

· Calfa

NBHL (4)

μάντις vates, hariolus Որ պատմէ ըղձութիւնս ըստ սրտի իւրում կամ հարցողին. հմայօղ. սուտ գուշակ. հարցուկ. երազատես.

Ըղձապատումք տեսիլս սուտս եւ երազս սուտս խօսէին. (Զաք. ՟Ժ. 2։)

Մի՛ հրապուրեսցեն զձեզ ըղձապատումք ձեր. (Երեմ. ՟Կ՟Թ. 8։)

Ըղձապատումքն, որ զհայցուածս աղօթիցն յայտնէին. (Մխ. երեմ.։)


Ըղձաւոր

adj.

eager, greedy;
lovely, affectionate.

· Calfa

NBHL (4)

Զոր եւ ըղձաւորն այսորիկ հարսն պանծալի յերգոց երգսն հրատարակէ. (Գր. հր.։)

Հարսունք երկնաւորք, եւ օրիորդք ըղձաւորք. (Գանձ.։)

Խոնարհ եւ ըղձաւոր պաղատանք ծառայիցս քոց։ Որք ըղձաւոր մտօք հաւաքեցայք այսօր. (Մաշտ. ջահկ.։)

Տիպ գեղեցիկ, բարբառ ըղձաւոր. (Գանձ.։)


Ըղձութիւն, ութեան

s.

desire, wish;
divination, augury, omen.

· Calfa

NBHL (8)

ԸՂՁՈՒԹԻՒՆ. μαντεία vaticinatio, divinatio Հմայութիւն. սուտ գուշակութիւն. պատգամախօսութիւն ըստ ըղձի եւ ըստ մտի .... տե՛ս (Թուոց. 14. 23։ Երեմ. ՟Ժ՟Դ. 14։ Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 6. 7. 8. 23։ Իսկ Երեմ. ՟Ժ. 36.) որպէս Ըղձապատում։ Եւ (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 7.) իբր Ուղերձ, կամ ընծայք առ ըղձապատումն. եւ այլն։

Միշտ համբուրեալ շրթամբք ոգւոյ ըղձութեան շնչոյ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Յառաւելութիւն սիրոյն, եւ յ՝ղձութենէ սրտին, եւ ի փղձկել գթոյն. (Լմբ. պտրգ.։)

Ըղձութիւն բարւոյ. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Ամենայն ըղձութիւնք (աւելորդք) շփոթեն եւ պղտորեն զտեսանելիս հոգւոյն. (Մաշկ.։)

Բազում դժնդակութիւն, եւ ըղձութիւնք չարեաց. (ՃՃ.։)

Պատճառեցան ըղձութիւնս, իբրեւ թէ դիքն անդէն կամին զբնակիլն. (Խոր. ՟Բ. 13։)

πόθος desiderium Իղձ. ըղձանք. բաղձանք. փափաքումն. ցանկութիւն. տենչ.


Ինքնատէրութիւն, ութեան

s.

being one's own master, free will, liberty, independence;
absolute or supreme dominion.

· Calfa

NBHL (4)

Որպէս Անձնիշխանութիւն.

զինքնատէրութիւնն եւ զանմահ բնութիւնչեբարձ ի նմանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)

Եւ որպէս նքնիշխան տերութիւն.

Վասն դատողական իշխանութեան տան աշխարհիս եւ ինքնատէրութեանն. (Երզն. մտթ.։)


Ինքնարգոյ

adj.

conceited, vain, vainglorious, presumptuous.

· Calfa

NBHL (2)

Որ անձամբ զանձն յարգէ, կամ անձին իւրում չուք դնէ. անձնահաճ.

Առ ինքնարգոյ բարձրայօնն. (Նար. ՟Գ։)


Ինքնաւոր

adj.

proper, own natural.

· Calfa

NBHL (5)

ինքնական. իւրական. բնաւոր.

Քո ինքնաւորդ զօրեղութեամբ գթածաբար առողջացուսցես. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)

Ինքնաւոր իւրով զօրութեամբ հրաշացուցանէ. (Անան. եկեղ։)

Եւ ինքնաբոյս. ինքեակ.

Ունի մշտածին ինքնաւոր անարօրադիր բոյսս բիւրաստեղունս. (Նար. մծբ.։)


Ինքնեղութիւն, ութեան

s.

self-existence, substance, natural production.

· Calfa

NBHL (4)

Ոմանք (համարեցան) զբախտն եւ զինքնեղութիւնն արդարեւ ինքեամբ, եւ որպէս դիպեցաւ ստեղծեալ իմաստք. (Ածաբ. աղք.։)

τὸ αὑτόματον fortuna, casus, per se fieri Ինքնեղ կարծեցեալ իրք. դիպուած. բախտ հեթանոսական. ինքնեղն գոլ.

Ոչ նքնեղութեանն է տալի զայսքան զօրութիւն։ Յայտ է թէ առաւել քան զինքնեղութիւն ոմն է. եւ այս ո՞վ է՝ բայց եթէ աստուած. (Առ որս. ՟Է։)

Հալլենաց փիլիսոփայիցն կարծիք ... ինքնեղութեան արարածոցս եւ յաւիտենականութեան. (Լմբ. ժղ.։)


Ինքնիշխանութիւն, ութեան

s.

absolute power, independence, freedom, despotism.

· Calfa

NBHL (10)

αὑτεξουσία, το αὑτεξούσιον liberum arbitrium, arbitrii libertas. Անձնիշխանութիւն. ազատութիւն կամաց.

ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. αὑταρχία summa rerum potestas. Ինքնիշխան լինելն. ինքնին իւրով զօրութեամբ իշխելն. ինքնակալ եւ բացարձակ տէրութիւն.

Ինքնիշխանութեանն կառօք՝ իբր ի տեսարանի ումեք՝ ի սոսա նահատակել հանդիսասցուք. (Յհ. իմ. ատ.։)

Սկիզբն եւ արմատ մեղաց ի մեզ ինքնիշխանութիւնն է. (Բրս. մկրտ.։)

զբարետոհմութիւն հոգւոյ ինքնիշխանութեամբ թշուառացուցանեմք. (Լմբ. սղ.։)

Եւ ոչ զնոյն ինքն բարին ինքնիշխանութեամբ առնել արժան է. (Բրս. հց.։)

անուն ինչ աստուծոց կամ դիւաց կամ ինքնօրէն մոլորութեանն. (Առ որս.։)

Հանդերձեաց զօրեղ ցութեամբ զարարածոց իւրոց փրկութիւն։ Ամենակալ ինքնիշխանութիւն բոլոր էականութեան. (Նար. ՟Լ՟Դ. ՟Ծ՟Է։)

Ինքնիշխանութեամբ ի բաց վարեաց զպատրօղն. (Լմբ. ստիպ.։)

ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. αὑθεντία propria auctoritas. իշխանութիւն անձնական կամ առանձնական. (որ առ յետինս Հեղինակութիւն ասի). ինքնահաճ կամք. հաճոյք անձին.


Ինքնութիւն, ութեան

s.

selfhood, individuality, personality;
essence, nature, property.

· Calfa

NBHL (16)

αὑτότης ipseitas ὐπόστασις ut subsistentia, et subsistentia Գոլն ինքեան եւ յինքեան՝ որպէս եւ էն. եւ զի դերանունս Ինքն՝ ոչ է յայտնիչ որոշ դիմի, այլ զանձանց եւ զէութենէ որպէս թանձրացեալ առնոյ. իբր յն. հիփօստացիզ. այսինքն Ենթակայութիւն. երբեմն որպէս Անձնաւորութիւն, որ ըստ աստուածաբանից ասի առնչական ենթակայութիւն երրեակ յաստուած.

Անքնին, անհաս, երրեակ ինքնութեանդ. (Պտրգ.։)

Չերրեակ ինքնութեանն միութիւն ըստ անբաժան սուրբ երրորդութեանն. (Փարպ.։)

ո՛չ եթէ ինքն որդին հայր է, այլ՝ ինքն որդի հօր ասի. ահա մի բնութիւն երեւեցան երկու անձինք կատարեալք. եւ մի էութիւն, երկու ինքնութիւնք. (Աթ. առ եպիկտ.։)

Քեզ օրհնութիւն (քրիստոս), ծնունդ ծածկեալ ինքնութեան (հօր)։ Վասն ինքնութեան հօր յայտ արար, եթէ առ ամենայն, եւ յամենեսին է նա. (Եփր. համաբ.։)

Եւ երբեմն՝ որպէս Բնութիւն, իսկութիւն աստուածային. աստուածութիւն, եւ աստուած. որ է մի եւ նոյն ձյրիս անձինս. որ եւ ըստ աստուածաբանից՝ Բացարձակ ենթակայութիւն միակ. գոյութիւն եւ գոյացութիւն. ինքնագոյութիւն.

Հարկ է ... մի աստուածութիւն ընդունել ի մի ինքնութիւն հօր եւ որդւոյ հաստատութեան։ Ոչ թերի է եւ ոչ պակաս ի հօրն էութենէ, եւ ինքնութենէ, եւ գոյութենէ որդի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3. եւ 6։)

Ինքնութիւն է, զի ոչ յումեքէ ունի զգոյութիւնն, այլ՝ ինքնութեամբ. որպէս սուրբ լուսաւորիչն ասէ, տէր աստուած՝ որ եմ միայն ինքնութեամբ՝ եւ ոչ այլ ոք յառաջ քան զնա. (Խոսր. պտրգ.։)

ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ինքնագոյութիւն, եւ ինքնեղութիւն. ինքնիշխան տէրութիւն. եւ Սեպհականութիւն. ինքիրմէ ըլլալը, ինքնագլխութիւն, տիրութիւն.

Ամենայն ինչ ի նմանէ է, բայց նա միայն է ինքնութեամբ. (Ագաթ.։)

Տէր աստուած ինքնութեամբ, որ միայն կարողդ ես. (Մաշտ.։)

Իմ են այս ամենայն թագաւորութիւնք. եւ յայսմիկ մոլորին (մանիքեցիք), եւ կարծեն՝ եթէ ինքնութիւն ունի նա (սատանայ)։ Եւ եթէ՝ զի ասաց նա, բա՝ իմեն, տան նա ինքնութիւն, յորժամ ասէ զկնի նորա, թէ ինձ տուեալ է, ի միտ առցեն՝ թէ այլ է արարիչ նորա, եւ նմա տալով տուաւ. (Եփր. համաբ.։ յորմէ եւ Շ. մտթ.։)

Վասն դիցն՝ զի կարծէին, թէ ինքնութեամբ էինի միտս պաշտօնէից նորա՜ (Եփր. ծն.։)

ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ. որպէս Գոյութիւն եւ գոյացութիւն եղանակաց. անձն. ենթադրեալն. բուն իրն. ինքն.

Որպէս զթագաւորն՝ որ հանուր աշխարհին տիրելով զօրութեամբ, սակայն ինքնութեամբ գտանի միայն յարքունի ապարանսն։ Ոչ եւ ինքնութիւն փառանց յամենայն տեղիս. (Լմբ. պտրգ.։)

Ուր ինքնութիւն ինչ է բունն. (Ոսկիփոր.։)


Ինքնուս

adj.

self-taught;
self-educated.

· Calfa

NBHL (1)

cf. ԻՄՔՆՈՒՍՈՒՄՆ. ԾՆունդ լինելութեան լաւագոյն բնութեամբ ինքնուս ելոյն. (Փիլ. ՟Դ. 12։)


Ինքնուսումն, ման

s.

cf. Ինքնուս.

· Calfa

NBHL (3)

αὑτοδίδακτος a se ipso doctus. որ եւ ԻՆՔՆՈՒՍ. Ինքնին ուսեալ. եւ Բնաւորական. բնածին.

ոչ առ վարդապետս ... ուսեալք, բայց ինքնլուրք եւ ինքնուսմունք։ Ինքնուսումն օրինօք առաքինութեամբս այսորիկ խրատեալ է։ առ ի միաբանութիւն ... ինքնուսման ազդին. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)

Որ ինչ ըստ բնութեանն է՝ ինքնուսումն իմն է. (Ոսկ. ես.։)


Ինքնուրացութիւն, ութեան

s.

abnegation, self-denial.

· Calfa


Ինքնուրոյն

adj.

particular, separate, peculiar.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ է ինքեան ուրոյն. իւրոյին. առանձին. մասնաւոր.

Բանք ինքնուրույն՝ սակս յիշատակի անուան իւրոյ. (Յհ. կթ.։)


Ինքնօրինութիւն, ութեան

s. fig.

autonomy, independence, freedom;
law established by caprice;
caprice, whim, humour.

· Calfa

NBHL (3)

αὑτονομία libertas publica. ինքնօրէն սովորութիւն, ազատութիւն վարելոյ իւրով օրինօք կամ իրաւամբք կամ խելօք.

մատնեալ եղաք յինքնօրինութիւն (կամ ինքնօրէնութեամբ) մոլորութեանն. (Ածաբ. յայտն.։)

Վասն Ինքնօրէնութեան իւրեանց եւ հպարտութեան. (Կլիմաք.։)


Իշամեղու, ղուի

s.

hornet, wasp.

· Calfa

NBHL (3)

Ազգ վայրի եւ անգործ մեղուի. իշմեղու.

Դատարկակեացս անուանեմք զնոսա, եւ իշամեղուս՝ յայլոց աշխատութեանց կերակրեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)

զիշամեղուսն վնասակարս սատակեն. (Փիլ. լիւս.։)


Իշամտրուկ, րկի

s.

ass's foal or colt.

· Calfa

NBHL (2)

Մտրուկ իշոյ. յաւանակ. իշու քուռակ.

Եթէ ոք առ աղքատութեան հեծանիցի յիշամտրուկ յովանակ, չէ ինչ ի լաւութիւն եւ ի խոնարհութիւն համարեալ. (Սեբեր. ՟Ժ՟Գ։)


Իշացուլ, ցլուց

s.

onooentaur, jumart;
cf. Յուշկապարիկ.

· Calfa

NBHL (4)

ὁνοκένταυρος onocentaurus. Եղջերուաքաղ իմն մտացածին կենդանի խառն յիշոյ եւ ի ցլոյ. cf. ՁԻԱՑՈՒԼ, եւ cf. ՅՈՒՇԿԱՊՄԱՐԻԿ.

Յուշկապարկաց ասեն բնակեալ յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)

Յուշկապարիկք բնակեսցեն. զոր յոյնն իշացուլ ասիցէ ... եւ արդարեւ (կռուասէրք), որք իբրեւ յանապատի կեան ... վազեն եւ կցացեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)

Իշացլուց եւ ղապիթաց կռիւ։ Իշացուլքն թետաղացւոց հեծեալք էին. (Եւս. քր. ՟Բ։)


Իշխանականութիւն, ութեան

s.

cf. Իշխանութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

τὸ ἑξουσιαστικόν, τὸ ἠγεμονικόν potestas, directio, regimen. Իշխանութիւն. կարողութիւն առաջնորդական.

Հոգաբարձականութիւնն, եւ իշխանականութիւնն։ Իսկ չգաւազանսն (հրեշտակաց՝ իմա՛) զթագաւորութիւնն եւ զիշխանականութիւնն, եւ ուղղութեամբ զամենայն անցուցանելն։ Զառիւծոյն (կերպարան) ցուցանել վարկանելի է զիշխանութիւնն եւ զուժգնութիւն. (Դիոն. երկն.։)


Իշխանապետութիւն, ութեան

s.

dictatorship.

· Calfa


Իշխանասիրութիւն, ութեան

s.

ambition, immoderate thirst of dignity or power.

· Calfa

NBHL (5)

φιλαρχία imperandi cupiditas, amor principatus. որ եւ ԻՇԽԱՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Սէր իշխանութեան. փառասիրութիւն.

Ի ձեռն ընչասիրութեան եւ իշխանասիրութեան. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)

Վասն սնափառութեան եւ իշխանասիրութեան չարաբանիցեմ զընկերէ. (Խոր. ՟Գ. 64։)

Ախտիւ իշխանսիրութեան ըմբռնեալ՝ հակառակութիւն կրէին. (Իգն.։)

Ոչ եթէ յիշխանասիրութեան ախտէ շարժեալ. (Լմբ. պտրգ.։)


Իշխանատուն

s.

principality, dominion, lordship, power, rule, state;
family or household of a prince, court.

· Calfa

NBHL (3)

Տուն եւ տեղի եւ ազգատոհմ իշխանի, իշխանաց, կամ իշխանութեան.

Ամրոց մի յիշխանատանն աղձնեաց. (Արծր. ՟Ե. 8։)

Խորհուրդ արարեալ իշխանացն եւ իշխանատանացն հայոց մեծաց. (Ուռպել.։)


Իշխանաւոր, աց

s.

subject, vassal;
dignitary.

· Calfa

NBHL (2)

ἁρχόμενος subditus. որ է ընդ իշխանաւ կամ ընդ իշխանութեամբ. իշխեցեալ. հպատակ.

Ոմն զաշակերտի, եւ ոմնզվարդապետի կարգ ունին. ոմն զիշխանի, եւ ոմն զիշխանաւորի. (Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)


Իշխանափոխ լինիմ

sv.

to change one's prince or king.

· Calfa

NBHL (2)

Որ փոխէ եւ փոփոխէ զիշխանս նւր.

միշտ իշխանափողք լեալ են, եւ տիրատեացք. (Փարպ.։)


Իշխանորդի, դւոց

s.

son of a prince.

· Calfa

NBHL (1)

Իսկ նորա առեալ երկուս իշխանորդիս. (Մամիկ. երկիցս։)


Իշխանութիւն, ութեան

s.

sovereignty, principality, lordship;
authority, faculty;
empire, dynasty, sway, rule, dominion, domination;
abselute power;
dignity;
right, privilege;
government, command, power, jurisdiction;
free will, liberty;
licence, exclusive permission;
place, post;
diocese;
—ք, principalities (tho third order in the celestial hierarchy);
հոգեւոր՝ ժամանակաւոր, spiritual and temporal power;
առաւելազանց —, too much authority;
յ— հասանել, to rise to dignities;
to get into office, or power;
տալ ումեք զամենայն —, to empower, to give carte-blanche, or full powers to;
լինել ընդ իշխանութեամբ ուրուք, to be in the power of some one, or dependent on some one;
այս ի վեր քան գիմս է —, that is beyond my power, that surpasses my capacity.

· Calfa

NBHL (37)

Իշխանն գոլ, եւ իշխելն ո՛ր եւ է օրինակաւ. տէրութիւն կարողութիւն գործ եւ պաշտօնիշխանի, եւ պատիւ եւ սահման իշխանի. թագաւորութիւն. պետութիւն, գլխաւորութիւն. որպէս ἁρχή principatus. որ եւ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ.

Եւ որպէս ἑξουσία potestas.

Կամ ἠγεμονία regimen. Առաջնորդութիւն.

Կամ δεσποτεία dominium. Տերութիւն.

Կամ αὑθεντία auctoritas. ուստի αὑθεντικοτέρως majori auctoritate. Տիրաբար.

ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆՔ կամ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. անուն միոյ յերկրաւոր քահանայապետութեանց, որ եւ չորրորդ դաս ի սրտէ ի վեր. ( ի սուրբ գիրս ἁρχή principatus, հասարակօրէն թարգմանի Պետութիւն, եւ ἑξουσία potestas, Իշխանութիւն. եւ երբեմն ընդ հակառակն)

Զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուրընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանանութիւն գիշերոյ։ Յիշեաց զիշխանանութիւն տակառապետին, եւ զիշխանութիւն մատակարարին։ Ինձ տալ հասանել յիշխանութիւն, եւ նմա կախել զփայտէ։ կացուցես ի վերայ քո իշխան. եւ եղիցի յորժամ նստցի յիշխանութեան իւրում։ Ծածկոյթ աստուծոյ իշխանութեան։ Տուաւ նմա իշխանութիւն, եւ իշխանութիւն նորա իշխանութիւն յաւիտենարան։ Եդաւ հրամանս այս ընդ ամենայն իշխանութիւն թագաւորութեան իմում։ Ո՛չ իշխանութիւնք, եւ ո՛չ զօրութիւնք. եւ այլն։

Ի տան իւրում, եւ ամենայն իշխանութեան իւրում։ Եղեւ իսրայէլ իշխանութիւն նորա։ Եբեր նմա իշխանութիւն ի վերայ բռնաւորաց նորա։ Ծանիցես զիշխանութիւներկնաւորին։ Իշխանութիւն տուաւ նմա։ Ետ նոցա իշխանութիւն թագաւորն՝ գործել զամենայն։ Իշխանութիւն առեալ (ի վերայ) մարդկան, եւ դու մարդ մահկանացու։ Կենաց եւ մահու դու ունիս իշխանութիւն։ ամենայն անձն որ ընդ իշխանութեամբ է, ի հնազանդութեան կայցէ. քանզի ոչ ուստեք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ։ Որ հակառակ կայ իշխանեանն, աստուծոյ հրամանին հակառակ կայ եւ այլն։

Մի՛ խնդրերի տեառնէ իշխանութիւն, եւ մի՛ ի թագաւորէ աթոռ փառաց. (Սիրաք. ՟Է. 4։)

Ոչ եթէ զիշխանութիւն (ընչից) իշխեաց յինքն հանել. (Կոչ. ՟Ը։)

Ոչ այնպէս փոյթ էր քրիստոսի՝ առժամայն զիւր իշխանութիւն երեւեցուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)

Իշխանութեամբ զնոյն բանս դնէ ասելով. եւ ես քեզ ասեմ, զի դու ես վէմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)

երեւեցաւ նա յակոբայ եղբոր իւրում՝ եպիսկոպոսի առաջնոյ՝ այսր իշխանութեան (երուսաղէմի). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)

Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս՝ պէսպէս ոճով ասի.

Միոյ իշխանութեան երկու թագաւորք ոչ լինին։ Ամենայն ազգ եւ լեզու որ են ընդ իշխանութեամբ իմով. (Եղիշ.։)

Այսպէս թագաւորական վարելով իշխանութեամբ. (Պիտ.։)

Զմարացն ի բաց բարձրեալ զիշխանութիւն՝ պայազատէր զնա. (Յհ. կթ.։)

ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել ըստ սովորական իշխանութեան իմոյ հայրենեաց։ գրաւ է յինքն զչէնսեւ զամենայն ցութիւնս նոցա. (Խոր.։)

Փրկչիդ իշխանութիւն օժանդակեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Ե։)

Զաւետարանական իշխանութիւն ի գործ ածեալ (կապելոյ եւ արձակելոյ). (Յհ. կթ.։)

ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ազատութիւն. որպէս անձնիշխանութիւն, եւ որպէս ի բնէ բերումն անխափան.

Զկամակար իշխանութիւն ոչ հանէ ի նմանէ. որով կարողն է անսալ եւ չանսալ հրամանացն ... այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի։ Զիա՛րդ երեւէր ընտրութիւն գործոցն, եթէ ոչ ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց, եւ անսալոյն եւ չանսալոյն. (Եզնիկ.։)

Զհաճոյսն իւր իշխանութեամբ ընտրէր. (Նիւս. կուս.։)

Գտին իւրեանց ժամանակ իշխանութեան, զի գոյր նոցա առաջնորդ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։)

Ոչ եթէ կամաց իմիք հողմոյ ունել ասէ, այլ որ ի բնութենէ հարկի բերմանս զանարգելն եւ զանխափանն իշխանութեամբ գործել ասէ։ Ոչ ոք արգելուլ կարէ (զհողմն), այլ բազում իշխանութեամբ ցրի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)

Ասեն եօթն մոլորակացդ իշխանութեամբ շրջել, եւ ոչ ի բաժնի կալ. (Շիր.։)

ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կարողութիւն. ազատ համարձակութիւն. հրաման.

Միթէ ո՞չ ունիմք իշխանութիւն զքորս կանայս շրջեցուցանել ընդ մեզ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 5։)

ձեզ ոչ է այդպէս իշխանութիւն ընդդիմանալ կամաց նորա։ ի ձեռն ձեր է իշխանութիւն արձակել նոսա։ Որպէս յերկրի ոչ ունիմք իշխանութիւն փոխանակել զնա ընդ այլում տեառն, նոյնպէս եւ յերկիրս չունիմք իշխանութիւն փոխանակել զճշմարիտ աստուածն մեր ընդ այլում. (Եղիշ.։)

Եթէ զյանցաւորն չունիմք իշխանութիւն դատել, ո՞րչափ եւս առաւել զարդարն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)

Կամ ἁξία dignitas. Պատիւ. արժանապատուութիւն.

Կամ παροικία paroecia. իտ. parrocchia. Թեմ, վիճակ պատրիարգի, եպիսկոպոսի, եւ աւագերիցու.

Նստոյց ընդաջմէ իւրմէ յերկնաւորս ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ ի հնազանդել նմա հրեշտակաց՝ իշխանութեանցեւ պետութեանց.եւ այլն։

գնդիւք վերնայնոցդ վերակացու ինձ լցիս, պետութեամբք, իշխանութեամբք. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)

Բարձրելոյն փառաց բարձօղ տէրութիւնք, անյաղթելի զօրութիւնք, վեհագոյն իշխանութիւնք։ Տէրութիւնք վերին, եւ զօրութիւնք հզօրին, ցութիւնք վեհագոյն. (Շար.։)

Այլ ասի երբեմն եւ զամենայն հրեշտակաց վերոց.

Իշխանութիւնք երկնից զարհուրեցան. եւ այլն. (Շար.։)


Իշխանուհի

s.

princess

· Calfa

NBHL (2)

յիշեցաք զիշխանսն եւ զիշխանուհիսն ... Իրիցագոյն զհոգին քան զմարմին իբրու զտիրուհի եւ զիշխանուհի։ Հանդերձ իշխանուհի եւ ընտանի կանամբքն. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Զ։)

Որպէս թագուհի թագաւորութեան, եւ իշխանուհի իշխանութեան. (Վրդն. յանթառամն.։)


Իշխեցող

s. adj.

ruler, prince, governor;
predominant.

· Calfa

NBHL (4)

cf. Իշխօղ. որ իշխէ. տէր, տիրօղ.

չիք իմ թագաւոր իշխող շնչոյս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)

Ո՛վ երանելի տէր Վահան գողթնեացն իշխեցօղ. (Շար.։)

Զբանսարկուն բարձէ զիշխեցողն մահու. (Տօնակ.։)


Իշխեցուցանեմ, ուցի

va.

to give power, authority, to cause to dominate;
իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ, you placed me in the power of death, you put death in authority over me.

· Calfa

NBHL (4)

Իշխան եւ տէր կացուցանել. տալ իշխանութիւն եւ կարողութիւն.

Իշխեցելոյց զնա ի վերայ ամենայնի, զոր արար։ Իշխեցելոյց զնոսա կապել եւ արձակել. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)

Սիրով իշխեցուցանէ ամենայն գանձուց. (Եփր. համաբ.։)

Իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ. (Եփր. թագ.։)


Իշխող

cf. Իշխեցող.

· Calfa

NBHL (3)

Իշխողս մեր մեծ լէոն. (Լմբ. պտրգ.)

Որ մեծին անոտիոքոյ էր իշխող. (Սկեւռ.։ Լմբ.։)

Որ ոք զձի կնմ զայլ անասուն մեծ կամ զփոքր գտանէ՝ եւ ոչ ասէ, որպէս ըզգող ըմբռնի. վասն. զի ոչ երեւեցոյց եւ ետ յիւր իշխողն. (Մխ. դտ.։)


Իշկոյ վարունգ

bot.

elaterium, wild cucumber;
colocynth.

· Calfa


Իշկորնկան

cf. Զուիրակ.

· Calfa

NBHL (1)

ԻՇԿՈՐՆԿԱՆ որ եւ ԿՈՐԸՆԳԱՆ. cf. ԶՈՒԻՐԱԿ։ (Բժշկարան.։)


Իշորդի, որդւոյ

s.

ass's foal;
mule.

· Calfa

NBHL (5)

Մտրուկ կամ յաւանակ իշոյ. իշու քուռակ.

Հեծեալ յէշ եւ ի մտրկի իշորդւոյ. (Ճ. ՟Գ.։)

կամ ծնունդ իշոյ. որպէս էշ. եւս եւ ջորի.

Ուստի. էր ի վիմէն ջուր, եւ ի կզակէ իշորդւոյն աղբիւր. (Եփր. աւետար.։)

Նախատէին զջորի իշորդի լինել, եւ նա պարծէր մարբն. (Մխ. առակ.։)


Իշոցք

"cf. Յիշոցք."

· Calfa

NBHL (3)

ԻՇՈՑՔ եւ ՅԻՇՈՑՔ. Ռամկական առմամբ՝ է Թշնամանք հանդերձ զազրաբանութեամբ. հայհոյութիւն. քիւֆիւր.

Անարգելով զընկերս զանազան եւ պէսպէս հայհոյութեամբ, որ ըստ գեղջկայն բարբառոյ իշոցի անուանի, եւ ըստ գրոց սովորութեան անեծք եւ թշնամանք։ Մի՛ զլեզուս ձեր առնէք գործի սատանայի ի ձեռն չար եւ դառն իշոցաց. (Շ. ընդհ.։)

Իշոցօք, երդմամբ. (ՃՃ.։)


Իշուկ, իշկան, իշկոյ

s.

young ass, foal;
great ass, blockhead.

· Calfa

NBHL (2)

ԻՇԿՈՅ ՎԱՐՈՒՆԳ. σίκυος ἅγριος cucumis agrestis. իտ. cocomero selvatico. Վարունգ վայրենի. իշուկի խիար. (Բժշկարան. եւ Հին բռ.)

Փոքրիկ կամ անարդ էշ.


Իջաւոր, աց

s. adj. traveller, passenger;
guest, lodger.

· Calfa

NBHL (2)

κατάλυτος hospes. Որ իջավանս առնէ ուրեք. ուղեւոր՝ անցաւոր, հիւր, որ ագանի կամ երկօթս առնէ.

Իբրեւ զյիշատակ իջաւորի միոյ աւուր գնացելոյ. (Իմ. ՟Ե. 15։)


Իջուածք

s.

inflammation.

· Calfa


Իջումն, ման

s.

descent;
fall;
declivity;
act of sinking;
subsidence.

· Calfa

NBHL (3)

Ելմունս անկատարս, իջմունս անհաստատս. (Նար. ՟Ի՟Է։)

Իջոյց նման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)

Զի՞նչ հարկ աստուծոյ ջմանն ի յերկիր. (Լմբ. Շար.։)


Իջուցանեմ, ուցի

va.

to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.

· Calfa

NBHL (11)

κατάγω, καταβιβάζω, καταφέρω , καθίημι, χαλάω deduco, defero, dimitto եւ այլն. Տալ իջանել. ի վայր բերել, ածել, առաջնորդել. խաղացուցանել ի բարձր դրից ի ստորին կողմանս. իջեցնել, ինջեցնել.

Ի ցոյց կամ իջուցին զնա անդր։ Իջուցից զքեզ ի գեդդուրն։ Իջոյց զնա ի վերուստ ի սեղանոյ անտի։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Իջուցից ի վերայ քո զամենայն թռչունս երկնից։ Իջուցին վանդակաւ ընդ պարիսպն։ Իջուցին մահճօքն հանդերձի մէջ առաջի յիսուսի։ Զմեծ մասն ժողովրդեանդ, զոր իջուցեր յուրախութիւն քո.եւ այլն։

Իջուցանել զնա ի վիրապն ներքին. (Ագաթ.։)

Իբրեւ զուռնածս որք պատեն զչանթս հրայրեաց. մին առնոյր, եւ միւսն իջուցանէր. (Զենոբ.։)

Իջուցանէր յամրոցաց անտի. (Եղիշ. ՟Ե։)

Այն որ անձրեւ յետ երաշտին՝ իջոյց նըման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)

Արտասուաց գետս իջուցանէ. (Նար. ՟Ի՟Է։)

Կառաչ նորա ի վերայ իջուցանեաց նորա. յն. իջուցանողի. այսինքն որ տայ արտասուս իջուցանել. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 18։)

Իջուցանել յանասնական անկարգ խառնակութիւն։ Ի բանական աշտիճանէն յանասնոցն իջուցանէ նմանութւին. (Պիտ.։)

ԻՋՈՒՑԱՆԵԼ. Շարունակել զպատմութիւն կամ յազգաբանութիւն ի նախնեաց եւ այսր.

նմանագոյնք արդեօք եբրայեցւոցն պատմադրաց ի վերուստ ի քեզ իջուցանեմ անսխալ (Խոր.՟Ա. 2։)


Իսկակցութիւն, ութեան

s.

cf. Էակցութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Էակցութիւն. համագոյութիւն.

Զի զիսկութիւն զօրութեան՝ իսկակցութեամբն յայտնի արասցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6. յն. զի. զսեպհական ենթակայութիւն, եւ զնորին էութեան գոլն յայտնի ասասցէ։)


Իսկոյն

cf. Իսկ եւ իսկ.

· Calfa

NBHL (3)

ԻՍԿՈՅՆ. ԻՍԿՈՅՆ ԻՍԿ. Որպէս թէ Յիսկէ կամ յսկզբանէ անտի. զոյգ ընդ ինելն. անդէն եւ անդ. իսկ եւ իսկ. նոյն ժամայն. նոյն ատէն, մէկէնիմէկ, շուտով.

Լուեալ աբգարու, իսկոյն կոչեաց զնա։ իսկոյն ճիչ բարձեալ։ Իսկոյն բեկաւ. (Խոր. ՟Բ. 30։ 7հմկթ։ Նար. ՟Ի՟Ե։)

Ի հասնելն մերում անդ՝ իսկոյն իսկ հրովարտակ առաքեցի։ իբրեւ յանդիման ոստիկանքն եղեն, նա իսկոյն իսկ հրամայէ սրով սատակել զնոսա. (Յհ. կթ.։)


Իսկութիւն, ութեան

s. chem.

reality, truth;
essence, substance, nature;
naturalness;
personality, hypostasis;
essence, essential or volatile oil;
— բեւեկնոյ, spirit, or — of turpentine.

· Calfa

NBHL (12)

որ եւ ասի ԻՍԿ. οὑσία essentia, substantia. Բուն էութիւն. իսկականութիւն զինչութիւն. բնութիւն. գոյացութիւն. cf. ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ.

Ոչ ունիս չարանալ իսկութեամբ բարիդ. (Նար. ՟Լ՟Դ։)

ահա տուր, որոյ իսկութիւն բնութեանն ոչ պարփակի. (Լմբ. ստիպ.։)

Քրիստոսի միայն՝ իսկութեամբ բնութեամբ, եւ ոչ յորջորջանօք է աստուած հայր. (Կոչ. ՟Ե։)

Ընդ իսկութեանն աստուծոյ էր աշխարհս (ի միտս աստուծոյ). (Վեցօր. ՟Է։)

հայր է հայրն միածնի որդւոյ, եւ բղխումն հոգւոյն սրբոյ, պատճառ նոցունց իսկութեանցն ի նոյն բնութենէ. (Յճխ. ՟Բ։)

Ծանեաւ յայտնութեամբն հօր զիսկութիւն որդւոյն գոլ ի բնութենէ հօր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)

Որ ի հայրական իսկութենէն յառաջ բղխեալ աղբիւր լուսոյ. (Շար.։)

ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. Բուն իր. արդիւնք. Ճշմարտութիւն.

ԻՍԿՈՒԹԻՒՆ. ὐπόστασις substistentia, hypostasis. Ինքնութիւն. ենթակայութիւն. անձնաւորութիւն.

իսկ այս բան՝ իսկութիւն եւ մշտնջենաւորութիւն է. յն. ἑνυπόστατος , ներենթակայացեալ. այսինքն անձնաւոր էակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)

Զփորձն իսկութեամբ ցուցից։ Իսկութիւն, եւ ոչ օրինակ. (Նար. ՟Լ՟Թ. ՟Ղ՟Գ։)


Իսկուհի, հւոյ

s.

Queen;
— Կոյս, the Holy Virgin;
— երկնից, queen of heaven.

· Calfa

NBHL (6)

իսկապէս եւ տիրապէս թագուհի. ճշմարիտ արքայուհի. օգոստատիրուհի. սեպհականեալ մակդիր տիրամօր կուսի.

Իսկուհի երկնի։ Դշխոյ անարատ ամենից կուսից իսկուհի։ իսկուհի երկնային կենդանեաց գաւառին. (Նար.։)

Վասն իսկուհւոյդ երկնից մարիամայ. (Բենիկ.։)

Էջ ի յաթոռոյ յարգանդն իսկուհոյ. (Գանձ.։)

Լայնաբար եւ զայլոց դշխոյից.

Զճշմարիտ իսկուհւոյ թագուհւոյ եւ մօր իմոյ հեղինէի ընկալայ զթուղթ։ Ո՛ղջ լերիսկուհի մա՛յր իմ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.) (որպէս լտ. աւկու՛սդա)։


Իսպառսպուռ

cf. Սպառսպուռ.

· Calfa


Ի ստորեւ

cf. Ստոր.

· Calfa


Ի ստորէ

cf. Ստոր.

· Calfa


Definitions containing the research ո : 10000 results

Արթնանամ, ացայ

vn.

to awake.

· Calfa

NBHL (4)

ἁνεγείρομαι expergiscor ռմկ. արթըննալ. Զարթնուլ. սթափիլ ի քնոյ. արթուն լինել.

Քուն հեղգացեալ մարմնոյս արթնանայ հոգեւոր զուարթութեամբն. (Նիւս. երգ.։)

Յորժամ արթնանամք, խնդրէ ի մէնջ աղօթիւք գոհանալ. Յորժամ փողն հարկանիցի եւ դու արթնանս. (Ի գիրս խոսր.։)

Զարթո՛, մինչ չեւ ձայնն ահագնալուր արթնացեալ հաւուն ի լսելիս անպատրաստիս հասեալ. (Բենիկ.։)


Արժանահայց

adj.

justly demanded;
that demands worthily.

· Calfa

NBHL (2)

Ըստ արժանւոյն հայցօղ կամ հայցեալ. ուստի եւ Ընդունելութեան արժանի.

Արժանահայց բարեխօսութիւն. (Նար. կուս.։)


Արժանահաս

adj.

that happens deservedly, worthy.

· Calfa

NBHL (6)

Արժանապէս ի վերայ հասեալ. իրաւացի. կարի դիպող.

Արժանահաս դատաստանքն Աստուծոյ. (Լաստ. ՟Զ։)

Լուեալ ի նմանէ զարժանահաս պատասխանին. (Շար.։)

Ապա արժանահաս ողորմութեանն Աստուծոյ եւ յանսպառ կեանսն յարամնամք. (Նիւս. կուս. ի մի ձեռ։)

ԱՐԺԱՆԱՀԱՍ (ի բարոյ մասին առեալ.)

Մի՛ նիրհեսցուք ծուլութեամբ, զի արժանի լիցուք արժանահաս ողորմութեանն աստուծոյ հասանել, եւ ընդ նմա յարմնալ յաւիտենական ի կեանսն. (Պիտառ.։)


Արժանահաւատ

adj.

credible, wo thy of being believed, faithful, worthy to be trusted or believed.

· Calfa

NBHL (7)

ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏ ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏԱԼԻ ἁξιόπτιστος fide dignus, qui fidem meretur Արժանի հաւատալոյ. հաւատարիմ. ընդունելութեան արժանի.

Ո՛չ ես վկայ արժանահաւատ։ արժանահաւատ ձեզ լինել թուիմ։ Արժանահաւատ առնել զանձն, կամ զվարդապետութիւնն։ Եթէ զգոյն ի չգոյից ած յառաջ, արժանահաւատ թերեւս է. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)

Ապա դարձեալ արիստակէս արժանահաւատ բանիւ. (Խոր. ՟Բ 87։)

Արժանահաւատ քննութեամբ այսպէս ծանիցուք. (Սկեւռ. յար.։)

Սոքա յոյժ արժանահաւատալիք են։ Վկայ արժանահաւատալի։ Արժանահաւատալի առնել զբանն. (Ոսկ. յհ.։)

Ի նոյն ինքն յամենեցունց Աստուծոյ գործոցն, որ արժանահաւատալին է. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ.)

Զնոյն ինքն զքարոզին զարժանահաւատալին. (Նիւս. կազմ.։)


Արժանանամ, ացայ

vn.

to be worthy, to deserve, to make one's self worthy.

· Calfa

NBHL (5)

Զխորհուրդս աստուածութեան նախնիքն արժանացան գիտել։ Զոր եւ գտանէ արժանացեալ. (Ագաթ.։)

Առ սուրբ երկնային խորհուրդն արժանացեալք. (Անյաղթ բարձր.։)

Արժանացաւ անուանիլ ի ձէնջ որդի ձեր. (Յհ. կթ.։)

Որդի Աստուծոյ արժանանայ լինել. (Նար. երգ.։)

Ի ձեռն (Սուրբ) հաղորդութեան լինել Աստուած ի մարդկանէ արժանանայ մարդ. (Մաքս. եկեղ.։)


Արժանապատիւ

adj.

worthy of honour, honourable, that deserves respect, respectable.

· Calfa

NBHL (4)

ἁξιότιμος honore dignus եւ pretiosus Արժանի պատուոյ. եւ ըստ արժանւոյն պատուեալ. պատուաւոր. արգոյ. յարգի. մեծարոյ. վսեմ. վսեմական.

Բորբոքէ ի կագ եւ ի կռիւ ընդդէմ արժանապատիւ արանց։ Նորին աթոռոյն արժանապատիւ յաջորդ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. առ լեւոն.։)

Արժանապատիւ տէրութիւն։ Արժանապատիւ փառօք առաքեալք։ Զորպիսի՛ արժանապատիւ գովութիւնս ոչ ընդունիցիս։ Արժանապատիւ պատկեր։ Բնակիչ արժանապատիւ կենդանեաց երկրին. (Նար. առակ. եւ Նար. կուս.։)

Ուրախացիէր արժանապատիւ սիրով մարիամ կոյս. (Թէոդոր. կուս.։)


Արժանապէս

adv.

worthily.

· Calfa

NBHL (7)

ἁξίως, ἑπαξίως, προσηκόντως, ἡκότως digne, rite, convenienter, merito Որպէս եւ արժանն է. ըստ արժանեաց. ըստ արժանի. օրինօք. պատուով. ըստ պատշաճի. վայելչապէս. իրաւամբք.

Արժանապէս (կամ արժանաւորապէս ասել. կամ թարգմանեալ, կամ միաբանել, կամ շնորհել, կամ շրջել ընդ հրեշտակս. (Դիոն.։ Աթ.։ Փիլ.։ Կոչ.։)

Արժանապէս առաքել, կամ հանել, մատնել, բարեհամբաւել։ վերաքարողել, գանձել. (Խոր. ՟Գ. 57։ Նար.։)

Զքեզ մեծացուցանեմք արժանապէս երգով. (Շար. որ լինի եւ ածակ։)

Հանդերձ խնդրելով.

Գնալ ձեզ արժանապէս Աստուծոյ. (թես. ՟Բ 12։)

Արժանապէս շնորհացն գնալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)


Արժանափառ

adj.

worthy of glory, that deserves to be glorified.

· Calfa

NBHL (2)

Արժանի փառաւորելոյ, զարմանալոյ.

Արգասաւոր ի բազում գործս արժանափառս. (Խոր. ՟Ա 1։)


Արժանեմ, եցի

va.

— արժան, to coin, to mint;
to stamp, to impress.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՐԺԱՆԵԼ ԶԱՐԺԱՆՍՆ. Կնքել զկնիք ի դրամս, եւ զարժողութիւն նոցին որոշել նովին.

Ջնջեա՛ զգիրն, մանաւանդ զարժանսն զոր արժանեաց յոգիսդ սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 11. յն. զդրոշմս, զորս տպաւորեաց։)


Արժանք

s. pl. dignity, merit;
coin, stamp.

· Calfa

NBHL (4)

Իբր Արժանաւորութիւն.

Ներէր թէպէտ եւ մեղացն արժանք յայնմհետէ իսկ պահանջէին զպարտիսն. (Ոսկ. ես.։) cf. Արժան։ Եւ իբր Արժեցուցիչ կնիք դրամոյ. տե՛ս ի բայն ԱՐԺԱՆԵԼ։

Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցեն, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն հրամայիցէ տալ այնմ՝ որ պայմանեալ իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)

ԱՐԺԱՆՔ որպէս Արժէք. ἠ ἁξία liciatio.


Արժեմ, եցի

vn.

to cost, to amount, to stand in;
to be worth;
հաւասար —, to be equivalent.

· Calfa

NBHL (8)

ἅξιος, ἁνθάξιος εἱμι valeo, pretium exaequo Ըստ արժանւոյն կամ արժողութեամբ լնուլ զտեղի գնոյն. հաւասարիլ ըստ կամ ըստ յարգի. աժել. պ. էրզիդէն

Ամենայն ինչ՝ որ պատուական է, չարժէ զնա. (Առկա. ՟Գ 15։ ՟Ը 11։)

Զորս ոչ արժէ աշխարհս. (Եբր. ՟Ժ՟Ա 38։)

Ի վայր ջանան արկանել քան զի՞նչ (զոր ինչ) արժէ վաճառն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։)

Որ զամենայն արժէր, յաղագս ամենեցունցն մեռեալ։ Ոչ ուրեմն արժէր զամենեսին, եթէ էր մարդ սոսկ. (Պրպմ. լ.։)

Զոր ոչ երկինք եւ ոչ երկիր արժել ոչ կարեն. (Փարպ.։)

Ամենայն որ ի վերայ երկրի եւ ներքոյ սորա է ոսկի, զառաքինութիւնն ոչ արժէ. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)

Ճշմարտութեամբ՝ Աստուած (միայն) իմաստուն ... մարդկային իմաստութիւնս՝ սուղ ինչ եւ ո՛չ մի ինչ արժէ. (Պղատ. ոսկ։) cf. ԱՐԺԱՆ Է։


Արժէք, էից, ժեօք

s.

value, price.

· Calfa

NBHL (3)

Առաւել ռմկ. որ եւ ԱՐԺՈՂՈՒԹԻՒՆ ասի. Գին. յարդ.

Լիցի դրօշս ծանր արժեքօք յաղթող եւ ահարկու. (Մաշտ. ջահկ.։)

Եթէ ագաւ եւ մաշեաց, առնու զարժեքն՝ մինչնոր էր, ըստ որում ասեն վաճառականքն. (Մխ. դտ.։)


Արիաբար

adv.

valiantly, valorously, courageously, manly, bravely, strongly, vigorously;
resolutely, generously, magnanimously.

· Calfa

NBHL (3)

Քաջաբար. քաջութեամբ.

Տիրեցին սմա արիաբար մարտիւք ընդ պարսս. (Խոր. ՟Գ 41։)

արիաբար, րք, րաց. ա. Արի բարուք. առաքինի.


Արիական, ի, աց

adj.

masculine, manly, strong;
valiant, courageous;
— ազդ, the Persian nation.

· Calfa

NBHL (5)

ἁνδρικός, νεανικός virilis, generosus, strenuus Սեպհական եւ մեծ փութով։ Պիտոյ է քաջ եւ արիական անձն ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)

արիական քաջութիւն, կամ մրցմունք, ընթացք, մահ. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Շար.։)

ԱՐԻԱԿԱՆՆ. գ. իբր Արիութիւն, կամ արիական մասն հոգւոյ. իբր նոյն եւ ոչ նոյն ընդ ցասմնականին կամ սրտմտականին.

Որ են պէսպէս խորհուրդք ցանկականին եւ արիականին. (Լմբ. սղ.։)

Իսկ ըստ արիականին մասին այսպէս միաւորի արդարութիւն։ Առաքինութիւն արիական մասին հոգւոյ։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին. (Տօնակ.։)


Արիանամ, ացայ

vn.

to have courage, energy, to be strong, to be notable for courage.

· Calfa

NBHL (3)

որ գրի եւ ԱՐԻԱՆԱԼ, ԱՐԱՆԱԼ. Արի լինել. զօրանալ. քաջանալ. անվեհեր բուռն հարկանել.

Արիացի՛ր ե՛ղբայր։ Արիանալ (ընդդէմ) փորձանաց սատանայի. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ժբ։)

Արիանամ զօրապէս, եւ վատթարագոյն ընկրկիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)


Արիւնազանգ

adj.

bloody

· Calfa

NBHL (3)

ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԳ կամ ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԿ. որ եւ ԱՐԵՆԱԶԱՆԳ. Արեամբ զանգեալ. արիւնաշաղախ.

Տեսանեմ զծաղկատարփակս պատմուճան արիւնազանգ ոռոգմամբ. (Պիտ.։)

Որ դիմեալ գայ յեդոմայ արիւնազանկ կարմրութեամբն ի բոսորայ. (Լմբ. հանգ.։)


Արիւնաթաթաւ

adj.

bloody, dyed, stained with blood.

· Calfa

NBHL (3)

Արիւնաթաթաւ զսպիսն բա՛ց ցուցանէր. (Ոսկիփոր.։)

Գանալից եւ արիւնաթաթաւ առնեն. (Վրք. ոսկ.։)

Մերկ յարմրութենէ, եւ արիւնաթաթաւ խայտառակեալ. (Լմբ. ովս.։)


Արիւնախանձ

adj.

bloody, bloodthirsty, sanguinary, cruel, that delights in shedding human blood;
that loves blood.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՐԻՒՆԱԽԱՆՁ կամ ԱՐԻՒՆԱԽԱՆԾ. Խանձեալ մոլեալ ի հեղումն եւ յարբումն արեան. արուն ծծօղ՝ խմօղ, արունկզակ.


Արիւնախառն

adj.

bloody, mixed with blood.

· Calfa

NBHL (5)

ὔφαιμος subcruentus Խառն ընդ արեան. արունոտ.

Արիւնախառա միս, կամ ջուր, կամ մարմինն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։ ՃՃ.։)

Աչք բարկացողի հանապազ պղտոր եւ արիւնախառն լինի. (՟Ը. խհ։)

Արիւնախառն հուր. (Թէոդոր. խչ.։)

Դէմք խոժոռք, աչք արիւնխառն. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)


Արիւնակալ, աց

s.

vessel to hold blood, cup of libation.

· Calfa

NBHL (2)

θυΐσκη mortriolum կամ ըստ եբր. քաֆ acerra Անօթ զոհից, որպէս ընդունարան արեան ի ձեւ սանդի կամ անկանի. ըստ այլոց՝ տուփ կամ խնկաման.

Արար զկահ սեղանոյն, եւ զարիւնակալս նորա. (Ել. ՟Լ՟Է 16։)


Արիւնահան

adj. s. sanguinary;
murderous, bloodshedder.

· Calfa

NBHL (3)

Որ հանէ զարիւն յանձնէ՝ կամ յայլոց՝ վիրաւորելով, սպանանելով. արուն հանօղ.

Այդպիսի ողբովք, եւ զազրալի խայտառականօք արիւնահան եւ արիւնահեղ լինիք։ Հալածեցէ՛ք զարիւնահանսն. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)

Եթէ արիւահան ոք իցէ։ Ամենայն գողք եւ աւազակք արիւնահանք. (Բուզ. ՟Դ 12։)


Արիւնահեղ

cf. Արիւնահան.

· Calfa

NBHL (4)

ἑκχέων αἶμα sanguinm fundens, ἁνήρ αἶματων vir sanguinum Որ հեղու զարիւն մարդոյ յանիրաւի. մարդասպան. որպէս յն. հեղօղ զարիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ 38։ ՟Ժ՟Ը 10։) եւ որպէս Այր արեանց. (Սղ. ՟Ե 7։ ՟Ի՟Ե 9։ ՟Ծ՟Դ 24։ ՟Ծ՟Ը 3։)

Ամենայն որ նենգութիւն ունի առ ընկերն, արիւնահեղ է. (իսկ ոչ եհեղ զարիւնն վասն ոչ լինելոյ ձեռնհաս. Լմբ. սղ.։)

Առաջնոց արիւնահեղիցն. (Երզն. մտթ.։)

Մինչեւ ցե՞րբ իցեմք յահի եւ ի դողման արիւնհեղ թագաւորիս. (Կաղանկտ.։)


Արիւնանամ, ացայ

vn.

to be turned or changed into blood;
to become rod.

· Calfa

NBHL (3)

ἑξαιματούμαι in sanguinem convertor Յարիւն դառնալ, փոխիլ. եւ Արիւնիլ. արուն փոխուիլ՝ կտրիլ, արիւնոտիլ.

Զիա՞րդ կերակուրքն՝ կէսքն արիւնանան. (Կոչ. ՟Թ։)

Հանին զհացն սրբութեան, եւ զգինին արիւնանալ պատարագին՝ ի վերայ սեղանոյն. (Բուզ. ՟Ե 28։)


Արիւնաներկ

adj.

coloured with blood.

· Calfa

NBHL (6)

Ներկեալ կամ գունեալ արեամբ. արիւնազանգ, եւ արիւնագոյն.

Տեսեալ զնա արիւնաներկ մարմնով. (Վահր. յար.։)

Արիւնաներկ սուսեր (խաչի). (Բենիկ.։)

Արիւնաներկ շրթամբք, կամ հանդերձիւք. (Խոր. հռիփս.։ Գանձրն.։)

Յարիւնաներկ ծաղկաց ծիրանացեալ։ Արիւնաներկ մանուշակագոյն. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)

Արիւնաներկ ձեր պատմուճանի. (Գանձ.։)


Արիւնանշան

adj.

marked with blood.

· Calfa

NBHL (1)

Լուսաւոր խաւարամած արիւնանշան. (Ագաթ.։)


Արիւնաշատ

adj.

who has much blood, sanguine.

· Calfa

NBHL (3)

Ոյր արիւնն է առատ՝ յառոյգ հասակի.

Ի ձեռն ջերմեռանդն եւ արիւնաշատ կուսին. (Եփր. թագ.։)

Պիտոյ եղեւ աղջիկ մի կոյս եւ արիւնաշատ, զի ջեռուսցէ զնա. (Տօնակ.։)


Արիւնապարտ

adj.

responsible for blood shed.

· Calfa

NBHL (2)

որ եւ ԱՐԵՆԱՊԱՐՏ. Պարտական արեան. արիւնահեղ.

Արիւնապարտք լինին ըստ մարգարէին ի ծուլանալն. (Խոսր.։)


Արիւնասակաւ

adj.

who has little blood.

· Calfa

NBHL (2)

Ոյր սակաւ է արիւնն, կամ նուզեալ.

Արիւնասակաւ ծերութիւն. (Եփր. թագ.։)


Արիւնասէր

adj.

that loves blood, sanguinary.

· Calfa

NBHL (4)

Սիրօղ արեան այսինքն արիւնհեղութեան, այր արեանց.

ներկաւ մարմին նորա ի գոյն արեան, արիւնասէր գոլով. (Վրդն. դան.։)

Թէպէտ յեղանակաւ ոք գազանանման եւ արիւնասէր ունիցի զձեռս. (Մեկն. ղեւտ.։)

Եւ էր այր բռնաւոր եւ արիւնասէր. (Պտմ. վր.։)


Արիւնացայտ

adj.

who emits blood, bloody.

· Calfa


Արիւնեմ, եցի

va.

to bleed.

· Calfa

NBHL (2)

Արեամբ շաղախել՝ ներկել. արունոտել.

Ծառայից չարաց վասն ի զրկօղսն յարենալ. (Սիր. ՟Խ՟Բ 6.) ըստ յն. գրելի է, զկողսն արիւնել։


Արիւներանգ

adj.

colour of blood, red, bloody.

· Calfa

NBHL (2)

Արիւներանգ ներկուած։ Զարիւներանգն կարմիր. (Նար. ՟Ժ՟Դ. եւ Նար. խչ.։)

Արիւներանգ մարմնով ունի զգեցեալ պատմուճան գղեցիկ. (Վահր. յար.։)


Արիւնընծայ

adj.

offered with the blood.

· Calfa

NBHL (1)

Արեամբ հանդերձ ընծայեալ. խառն ընդ արեան նուիրական.


Արծաթագին

adj. s.

bought for money;
slave.

· Calfa

NBHL (4)

ἁργυρώνητος emptus pecunia, emptitius Արծաթով գնեալն. ըստկով գնած, գնծու

Արծաթագին ծառայք նոցա. (Յուդթ. ՟Դ 9։)

ԱՐԾԱԹԱԳԻՆ. գ. որպէս Ծառայ արծաթագին. գնծու .... Տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Է 12. 23. 27։ Ել. ՟Ժ՟Բ 44։)

Ընդոծնին ասէ, եւ արծաթագնին տացէ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)


Արծաթազօծ

adj.

silvered.

· Calfa

NBHL (3)

Օծեալ կամ պատեալ արծաթով.

Յոսկի գահոյս հրամայիցէ հանգչել, եւ ի սենեակս արծաթազօծս. (Ոսկ. մ. ՟Ա 20։)

Դրունս ձուլածոյս ի յոսկեգոյն պղնձոյ արծաթազօծս. (Մաթին.) ուր վրիպակաւ գրի՝ ԱՐԾԱԹԱԶՕԹՍ, զոր կարէ ոք ընթեռնուլ եւ Արծաթազօդ։


Արծաթածրար

adj.

that hides or has hidden the money.

· Calfa

NBHL (1)

Մշակք նենգաւորք՝ արծաթածրարք. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)


Արծաթահանք, հանաց

s. pl. mine of silver.

· Calfa

NBHL (2)

ἁργυροποκεῖον argenti officina Հանք կամ բովք, ուստի արծաթն հատանի կամ ելանէ.

Ո՛չ արծաթանք իցեն եկեղեցիս, այլ՝ բանակեաղ հրեշտակաց, եւ բնակութիւն Աստուծոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ 25։)


Արծաթաճաճանչ

cf. Արծաթափայլ.

· Calfa

NBHL (1)

Ուսուցանէ՝ զի արծաթաճաճանչ է տեսիլն. յն. արծաթատեսիլ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)


Արծաթապատ

adj.

silvered.

· Calfa

NBHL (5)

περιαργυρόμενος, καρταργυρώμενος եւ այլն. argento obductus Արծաթի թիթղամբ պատեալ. արծաթով զարդարեալ. արծթով պատած. կիւմիշ իլէ գափլը.

Ամենայն սիւնք սրահին շուրջանակի արծաթապատք. (Ել. ՟Ի՟Է 17։ եւ ՟Լ՟Ը 17. 19։)

Թեւք աղաւնոյ արծաթապատ. (Սղ. ՟Կ՟Է 14։)

Զկուռս արծաթապատս. (Ես. լ. 22։)

Հուր անկանի ի տուն դիցն ոսկիապատացն եւ արծաթ ապատացն. (Թղթ. բարուք.։)


Արծաթասէր, սիրաց

adj.

that loves money, avaricious, covetous, too fond of money.

· Calfa

NBHL (2)

φιλάργυρος pecuniae amans, avarus Մոլեալ ի սէր արծաթոյ. ընչասէր. ընչաքաղց. ագահ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ժ՟Զ 14։ ՟Բ. Տիմ. ՟Գ 11։)

Արծաթասէրն զհարկաւոր կարիսն առաջի արկանէ։ Ցանկութիւն արծաթասիրի ոչ յագի ի բազմութենէ ընչիցն։ Բարիոք թուի արծաթասիրացն՝ նիւթոյն գեղեցկագունութիւն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)


Արծաթավաճառ, աց

s.

silversmith, who sells silver-plate;
money-changer.

· Calfa

NBHL (2)

ἁργυροπράτης nummularius Որ վաճառէ զարծաթի դրամս. այն է լոմայափոխ, սեղանաւոր.

Արծաթավաճառ ոմն մանուկ հասակաւ. (Վրք. հց. ՟Ը)


Արծաթարար, աց

s.

silversmith.

· Calfa

NBHL (1)

Կռանագործ արթածարարացն. (Ագաթ.։)


Արծաթափայլ

adj.

shining or polished like silver, silvery, having the colour of silver.

· Calfa

NBHL (3)

Փայլուն՝ սպիտակ՝ պայծառ որպէս զարծաթ.

Արծաթափայլ մաքրութիւն. (Նար. կուս.։)

Զսպիտակութիւն արծաթափայլ հոգւոյն շնորհաց. (Լմբ. սղ.։)


Արծաթեղէն, ղինի, նաց

adj. s.

silvery, made of silver;
silver plate.

· Calfa

NBHL (6)

ἁργύρεος argenteus որ եւ ԱՐԾԱԹի. Յարծաթոյ շինեալ. արծըթէ. կիւմիւշտէն, կիւմիւշ.

Արծաթ ոյ շինեալ. (արծըթէ.)

Աստուածս արծաթեղէնս։ Ոսկեղէն սեղանոյն, նոյնպէս եւ զարծաթեղինացն. (Ել. ՟Ի 23։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը 16։)

Ընդ ինքեան ունելով զխաչն արծաթեղէն ոսկեխաղաց տեսակաւ. (Կաղանկտ.։)

Անօթով արծաթեղինաւ. (Մխ. դտ.։)

Ոչ ապականացու արծաթեղինօք. (՟Ա. Պետ. ՟Ա 18.) իմա՛, դրամովք, ընչիւք։


Արծաթեմ, եցի

va.

to silver.

· Calfa

NBHL (2)

Առաւել ոռկ. որ եւ արծթել. Արծաթով պատել կամ օծանել.

Զոր յետոյ Սսեցին արծաթեալ է. (Մխ. ապար.։)


Արծաթի, թեաց

adj. s.

silvery, made of silver;
silver-coin.

· Calfa

NBHL (5)

Բազմութիւն պատկերաց. (Սարկ. հանգ.։)

Զսկիհն իմ արծաթի։ Որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Խարիսխ արծաթի։ Կոնք արծաթիք. տաշտք արծաթիք։ Փողս կռածոյս արծաթիս։ Ջահիւք, եւ լապտերօք արծաթեօք. եւ այլն։

Ոմն պղնձի, ոմն արծաթի։ Արծաթի եղջիւր, կամ կանթեղք. (Ագաթ.։)

Կշռեցին նմա երեսուն արծաթի. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 15։) յն. արծաթիս, իմա՛ դրամս, դահեկանս։

Յաղագս երեսուն արծաթին. (Արշ. ՟Լ՟Ա.) իմա՛, արծաթոյ, դահեկանի։


Արծարծանեմ, ծի

va.

to stir, to poke, to blow the fire;
to incense, to animate, to irritate;
to revive, to renovate, to renew.

· Calfa

NBHL (17)

ԱՐԾԱՐԾԱՆԵՄ ԱՐԾԱՐԾԵՄ. ἁναζωπυρέω exsuscito, ἕξω πύροω excito, accendo, φυσάω sufflo, spiro Իբրու Արթնացուցանել կամ զարթուցանել ստիպաւ. այն է Կրկին վերսին բորբոքել զառկայծեալ հուրն՝ փչմամբ կամ փքովք. հրահրել, վառել.

Որ փքովք կայծակունս արծարծանէ. (Ես. ՟Ծ՟Դ 16։)

Հուրն՝ որ երբեմն արհամարհեցաւն եւ շիջաւ, սկսաւ վերստին արծարծիլ զճառագայթս ճրագի. (Զքր. կթ.։)

Մինն արծարծէ, եւ միւսն շիջուցանէ։ Զշիջեալ չարիսն նոյնչափ արծարծեմ. (Նար. ՟Լ. ՟Հ՟Ա։)

Զփոքր խա՛րոյկն արծարծէ. (Լմբ. սղ.։)

Նմանութեամբ՝ որպէս Վառ ի վառ նորոգել, շարժել. գրգռել. զօրացուցանել. կազդուրել. ստէպ ի կիր արկանել. վերանորոգել. եւ պայծառացուցանել զիրս ո՛ր եւ է օրինակաւ, իբրու զարթուցանելով ի թուլութենէ կամ ի թմրութենէ, եւ այլն։

Արծարծել զշնորհսն Աստուծոյ։ Արծարծեցաւ ոգին յակոբայ. (՟Բ. Տիմ. ՟Ա 6։ Ծն. ՟Խ՟Ե 27։)

Առաքեաց զնա, զոմանս՝ որ տակաւին ճանաչէին զԱստուած՝ արծարծել նորոգել. (Կիւրղ. ծն.։)

Այչափ նշանօքն արծարծէր զնոսա ի հաւատս։ Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. ((լուսաբանել). Ոսկ. գծ.։)

Զայս զնորագործեալ ձայն փչեցեալ Աստուծոյ զօրութիւն յարոյց եւ արծարծեաց։ Որք ի հիւանդութեանց արծարծին յառողջութիւն. (Փիլ.։)

Վերստին արծարծել զառաջին մասն։ Արծարծեաց, եւ զարգացոյց։ Արծարծելով յառողջութիւն։ Արծարծէ ընդ առողջութեանն կարողապէս զխորհրդոցն տեսութիւն։ (Պիտ.։)

Արծարծեալ զմնացեալ իշխանսն գնալ ի վերայ արքային. (Զենոբ.։)

Հանգիստ առեալ զօրացն, եւ արծարծեալ յաշխատութենէ. (Խոր. ՟Գ 26։)

Արծարծել արդեն ի ձեռն ապաշաւանաց զվրիպանացն կորուստ. (Արծր. ՟Ա 1։)

Թոյնք մահուն ինձ արծարծեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)

Զքեզ իմով իսկ առասութեամբք արծարծեմք։ Ի կենդանութիւն դարձեալ զիս արծարծեաց։ Սոքա արծարծեցին զկարգ եւ զօրէնսդրութիւն մեծին սահակայ. (Մագ.։)

Զի՞ինչ կարօտի պարզ բանս արծարծելոյ. (Լմբ. սղ.։)


Արծարծիչ

adj.

kindler.

· Calfa

NBHL (2)

Կայծակն արծարծիչ։ Արծարծիչ բարեկարգ շինութեան. (Պիտ.։)

Արծարծիչ շնչոյ. (Լաստ. ՟Ա։)


Արծնեմ, եցի

va.

to enamel.

· Calfa

NBHL (2)

Որպէս թէ Արթնացուցանել կամ արծարծանել փայլմամբ կամ պայծառ գունով. փայլեցուցանել հրով.

Ծեփելն, եւ գունելն, եւ արծնելն, եւ նկարելն, այն ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ 30։ (յն. երկու եւեթ բայ, ներայրելն եւ կենդանագրելն)։)


Բազմագանձ

adj.

wealthy, opulent, very rich;
precious, very dear.

· Calfa

NBHL (3)

Լի գանձիւք կամ հարստութեամբ. խիստ հարուստ.

Տեսանէ իմաստունն ի միտս իւր զբազմագանձ աշխարհն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)

Կամ Մեծագին. սուղ.