slightly made, slight, light.
· Calfa
Թեթեւ իրօք գործեալ (որպէս բոյն թռչնոց).
Ի գործ արկեալ զթեթեւագործ ... փայտակերտիկն. (Ագաթ.։)
light, frugal;
— սեղան, a light dinner.
· Calfa
Նուազ եւ թեթեւախորտիկ սեղան՝ մայր է առողջութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
λιτός simplex, tenuis, incultus (cibus) Ուր է անպաճոյճ եւ թեթեւ կերակուր.
weakness of mind, giddiness;
levity, ineonstaney, fickleness;
imprudence.
· Calfa
Տկարամտութիւն. փոփոխամտութիւն. տխմարութիւն. անմտութիւն. անխելքութիւն, անմտածութիւն.
Մի՛ զրկեսցուք ի մեծագոյն բարեացն թեթեւամտութեամբ. (Խոսր.։)
Թեթեւամտութեամբ փախչէի (յԱստուծոյ). (Լմբ. յովն.։)
Վասն փառաց մարդկան թեթեւամտութեամբ փորձանաց ժուժկալ լինի. (Երզն. մտթ.։)
to lighten, to disburden;
to relieve, to ease;
to relieve, to alleviate, to assuage, to lighten, to allay;
— զձեռն յումեքէ, to withdraw one's hand, to cease to afflict;
ապաշաւ թեթեւացուցանէ զյանցանս, repentance extenuates a fault.
· Calfa
Թեթեւացուցանել զբեռն, զանուրն, զձեռն։ Թեթեւացո՛ ի խիստ ծառայութենէ հօր քոյ։ Հայր քո ծանրացոյց զանուր մեր, եւ դու թեթեւացո՛ ի մէնջ։ Ընկեցին զկարասին, զի թեթեւացուսցեն յինքեանց։ Թեթեւացուցին զնաւն՝ թափեալ զցորեանն ի ծով.եւ այլն։
Տապանակն որ թեթեւացոյց զինքն ի ձեռս այլազգեացն, ծանրացաւ եւ շքեղացաւ ի բագնի նոցա. (Եփր. թագ.։)
Թեթեւացո՛ տէր զքաղցր լուծ քո։ Թեթեւացո՛ ի ծանրութեանց մեղաց զանձինս. (Ժմ.։)
Զիրերաց թեթեւացուցանել զբեռն մեղաց. (Խոսր.։)
Թեթեւացո՛ զսաստկութիւն տանջանացն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Զձանձրութիւն արիութեամբ աղօթից թեթեւասցուք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Յորժամ զայսպիսի քունս թեթեւացուցանեմք ի մէնջ. (Լմբ. պտրգ.։)
Թեթեւացո՛ զկողմն արդարութեան քո։ Թեթեւացոյց զինքն, եւ թոյլ ետ տանել զկտաւն՝ որ ի ներքոյ իւր էր. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զայրուձին եւս զարքունի թեթեւացոյց առ ժամանակ մի. (Եղիշ. ՟Է։)
κουφίζω, ἑλαφρίζω levo, allevo Տալ թեթեւանալ. ի բաց բառնալ զծանրութիւնն. թօթափել. փարատել. դիւրացուցանել. թուլացուցանել. սակաւացուցանել. թեթեւցընել, թուլցընել, վերցընել, քիչցընել.
lightness;
activity, agility;
alleviation, exoneration, relief;
frivolousness, futility;
inconsideration, thoughtlessness, folly;
levity;
ignominy, scorn, dishonour;
relief, sollevation.
· Calfa
Թեթեւութիւն ծանրութեան այրուձիոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Թեթեւութիւն ինքեանց համարին զարտաքս գնալն. (Լմբ. պտրգ.։)
Թեթեւութեամբ ընթանալ ի յասպարէզ հանդիսի նոցա. այսինքն թեթեւակի. (Սիսիան.։)
Զթեթեւութիւն եւ զդիւրութիւն իրացն ծանուցանէ. (Երզն. մտթ.։)
Են բազումք, որ թեթեւութեամբ սիրեն առ մարդկան ականէ. այսինքն թուլութեամբ, վեր ի վերոյ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
ԹԵԹԵՒՈՒԹԻՒՆ. իբր Թեթեւամտութիւն. թեթեւանք. եւ Նախատինք վասն թեթեւութեան բարուցն. թեթեւսօլիկութիւն, անմտածութիւն, եւ խախքութիւն.
Մի թէ թեթեւութեա՞մբ ինչ գնացի. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 17։)
Մտաց թեթեւութիւն. (Կոչ. ՟Է։)
Տեսեալ զայնպիսի թեթեւութիւն ծանականաց իւրոց։ Վասն որո՛յ պատճառանաց եղեւ դիպեալ նմա այնպիսի ծանր թեթեւութիւն։ Եւ դու անարգանօք եւ թեթեւութեամբ երթաս ի տուն քո. (Փարպ.։)
κούφισις, ἑλαφρία levitas, levatio, allevatio Թեթեւն գոլ. թեթեւանալն. պակասութիւն ծանրութեան. անօսրութիւն. նրբութիւն. եւ Արագութիւն. դիւրութիւն. մեղմացումն. թուլութիւն. եւ Վերացումն. Թեթեւութիւն յարդի, եղեգան, թեւոց, խորհրդոց, կամ հոգոց, տանջանաց. (Նար.։ Լմբ.։)
relief, ease (from pain).
· Calfa
Իբր Թեթեւացումն. թեթեւացուցիչ.
Նա էր իմ ցաւոց թեթեւումն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
conjecture;
proof, essay;
ի թեթուս մատչել, to conjecture;
to put to the proof, to test, to prove, to essay, to try.
· Calfa
Բառ անյայտ. թերեւս որպէս Երկբայելի փորձ. (լծ. թ. տէնէմէք, լտ. թէնթա՛րէ).
Կարծեօք ի թեթուս մատուցեալ (օձն առ Եւայ), եթէ լինիցի, եւ թէ չլինիցի. (Եզնիկ.։)
suggestion, instigation, persuasion, incitement, counsel, advice, dictate.
· Calfa
Թելադրութեամբ սատանայի։ Զթելադրութիւնս վարդապետին ի մտի եդեալ. (Եզնիկ.։)
Իմով թելադրութեամբ, կամ հայրապետին. (Յհ. կթ.։)
Արարչականն թելադրութիւն։ Ի վնասակարին թելադրութենէ։ Թելադրութեան օձին հետեւիմ. (Նար.։)
Առ եկեղեցւոյ մանկունս թելադրութիւն եւ խրատ. (Լծ. կոչ.։)
Զի՞նչ թելադրութիւն մատուցանես ցաւագնեալ անձին իմոյ. (Ճ. ՟Ա.) իբր յորդոր քաջալերութեան։
Արտաքոյ այսց գրոց, ուր ի սկզբանն հրաւիրեցաք առնել թելադրութիւն. (Խոր. ՟Գ. 67.) իբր պատմական տեղեկութիւն։
συμβουλή consilium, consultatio, sssuasio παραίνεσις monitum, suggestio Յուշարարութիւն. ազդումն. յորդոր. խրատ բարի կամ չար.
most imperfect, very defective.
· Calfa
ἕλαττος, -ον minor, minus Պակասագոյն. նուազագոյն.
Այլ եւ ո՛չ մանունքն թերագոյն գտանին. (Վեցօր. ՟Թ։)
Եթէ այլ ինչ թերագոյն յայսմանէ՝ զոր հրամայեցերս, ծանուսցես մեզ. (Նանայ.։)
Որ առաւել, եւ որ թերագոյն՝ ուղղութիւնս ցուցցէ. (Բրս. հց.։)
Ո՛չ եւ այնպէս կատարեալ ետ զգովութիւնն, այլ թերագոյն իմն. (Երզն. մտթ.։)
to be still half drunk.
· Calfa
ԹԵՐԱԹԱՓ ԼԻՆԵԼ. Կէս մի թափիլ. փոքր մի թափել զգինին. անկատարապէս սթափիլ ի գինւոյ.
Յորժամ թերաթափ լինի գինին ի գլխոյն, կրկնեալ անդրէն ի նոյն դառնայցեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
imperfection, defect, blemish.
· Calfa
Էր ոմն ի վեր քան զնա, որ զնորա թերակատարութիւնն լնուլ կարէր. (Եզնիկ.։)
Չի՛ք ինչ թերակատարութիւն ի գործս Աստուծոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
τὸ ἁτελές imperfectio, opus imperfectum Անկատարութիւն. թերութիւն. պակասաւորութիւն.
distrust, mistrust, unbelief, incredulity.
· Calfa
Թերահաւատութիւն Թումասու՝ մայր եղեւ մերոց հաւատոց. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Տեսանե՞ս զդարձուածս նոցա ի թերահաւատութենէ ի թերահաւատութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Թերահաւատութիւն լեալ Տիգրանայ ի պատանին Միհրդատ. (Խոր. ՟Բ. 17։)
ἁπιστία increduliats, diffidentia Պակասութիւն հաւատոյ, անհաւատութիւն. իբր չհաւատալն, եւ չհաւանելն. երկմտութիւն, կասկած. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. 39։ Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ե։)
negligent, careless.
· Calfa
Անհոգ. անփոյթ.
Արտաքոյ իրաւանց է՝ թերահոգ առ դնիլ յոր հաւատացաւն հոգաբարձութիւն նմա. (Սարկ. քհ.։)
distrust, mistrust, doubt.
· Calfa
Պակասամտութիւն. եւ թերահաւատութիւն.
Զարբեցութիւնն ընդ յիմարութեանցն, զթերամտութիւնն ընդ խելագարութեանցն. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
to diminish, to render imperfect.
· Calfa
Ոչ թերացուցանել նոցա զսրբութիւնն. (Կանոն.։)
Ոչ թերացոյց, քան թէ լիացոյց. (Նար. խչ.։)
Թերացուցանէ զբարբառ լեզուին, յիմարացուցանէ զիմաստութիւն մտացն. (Նար. խրատ.։)
Կամ գործեսցէ յարգելլեացն, եւ կամ թերացուսցէ զհրամայեալն. (Բրս. հց.։)
ἑλλείπω relinquo, praetermitto, omitto Պակասեցուցանել. նուազ առնել. թերի թողուլ. եւ Անտես առնել.
cf. Թերխաշ.
· Calfa
ռմկ. թերխաշ. Ոչ շատ խորովեալ կամ խարշեալ.
Ձուի դեղնուցն թերխորով ուտէ։ Թերխորով ձուի դեղնո՛ւց տուր. (Մխ. բժիշկ.։) (Իսկ ԹԵՐԽԱՇ է նաեւ անուն բանջարոյ։)
to make repent, to affect, to move.
· Calfa
Զմեղաւորսն կամեցաւ զղջացուցանել։ Զղջացուցանէ զնա խղճիւն յապաշաւանս. (Եփր. ծն. եւ Եփր. աւետար.։)
Յետ այնորիկ զղջացոյց զԴաւիթ սիրտն իւր. յն. բախեաց, եհար. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Դ. 6։)
Զղջացոյց զսիրտ ծերոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Զնոսա զղջացուցանել բաւական էր. (Մխ. երեմ.։)
compunction, repentance, contrition;
penitence;
ի — գալ, ի զղջման լինել, to repent;
ի — ածել, to make repent.
· Calfa
Հետեւեալ լինի շռայլութեան՝ խենեշութիւն, զղջութիւն. (Արիստ. առաք.։)
Գործեալն առ ի սոցանէ՝ առանց զղջութեան լինիցի։ Ոչինչ ներգործեն այսպիսի անձանց զղջութիւնք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
μεταμέλεια poenitentia Զղջումն, եւ ապաշաւ, ստրջանք.
cf. Զղջութիւն.
· Calfa
κατάνυξις compunctio μετάνοια, μετανοεῖν , μεταμέλεια poenitentia, poenitere Զեղջ. զղջալն. ի զեղջ գալն. ապաշաւ. ստրջացումն. ապաշխարութիւն. ցաւ ընդ եղեալ գործն, մանաւանդ ի վերայ մեղաց. փոխումն մտաց. զղջում.
Խորագէտն գայ ի զղջումն։ Թերեւս յետ ուխտելոյն զղջումն լինիցի. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 15։ ՟Ի. 25։)
Ի զղջումն ածել զմեղաւորս. (Յճխ. ՟Զ։)
Որ զղջմանն հրով հալել զինքն դիտիցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի զղջման եղեալ՝ գտանէ եւ այնմ ներումն. (Իգն.։)
Կամ Պարզ կսկիծ եւ ցաւ սրտի զկծանօք. ստրջացումն. աւաղումն. ափսոսալը. ինքիր զինքը ուտելը.
Հանապազ ի նմին զղջման կային։ Զղջումն մտաց մերոց այս է, թէ ընդէ՞ր ընդ առաջինսն չկատարեցաք զկեանս մեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զարբանեակս սատանայի բազում զղջմամբք ամաչեցուցեալ նշաւակէ աստ եւ ի հանդերձելումն. (Փարպ.։)
to charm, to please extremely, to fill with rapture, to enchant, to put in extasy;
to satiate, to satisfy, to sate.
· Calfa
Տալ վայելել առատապէս յարբումն քաղցրութեան, կամ ի յագուրդ բարեաց.
Զմայլեցուցից (յն. (մեծացուցից), եւ արբեցուցից զանձինս քահանայից. Երեմ. ՟Լ՟Ա. 14։)
Հա՛ր զմեզ ի հնձանդ երկնային, եւ զմայլեցո՛ վերնովդ։ Զհոգեկան իղձ քաղցոյն լցուցեալ՝ զմայլեցուցանեն զմեզ գիտութեամբն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Անդամք յիսուսի արեամբ նորին զմայլեցուցէ՛ք ըզսիրտս. կերա՛յք արտասուօք զմարմին փրկչին ձերոյ. (Տաղ.։)
charming, surprising;
enchanting.
· Calfa
Որ զմայլեցուցանէ.
Խաղող եւ գինի ... զմայլեցուցիչք ամբարեցան. (Հ. կիլիկ.։)
satiety;
delight, transport, rapture;
witchery, enchantment.
· Calfa
ԶՄԱՅԼՈՒԹԻՒՆ ԶՄԱՅԼՈՒՄՆ. Վայելք ցյագուրդ. յափրութիւն.
Այսպիսիքն են վարձուց եւ երանութեան արժանի, եւ ո՛չ յագելոցն եւ անկարօտից զմայլութիւնք. (Մանդ. ՟Զ։)
Զի՞նչ դիւրին քան զուտելն կայցէ, այլ բազումք առ զմայլութեան եւ ընդ ուտելն տաղտկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Զմայլութիւն.
· Calfa
ԶՄԱՅԼՈՒԹԻՒՆ ԶՄԱՅԼՈՒՄՆ. Վայելք ցյագուրդ. յափրութիւն.
Այսպիսիքն են վարձուց եւ երանութեան արժանի, եւ ո՛չ յագելոցն եւ անկարօտից զմայլութիւնք. (Մանդ. ՟Զ։)
Զի՞նչ դիւրին քան զուտելն կայցէ, այլ բազումք առ զմայլութեան եւ ընդ ուտելն տաղտկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Գ։)
myrrh.
· Calfa
, ի-ա, ո հլ. «մի տեսակ անուշա-հոտ խունկ կամ իւղ» Սգր. «կնդրուկի ծառ» Կոչ. 404 (Չի բոյն շինէ իւր ի լիբան փայտէ և ի զմուռս փայտէ). ածանցման մէջ մըտ-նում է երեք ձևով. 1. ვր, ինչ. զմոսաբեր Նիւս. երգ., զմռսալիր Նար., զմռսալից Երգ. ը, զմռսել Մրկ. ժե. 23.-2. «մռն-, ինչ. զմոնաբեր Խոր. աշխ., զմռնախունև Գա-ղիան., զմռնենի Ել. լ. 23. Երգ. դ. 6.-3. «մռ-, ինչ. զմռել Եղիշ. թաղմ. Վրք. հց. Անկ. գիրք առաք. 56, 187(գրուած զմըռեաց), զմռալից Գնձ., զմռանալ Եփր. համաբ. 30, զմռաբեր Խոր. աշխ. 598. ըստ այսմ արմա-տը ունի երեք ձև՝ զմուռս, զմուռն, զմուռ. վերջինը գործածական է արդի գրականում՝ «կնքամոմ» նշանակութեամբ։ Սրանցից դուրս կայ նաև մուռ ձևը՝ Բժշ. Վստ. 100, 106, 206։
= Յն. σμύρνα, σμὸῥῥα, μύիὸ, «զմուռս». նոյն են նաև լտ. myrrha, անգլ. myrrh, ֆրանս. գերմ. myrrhe, ռուս. мирра, cмир-нa, ռում. smirnā, գոթ. smyrn, վրաց. მური մուրի, որոնց բոլորի նախնական աղբիւրը ևեմականն է. հմմտ. եբր. [hebrew word] կամ [hebrew word] mōr, ասուր. murru, ասոր. [arabic word] mūra, արամ. mōra, արաբ. ❇ murr. բոլորն էլ նը-շանակում են «զմուռս, balsamodendrən myrrha» և գալիս են սեմական mar «դառն» արմատից։ Հայ ձևի մայրն է յունարէնը, ինչ-պէս ցոյց է տալիս նախաձայն σ, որ սեմա-կանների մէջ պակասում է և աւելացուած է յունաց մէջ՝ ժողովրդական ստուռառանաւ-թեամբ միացնելով բառը՝ σμύρον «սպեղանի ոծանելիք» բառի հետ (Boisacq, 652)։ Յատ-կապէս զմուռն ծագում է σμύρνα ձևիզ, զը-մուռ <σμόῤῥα ձևից (ս >ու ձայնափոխու-թեան համար հմմտ. մատուռն), իսկ զմուռս ձևը դժուարութիւն է հանում։-Հիւբշ. 393։
Վերի զանազան ձևերի հետ համեմա-տեց նախ ՆՀԲ։-Lag. Arm. Stud. § 785 յն. ζμύρνα, Մ. Գ. Թիրեաքեան, Մասիս. ջում է կարդալ ըզմուռս և ո՛չ թէ զըմու-ռըս։-Հիւբշ. շատ գործածական «մուոս ձևը չկարողանալով մեկնել՝ բառը դնում է անծանօթ ծագումից։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. զմուռ, զմուռս, Խրբ. զըմուռ. Երև. զմուռ, զմբուրթ (ըստ Ամատունի, Հա-յոց բառ ու բան, էջ 189), Տփ. զմբուր «կար-միր կնքամոմ», Ննխ. ձումուռ «մի տեսակ խունկ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზუმბური զումբուրի «կնքա-մոմ» (կայ նաև ზმური զմուրի, მური մու-բի ըստ Մառ, Ипnoл. էջ 59), ზუმირი զու-միրի «անուշահոտ ձիւթ կամ ռետին», քրղ. [arabic word] zumur «կնքամոմ». Աւետարանի թարգ-մանութեան մէջ տառադարձուած է զմուռ Յովհ. ժթ. 39 «Սատ լըդըրան զմուռ» (Չմուռս իբրև լտերս հարիւր)։
Յարիւն խաղողոյ, ի զըմուռս, եւ ի գինիս. այլք ընթեռնուն մօ՛ռօն. այսինքն մորենի կամ թութ։
Զմռսաւն ... յայտ արարին, զի բժշկելոց էր նա զբեկումն Ադամայ. (Շ. մտթ.։)
Կնդրկի եւ զմռսի։ Պարգեւ զմռսոյ։ Զմուռսն մեռելութեան նշանակ է. (Նար. կուս. եւ Նար. երգ.։)
Ծաղիկ զմռաց. իբր զմռնենեաց։ Այլ ի բառս Գաղիան. Զմուռ դնի որպէս յն. Կասիա. զոր ոմանք մեկնեն եւ կինամոն, եւ ծաղիկ մեղուաց։
σμύρρα myrrha (նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. սմի՛ռռա, մի՛րրա, միւռ, միւրր, մօր) Խունկ կամ խիժ անուշահոտ յազգէ միւռոնից, կամ իւղոց անուշից, այլ դառնահամ։ Տե՛ս (Սղ. ՟Խ՟Դ. 10։ Երգ. ՟Գ. 6։ ՟Դ. 14։ ՟Ե. 1. 6. 13։ Մտթ. ՟Բ. 11։ Յհ. ՟ժ՟Թ. 39։)
thought, consideration, reflection, meditation.
· Calfa
Մտածութիւն. խորհուրդ.
Վասն այսորիկ զմտաւածութիւն նորա յանդիմանէր։ Ոչ իմացաւ զկնի յանդիմանելոյ զմտաւածութիւն նորա մեծ ինչ իմանալ զնմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34։)
Սա խաւար եղեւ եւ կոչեցաւ՝ մերկացեալ ի փառացն՝ վասն ամբառնալոյ յանհպելի տեսութիւնն զմտաւածութիւնսն. (Լծ. ածաբ.։)
emerald.
· Calfa
, ի-ա, ո հլ. «մի տեսակ ազնիւ քար՝ կանաչագոյն» ՍԳր. որից զմրխտի ԱԲ. զմրխտեայ Պտմ. աղէքս. Տօնաև։
= Փոխառեալ բառ, որի ընկերներն են յն. σμϰ́ραγδος, ζμάραγδος, μάραγδος, պրս. ❇ zumurrud, պհլ. uzmuburt?, արաբ. [arabic word] zabarjad, սանս. marakata, պրակր. ma-ragada, չին. molokiat'o, բոլորն էլ «զըմ-րուխտ» նշանակութեամբ։ Բոլորի աղբիւ-րը սեմականն է համարւում. հմմտ. բաբել. harraktu, եբր. [hebrew word] bāreqet, barqat, փիւնիկ. baraqt, ասոր. [arabic word] barqa (Broc-kelm. 46) հոմանիշները, որոնք ծագում են brq «փայլիլ, փայլուն» արմատից (այսպէս A. Weber. Indische Skizzen 88, M. Bréa MSL 10, 66, Halévy BSL 10, 18 ևն)։ Յոյն ձևը յառաջացել է հնդկականից. այսպէս μάραγδος պրակր. maragada ձևից, իսկ σμάραγδος պրակր. açmā maragadō «քարն զմրուխտ» ձևից՝ իբրև *σμαμάραγδος (տե՛ս Boisacq 609)։ Յոյնից են ձևացել լտ. sma-ragdus, ասոր. [syriac word] zmaragdā (Broc-kelmann 96), գերմ. Smaragd (Kluge, 455), ռուս. cмарагдъ, ֆրանս. émeraude, անգլ. emerald, վրաց. զսամարաղ'դա, սա-մարաղ'դի, սամարագդո, ևն։ Պարսկականից են ձևացել արաբ. [arabic word] zumurrud, քրդ. zumrud, թրք. zumrut, ռուս. изумрудъ (Berneker 441)։ Հայերէնը գտնւում է յն.և պրս. ձևերի միջև. նախաւոր ձևն է *զումու-բուխտ, որ ըստ իս ծագած պէտք է լինի պհյ. գւռ. *zumurruքt ձևից (հմմտ. զառնաւուխտ), -Հիւբշ. 151։
Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց արս. zumurrud ձևի հետ։ Այլևայլ լեզուների հետ կցում են ՆՀԲ, Lag. Arm. Stud.
ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից են փոխառեալ վրաց. ზურმუხვი զուրմուխտի և թուշ. ზურმუხტ զուրմուխտ «զմրուխտ»։
Երկուս ականս զմրուխտս։ Կարգս ականց, առաջին՝ զըմրուխտ, եւ սարդիոն, եւ տպազիոն. (Ել. ՟Ի՟Ը. 9. 17։ ՟Լ՟Թ. 6. 10։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 9։ Յայտ. ՟Դ. 4։)
Տպազիոնիւ, զմրխտով. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Եհարց զանունն, եւ նա ասէ, սմարագդոս. որ թարգմանի զմրուխտ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ը.։)
յն. սմա՛րղտոս. լտ. սմա՛րակտուս, σμάραγδος smaragdus. թ. զիւմրիւտ. Ակն պատուական կանաչագոյն. եբր. շօհամ, պարքէթ, եւ այլն.
care, sparing;
heartbreaking, grief.
· Calfa
Խնայումն, կամ դողումն սրտի.
Ի մէջ երկոցունց չարապատահ դժնդակութեանց զուարճացեալ՝ կրեալ բաւականապէս զընդացմամբ ողջութիւն. (Պիտ.։)
observation, speculation, theory;
visit.
· Calfa
ԶՆՆՈՒԹԻՒՆ ԶՆՆՈՒՄՆ. Զննելն, շօշափումն. խուզարկութիւն.
Չի՛ք տեսիլ հողմոյ, եւ ոչ զննութիւն օդոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի ձեռն փորոտեացն զննմանն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
cf. Զննութիւն.
· Calfa
ԶՆՆՈՒԹԻՒՆ ԶՆՆՈՒՄՆ. Զննելն, շօշափումն. խուզարկութիւն.
Չի՛ք տեսիլ հողմոյ, եւ ոչ զննութիւն օդոյ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի ձեռն փորոտեացն զննմանն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
lower or very low, sunk
· Calfa
Տեսիլ արածին (կամ հարածոյն) զնստագոյն իցէ (կամ չիցէ) քան զմորթ մարմնոյն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. ստէպ։)
Տեսանիցէ քահանայն զարածն յորմս տանն՝ զնստագոյնս կանաչս կամ կարմրացեալս. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 37։)
Կայ ի բարձրաւանդակի վերայ յոյժ զնստագունի։ Հնգետասան կանգուն. այլ քան զնստագոյնսն աւելի եւս։ Ճառդ երեւեցուցանէ զնստագունաց եւ զնուաստից դաշտի ապականութիւն. (Փիլ.։)
Զյօնս եւ զաչս նկարել, եւ ըստ խառնուածոյն զնստագոյն (տեղիս) ձեւոյն ստուերացուցանելով. (Նիւս. կազմ. ՟Զ։)
Ծարրօքն ստուերացուցանեն զնստագոյնս աչացն. (Լծ. ածաբ.։)
ταπεινός, κοῖλος, κοιλότερος humilis, cavus եւ այլն. Առաւել զնիստ, ի վայր նստեալ. զիջագոյն. խոնարհագոյն. ցածագոյն. խորագոյն. փոսորակեալ. խորոփաւոր. ցած.
to weigh down, to cause to sink;
to depress, to calm.
· Calfa
Տալ զնստիլ. զիջուցանել. ցածուցանել. խոնարհեցուցանել. ինջեցնել.
Կամեցաք ըստ նոցա անմտութեանն զմեր միտս զնստուցանել. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 13։)
Նոքօք ցածուցեալ զնստուցանէ զմիտս մեր. (Եզնիկ.։)
Զնստուցանէ զամբարտաւանութիւնն մտածութիւն նորին բնութեանս. (Ոսկ. մրգր. ՟Բ։)
Զնստուցանէ զնոսա ի հպարտութենէն. (Ոսկ. ՟ա. կոր. ՟Ժ։)
Զուռուցեալ միտս նոցա զնստուցանէ. (Երզն. մտթ.։)
cf. Կենդանակամար.
· Calfa
«երկնքի կենդանակերպների կամարը» Շիր. գրուած է նաև զօտիակօս, ծո-ղիակոս, ծօդիակոս. վերջինը էֆիմ. 34։
= Յն. čφδιαϰός «կենդանակերպների ևա-մարը», որից փոխառեալ են նաև լտ. zodia-čus, ֆրանս. zodiaque, ռուս. зодiакъ ևն. յոյն բառը ծագում է ζφδιον «կենդանակերպ» բառից և սա էլ ζωή «կեանք» բառից։-Հիւբշ. 350.
Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Յաղագս կենդանատեսակ շրջագայութեանն, զոր կոչեն յոյնք զօտիակօս, եւ կիկլօս. (Շիր.։)
victim, sacrifice, immolation, host;
— ողջակէզ, holocaust;
— մատուցանել, to make a sacrifice;
— առնել (զոք), to kill.
· Calfa
, ի հլ. «ողջակէզ, մատաղ» ՍԳր. Եփր. թգ. որից զոհել ՍԳր. Եզն. զոհեալ «կուռքե-րին զոհուած միս» ՍԳր. զոհանոց ՍԳր. զո-հարան ՍԳր. Ագաթ. զոհաւոր Ղևտ. իդ. 9 Եփր. եբր. 212. պատարագազոհ Եփր. հռ. a մարդազոհ Նխ. երեմ. կենդանազռհութիւն Նիւս. երգ, փոխաբերաբար բրազոհ առնել Ճառընտ. նոր գրականի մէջ՝ ձիազոհ, գրհա-բերել, զոհաբերութիւն, անձնազոհ, անձնա-զոհութիւն, զոհողութիւն ևն։ Բառիս հին ձևն էր *զորհ, որի թանկագին մնացորդն է զոր-հասէր «զոհ սիրող» Սոկր. եկեղ. պտմ. Գ. 20 (էջ 265)։
-Պհլ. zōhr «զոհ» բառից. այս բառը ա-ւանդուած է իրանեան գրականութեան մէջ «օրհնեալ ջուր» նշանակութեամբ. այսպէտ նաև պազենդ. zōr «օրհնեալ ջուր», զնդ. ❇ ︎ zaoϑrā-«զոհաբերութեան հա-մար պատրաստուած ըմպելիքը», հառս zau ϑrā-. բայց սրանց բուն ժողովրդական նշանակութիւնը պիտի լինի «զոհ» (հմմտ. սանս. hōtrá-«զոհ, զոհաբերութիւն»), որ յետոյ զրադաշտական կամ պարսկական դե-նի մէջ ստացաւ վերի նշանակութիւնը։ Իրա-նեան բառերի արմատն է հնխ. gheu-, որից ունինք բնիկ հյ. ձօն և ձև (ավելի ընդարձակ տե՛ս այս բառերի տակ)։ Իրանեանից են փոխառեալ նոյնպէս ասոր. ❇ zauϑrā «դևերին ձօնուած հաց», վրաց. ზორვა զորվա «զոհ, զոհաբերութիւն, զոհել», საზორავο նազորավի, საზორაველი սազորավելի «ռո-հական, բագին, կռատուն, խորան, սեղան»։ -Հիւբշ. 151։
Klaproth, Asia polygl. էջ 103 արաբ. seh'yjeh, արմատը syh՝ «արևին դնել»։ ՆՀԲ յիշում է միայն եբր. [hebrew word] zewah, zebah «զոհ»։ Նոյն համեմատութիւնն ու-նին նաև Peterm. 259 և Kiggs, Քերակ 1856, էջ 60։ Ուղիղ մեկնեց նախ Lag Urgesch. 1117, որից յետոյ Muller Zendsp. 120 ևն։-Սէր 1862, թ. 24, էջ 182 «սեմական զոպհ բառն է, որ Պար-սից կամ Ասորոց միջոցաւ անցած է մե-ղի»։ Գարագաշեան, Քննակ. պատմ. 44, 51 պրս. (Աժի)տահագա և Չոհակ անուն-
ների հետ։ Տէրվ. Նախալ. 81 վերի ձևով։ Հիւնք. յն. ζωάγρια «փրկանք, մա-տաղ»։ Ալիշան, Հին հաւ. 376 գոթ. sauá «զոհ», 452 արաբ. զահայա, եբր. զէ-վախ, զնդ. զաօթրա։
Ընդ զոհս եւ ընդ պատարագս ոչ հաճեցար. (Սղ. ՟Լ՟Թ. 7։)
Զենուցուն անդ զողջակէզսն եւ զզոհսն. (Եզեկ. ՟Խ. 42։)
Ի կային եւ ի զոհս նորա ոչ նայեցաւ. (Ծն. ՟Դ. 3։)
Զոհ զատկի Տեառն է այս. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 27։ Իսկ Ել. ՟Լ՟Դ. 15.)
Գուցէ ... ուտիցես ի զոհից նոցա. իմա՛, ի զոհելոց կամ ի զենլեաց։
Թէպէտեւ զծուխն տեսանէր ժողովուրդն, այլ թէ ո՛ լինէր զոհն՝ զայն ոչ տեսանէին. (Եփր. թագ.։)
θυσία, θυσίασμα, θῦμα hostia, sacrificium, victima, oblatio, munus Զենլի սպանդ, եւ ամենայն ինչ ծախելի կամ ծխելի ի պատիւ Աստուծոյ. պատարագ. կորբան.
cf. Զոհեմ.
· Calfa
ԶՈՀԱԳՈՐԾԵԼ. Զոհել. պատարագել.
Իբրու միով բարուք եւ միով ոգւովք հանդերձեալք զոհագործել. (Փիլ. ել.։)
immolation, sacrifice.
· Calfa
Այսուիկ ուրախարար զոհագործութեամբ ապրեցուսցես զիս յորոգայթէ յայսմանէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Աշխատէին ի շաբաթսն, ի թլփատութիւնն, ի զոհագործութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ։)
Պէսպէս զոհագործութեամբքն. (Երզն. մտթ.։)
θυσία sacrificium Մատուցանելն զզոհ. քահանայագործութիւն. պատարագ.
cf. Նուիրական.
· Calfa
Զոհելի. զոհեալ. նուիրական.
Զոհական դիւացն. (Վրդն. ծն.։)
eating the flesh of sacrifices.
· Calfa
Որ ուտէ զզոհեալ.
Իշխանաց զոհակերաց. (Ճ. ՟Ա.։)
sacrificing.
· Calfa
Որ մատուցանէ զզոհ. եւ Ուր իցեն զոհից կռոց.
Ի բաց թողուլ դիցն զոհամատոյց կրօն. (Կաղանկտ.։)
cf. Զոհարան.
· Calfa
Եւ զամենայն սպաս խորանին, եւ զզոհանոցսն. (Ել. ՟Լ՟Ա. 7։ Տե՛ս եւ Թուոց. ՟Գ. 31։ ՟Է. 1։ Թագ. ՟Է. 48։)
θυσιαστήριον altare Տեղի կամ գործարան զոհից. սեղան զոհի.
diurnal;
ephemeral;
daily;
inconstant, uncertain, temporal, perishable.
· Calfa
Իբրեւ զառօրեայ վարձք վարձկանի. (Յոբ. ՟Է 1։)
Իբրեւ զառօրեայ մանկան ծնելոյ. (Ագաթ.։)
Առօրեայ բարութեանբ ափշեալ՝ մատնէր զվարդապեան՝ դոյզն գնոյ զանանց գանձն. (Համամ առակ.։)
Առօրեայս ստեղծանես սուրբս, եւ ձեռնադրես աստուածաբանս։ Տեսանեմ զառօրեայ իմաստունսդ. (Առ որս. ՟Ա. ՟Բ։ եւ Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Զառօրեայ անձրեւածումն նշանակէ. (Շիր.։)
Եւ Կարճօրեայ. սակաւօրեայ. անցաւոր. մեկ քանի օրուան.
Առօրեայ եւ անցաւոր եւ անհաստատուն ստացուած. (Փիլ. լին. ՟Գ 134։)
Միայն առօրէից ցանկացաք։ Թեթեւ համարելով զառօրեայ աշխատութիւնս. (Խոսր.։)
Այսոքիկ առօրեայ պատմութիւնք կեսարուն, որ թագաւորեաց ամիսս վեց. (Լաստ. ՟Թ։)
Յաղագս առօրեայ չարչարանաց յորպիսի փառս կոչեցան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
իբր Օրըստօրեայ. հանապազօրեայ իւրաքանցիւր աւուր. ամմէն օրուան. quotidianus.
Առօրեայ եւ շաբաթօրեայ լուացմանցն։ Առօրեայլուացմամբք եւ պատարագօք. (Մամբը։ Մեկն. ընթերց.։)
Ընդ անաչխատ կենաց վայրին ... ուտեմ քրտամբք զառօրէին. (Յիսուսի Որդի։)
αὑθημερινός, ὀ αὐθημερόν. uniusdiei, diurnus Որ ինչ իցէ կամ լինիցի առօրին, յօրն յայն, ի միջոցի աւուր միոյ. աւուրն. օրական. նոր. օրուան, նոյն օրուան, մէկ օրուան.
cf. Առօրեայ.
· Calfa
cf. ԱՌՕՐԵԱՅ. իբր Օրըստօրեայ. ամմէն օրուան.
Զառօրէական զկերակուրն խոտաուտ ճարակօք վճարեալ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
the same day, immediately.
· Calfa
Անմիտն առ օրին յայտնէ զբարկութիւն իւր. (Առակ. ՟Ժ՟Բ 16։)
Առ օրին զգործն վճարէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ 50։)
αὑθήμερον eodem die Նոյն օրին. ի նմին աւուր. անդէն առ ետեղ. իսկոյն.
saying, word, term, expression;
proverb;
dictate;
recital.
· Calfa
Ասացուած. ասած. ասացեալն. զուրցուացք, զուրցածը.
Առ այսպիսի ճշմարիտ ասացածս՝ անպատշաճ հարցուածս մատուցանեն. (Եզնիկ.։)
Բաւական է քո տեառն բանն, եւ լիով ասացածն։ Ըստ ասացածի հռետորին. (Փարպ.։)
asiatic.
· Calfa
Ասիական կողմանն պետութիւն զինքնակալական առեալ բան. (Համամ առակ.։)
amulet.
· Calfa
Ասղնանօք, եւ պառաւանց առասպելօք. (Ոսկ. կողոս. ՟Ը։)
περίαμμα. amuletum. Բժժանք, յուռութք յասղանւոյ կամ ի թելոյ.
to caparison (a horse).
· Calfa
Թագաւորն լիդէացւոց ասպազինեալ զերիվարն զուրջանակի պղնձի արկանելեօք։ Կարթակոտոր զասպազինեալ երիվարն արարեալ։ Մտրակեալ զիւր ասպազինեալ երիվարն. (Արծր. ՟Ա ռ. 14։ ՟Գ 17։)
hound
· Calfa
Որ կայ ի սպասու ասպականւոյ, այս ինքն որսորդի. որսորդ շուն. բարակ որսական.
Սովեցելոյս ասպականասպաս կաղկանձողական ամենաթշուառ վտանգաւորիս ապրուստ կերակրոյ փշրանաց հացի մասնաւորեսցես. (Նար ՟Շ՟Ե։ Իսկ Լծ. նար. առեալ որպէս գոյական՝ դնէ.)
Ասպականասպաս, լափն է՝ զոր տան շանն։
cf. Ասպանդակ.
· Calfa
ԱՍՊԱՆԴԱԿ կամ ԱՍՊԱՆՏԱԿ. ԱՍՊԱՏԱՆ, եւ ԱՍՊԱՏԱՆԳ (ի ձայնէս Ասպ, եւ ոտն կամ էօզէնկ). Ոտնատեղի հեծելոյն յերկուս կողմանս թամբի ձիոյն. լտ. ստա՛բէս. իտ. ստա՛ֆֆա.
Խնդրեաց գրաստ (կամ ոստս ինչ սակաւ) յերիցոէ անտի, եւ ասպատանգ (կամ ասպատանս՞ տպ՞ ասպանդակ) արարեալ ոտիցն՝ նստաւ ի վերայ նորա։ Մերձեցան ոտք նորա յասպատանն (տպ. յասպանտակն), ուր եդեալ էին ոտք սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to go marauding, to go plundering, to plunder, to infest.
· Calfa
Ասպատակաւորք ասպատակեցին ի մեզ։ Դարձան արք Իսրայէլի ասպատակեալքն զհետ այլազգեացն։ Ասպատակէին ի վերայ գեսերացւոյն։ Եւ ամաղէկ ասպատակեաց ի հարաւակողմն եւ ի սիկելակ. ( Յոբ. ՟Ա 7։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 53։ ՟Ի՟Է 8։ Լ. 1։)
Իբրեւ ըզշաչիւն կառաց ի վերայ գլխոց լերանց ասպատակեսցեն. ( Յովէլ. ՟Բ 5։)
Ընդ գաւառն ասպատակեալ. ( Խոր. ՟Բ 18։)
Անդր ասպատակողացն. ( Պիտ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ասպատակէ փայլակն, եւ ոչ հասանէ նմա. ( ՃՃ.։)
Եղիաս կառավարեալ ասպատակէր յերկինս. ( (այս ինքն ձիավարէր) Կանոն.։)
ἰππεῖς ποιέω equites facio, ἑπιτίθημι, ἑκάλλομαι , ἑκκλίνω impetum facio, exilio, declino Երիվարօք ի վերայ յարձակիլ, արշաւել. ձիարշաւ լինել, ի վեր կամ ի վերայ վազել .... որ եւ ասի ԱՍՊԱՏԱԿ ԴՆԵԼ, ՏԱԼ, ԱՌՆԱԼ.
runing, rusbing.
· Calfa
ԱՍՊԱՏԱԿԻ ՅԱՍՊԱՏԱԿԻ Իբրու ասպատակաւ. արշաւակի ընթանալով. վազելով.
Գոգս առեալ ուռուցեալ (նաւ) առագաստիւք ասպատակի ի վերայ մկանաց ծովուն։ Մինչդեռ յասպատակի երթայր բանս յանկարծակի էառ զկայ. (Վեցօր. ՟Է. ՟Ը։)
cf. Ասպատակի.
· Calfa
ԱՍՊԱՏԱԿԻ ՅԱՍՊԱՏԱԿԻ Իբրու ասպատակաւ. արշաւակի ընթանալով. յվազելով.
Գոգս առեալ ուռուցեալ (նաւ) առագաստիւք ասպատակի ի վերայ մկանաց ծովուն։ Մինչդեռ յասպատակի երթայր բանս յանկարծակի էառ զկայ. (Վեցօր. ՟Է. ՟Ը։)
fragment of a shield;
small shield.
· Calfa
πέλτη. pelta, scutum. Բեկոր ասպարի, այս ինքն փոքրիկ վահան.
bearing a shield.
· Calfa
Ազգի ազդի դասուք զօրականաց, գունդ գունդ ասպարակրօք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Գ։)
θυρεσφόρος scutifer, scutatus pedes (կամ δορυφόρος hastatus, satelles, spiculator). Վահանակիր. սպասաւոր ատենի, որ միանգամայն լինէր եւ նիզակաւոր, կամ բրաւոր հանդերձ ոսկեզօծ վահանաւ.
cf. Սպարապետ.
· Calfa
Որ ի ժամուն ասպարապետ էր անտիոքայ։ Մուշեղ ասպարապետն հայոց. (Փարպ.։ ՃՃ.։)
Ասէ ցնա միքայել. ես ասպարապետ եմ՝ զօրութեանցն Ատուածոյ. (Մծբ.։)
surrounded, protected by shields or bucklers.
· Calfa
cf. ՎԱՀԱՆԱՓԱԿ. (իբր վահանաւ փակեալ, փակօղ, եւ փակումն).
Յասպարափակ բազմութենէ պահապանացն։ Ասպարափակ ռամ. (Փրապ։ Յհ. կթ.։)
Ի ծովէ մինչեւ ի ծով ասպարափակ արարեալ։ Ասպարափակ եղեալ շուրջանակի լեգէոն հետեւակ զօրուն։ Զբազմութիւն վահանակիր զօրուն իբր ասպարափակս իմն ընդդէմ նոցա տուեալ. (Ճ. ՟Ա.։ Յհ. կթ.։)
career, course, horse-race;
furlong;
field, place, area, arena;
— ըմբշամարտութիւն, wrestling place;
դիմել, իջանել, խոյանալ, ելանել յ—, to throw self, to brave, to descend, to fling, to rush, to hurl in the arena.
· Calfa
who throws away, who abandons his shield or buckler.
· Calfa
Առն՝ որ ասպարընկէց իցէ։ Ո՛չ որ ի բաց ելեալ լինի վայելչական բռնութեամբ, անուանեսցի թերեւս ասպարընկէց. (՟Ժ՟Բ։)
Ոչ է փոքր վտանգ ասպարընկէց լինել ի պատերազմին. (ՃՃ.։)
ԱՍՊԱՐԸՆԿԷՑ ῤίψασπις scuti vel armorum abjector որ եւ ՎԱՀԱՆԸՆԿԷՑ. Որ ընկենու ի բաց զասապար իւր.
to run in the race.
· Calfa
Միոյն ի ճահ ասպարիսել ի հարթարդակ դաշտսն. (Պիտ.։)
receptacle, dwelling, inn, shelter;
hospitable, who willingly shelters strangers.
· Calfa
Գայիոս ասպնջական իմ. (Հռ. ՟Ժ՟Զ 23։)
Ասպնջական աստ զօտարընկալն ասէ։ Ասպնջական աստ զօտարընկալն ասէ։ Ասպնջական վասն այնորիկ անուանեաց զնա, զի զօտարս ընդունէր. (Ոսկ. հռ.։)
Եթէ զհիւրս ընդունիս, զՔրիստոս ընդունիս. եւ թէ օտարին լինիս վանատու, Քրիստոսի ես ասպանջական. (Մանդ. ՟Է։)
Զքրիստոսամեծար ասպանջականիցն իւրոց բազում գովութիւնս փոխանակ մեծարանացն կարգէ. (Կորիւն.։)
Ասպնջական լինել. յն. ընդունել ի տուն իւր, կամ ընդ առաջ ելանել. (Նիւս. ի սքանչ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։ Մանդ. ՟Ը։ Կորիւն.։)
ԱՍՊԱՆՋԱԿԱՆ. լայնաբար՝ Ընդունակ. ընդունարան.
Ասպնջական հոգւոյ աստուածութեանն, կամ էին սիրոյ, կամ չարեաց. (Ագաթ.։ Շ. ոտ. առ ապիրատ.։ Եզնիկ.։)
(Ծով) ասպնջական է հիւրամեծար գետոց բազմաց. (Վեցօր. ՟Դ։)
Որոց ասպնջական է տարտարոսն յաւիտենական. (Շ. թղթ.։)
Ըզհայրն ասպնջականին իւրոյ բժշկեաց. (Ոսկ. գծ.։)
Գործ՝ տեսութեան ասպնջական է. (Ածաբ. մկրտ.։)
Դուք էք յորդորիչք կուսանաց, եւ ողջախոհութեան ասպնջականք. (ՃՃ.։)
ξένος իբր πρόξενος, ξενοδόχος hospes իբր hospitio excipiens Հիւրընկալ. օտարընկալ. վանատուր. (ի պրս. սիփէնջ, որ է հիւր. որպէս եւ իսփէնջ. է տուրք առեալ յօտարականէ).
ԱՍՊՆՋԱԿԱՆ. Առիթ. որպէս յն. πρόξενος
cf. Հիւրընկալեմ.
· Calfa
Թէ իցէ ոք, որ ասպնջականիցէ զնա ի ի տուն իւր. (Բրսղ. մրկ.։)
to lead about, to lead np and down, to walk about.
· Calfa
Որք ըստ իւրեանց չարութեան կամաց աստանդնեն զբանն ճշմարտութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
Աստանդել շփոթել զճշմարիտ խորհուրդ վարդապետութեանն. (Եփր. թագ.։)
Արբեցողն աստանդէ զբան բերանոյն. (Ոսկ. գծ.։)
Անուսումն այս եւ անդր աստանդելով, ինքեան ընդդէմ եւ կռուօղ. (Փիլ. լին.։)
Յոյժ իմն երկուացեալ աստանդին միտք եւ խորհուրդք։ Աստանդեցան կառքն երագախաղացք. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչինչ այնուհետեւ խռովիցիս, եւ ոչ ցնորեալ այսր անդր աստանդիցես. (Ոսկ. ես.։ Իսկ Եւս. պտմ. ՟Է 20.)
Ոչ գտանեն ի նմա պատգամս խժդուժս, կամ աստանդեալս, կամ տգէտս. իմա՛ խոտորնակս, կամ շաղփաղփս. որպէս յն. σολοικισμός soloecismus.
here, in this place.
· Calfa
Աստանօր նորոգեցաւ. (Շար.։)
Աստանօր նորոգեցաւ. (Շար.։)
Աստանօր պիտոյ են վարդապետք իմաստունք. (Վրք. հց.։)
Աստանօր ճառագայթ ճշմարտութեան ի հայաստանս փայլէր աշխարհ. (Խոր. հռիփս.։)
Աստանօր ենանոս ընկեցաւ ի պատուոյն։ Աստանօր ամենայն հայք հարկեցան հռովմայեցւոց. (Յհ. կթ.։)
Աստանօր տեսեալ մտացս իմաստիւ զապագայիցն դիպուածս։ Աստանօր ի սոյն ամանակի. (Նար.։)
Ոչ իմ կամքս եղիցին, այլ քոյդ. երկուս կամս աստանօր ցուցանէ. (Աթ. ՟Ա։)
Ահա աստանօր փոխանակ սեռի առաւ արհեստն. (Սահմ. ՟Դ։)
Որ ինչ աստ կամ յաստի կեանս է. արդի. աս տեղի, հիմակուան.
Յաստանօր մեծութիւնս եդեալ զյոյս իւր։ Յաստանօր կենացս, որ լի է դառնութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Է։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Ի վե՛ր ընթացիր յաստանօր ուրախութիւնս (երկնից). (Աթ. ի ստեփ.։)
(որպէս թէ՝ Աստէն ուր). ἑνθάδε, ἑνθαῦτα. hic, istic. Աստ՝ (ըստ ամենայն առման) յայսմ տեղւոջ, վայրի, միջոցի, բան, եւ այլն.
astronomer.
· Calfa
Խաղան նովաւ աստեղաբաշխքն, խոստանալ կամին գտակք գոլ եւ այլն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
ἁστρονόμος. astronomus. Աստեղաց՝ զննէ զչարժմունս նոցա իմաստասիրաբար. ասի եւ զսուտ գուշակաց, որպէս Աստեղաբանակ.
astronomical.
· Calfa
Մակացութիւն աստեղաբաշխական. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Աստեղաբաշխականն ի շարժուն շարունակ քանակէն։ Զաստեղաբաշխականն (գտին) քաղդէացիք. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
իբր Աստեղաբաշխութիւն. ἠ ἁστρονομική. ars astronomica
ἁστρονομικός. astronomicus. Որ ինչ անկ է աստեղաբաշխից կամ աստեղաբաշխութեան.
cf. Աստեղաբան.
· Calfa
ցաստեղագէտսըի քաջ հարցաք. (Հեթում ոտ.։)
Ռաստ եւ զանապ կոչեն աստեղագէտքն. (Վրդն. սղ. ՟Ճ՟Գ։)
Յարիցեն եւ ապրեցուսցեն զքեզ աստեղագէտքն քո, որ նշմարեն զաստեղս երկնից. (Ես. ՟Խ՟Է 13։)
Աստեղագիտին պարտ եւ պատշաճ է բազում փոյթ յանձին ունել եւ այլն. (Վեցօր. ՟Զ։)
Որպէս ἁστρονόμος astronomus. Որ ունի զգիտութիւն աստեղաց՝ իմաստասիրաբար. աստեղաբաշխ.
Եւ որպէս ἁστρολόγος astrologicus. Աստեղաբանակ. քաւդեայ. մոգ. (երբ. հօպէր. այս ինքն դիտօղ).
full of stars, starry, studded with stars.
· Calfa
Աստեղայերկրի թշնամւոյն խոնարհեցո՛, եւ թագիւ աստեղազարդ աստուած զգլուխ քո զարդարէ յերկինս. (Նար. խրատ.։)
cf. Աստեղազարդ.
· Calfa
Եդին ի գլուխ նորա պսակ աստեղալից (կամ աստեղալիր). (ՃՃ.։ Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Զ.։)
starlike, that has the shape of a star;
asterisk.
· Calfa
Շարք աստեղանշք։ Աստեղանշ լուսաւորութեամբ բոցաճաճանչ շքով պաճուճեալ. (Նար. առափ. եւ Գանձ եկեղ։)
Զհետ աստեղանիշ կուսիցն արեւ ցոլացաւ, խաւարն ջնջեալ բընաւ ի միջոյ բարձաւ. (Տաղ.։)
here;
hence.
· Calfa
ὦδε, ἑνθαῦτα hic Աստ. աստանօր. յայսմ տեղւոջ՝ վայրի՝ վիճակի՝ աշխարհի. եւ Այժմէն.
Ես աստէն պահեցի առ իս։ Դու աստէն ի հայս կաս. (Փարպ.։)
Աստ ելով խաչ՝ աստ իմասցի գողգոթայ, եւ աստէն խաչելութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
Աստէն ընկալեալ զհատուցումն մեղաց իւրոց. (Ագաթ.։)
Զաստէն դսրովեալս մի՛ կշտամբեսցես կրկնակի դատել ի մեծի աւուրն։
Անյապաղ. ի մօտոյ. հուպ ընդ հուպ. փոյթ ընդ փոյթ։ (Պիտ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա 3։ Պորփ.։)
Ե՛ւ յաստէն ամօթոյս ապրիցիմք, ե՛ւ ըզհանդերձալ կեանսն շահեսցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա 7։)
ԱՍՏԷՆ ԵՒ ԱՍՏ. որ եւ ասի՝ ԱՍՏԷՆ ԻՍԿ ՎԱՂՎԱՂԱԿԻ. αὑτίκα mox
παρών, -οῦσα, -ον praesens Ներկայ. առաջիկայ. այժմեան. այժմու.
adv. adj. hence, thence;
here;
this, present;
գնասցուք —, come let us go hence;
— սկսանի թագաւորութիւնն Արշակայ, here begins the reign of Arsaces;
— առ յապայ, henceforward;
ի մարդոյ —, from this man;
ի տանէ —, from this house;
— կեանք, this life, the present life;
— եւ անտի, here and there, on each side.
· Calfa
present life, world, temporal things;
youth, young people, yonng folks;
vigour, force, freshness;
firm, sure;
vehement, impetuous, strong;
յ—ս մանկութեան, in the flower of age;
յ—ս երիտասարդութեան, in all the vigour of youth.
· Calfa
to graduate;
to ascend gradually, to go by degrees.
· Calfa
ἕνθεν, ἑντεῦθεν hinc Յայսմ տեղւոջէ.ի տեղւոջէս յայսմանէ. եւ յայսմ բանէ. աստից, ասկից, ասկէ, սկից, հոսկից.
Աստի առ ձեզ անցանել։ Բարձին աստի։ Երթիցու՛ք աստի. եւ այլն։
Եւ ոչ ի տուն իմ դարձայց. բայց ի նոյն (այս ինքն միանգամայն) աստի իսկ ի վանս երթայց. (Վրք. հց. Դ։)
Աստի սկսաք լինել առանց թագաւորի. (Լմբ. ատ.։)
Ես այլ աստից ոչ գնացից. (ՃՃ.։)
ԱՍՏԻ ԵՒ ԱՆՏԻ. ἑντεῦθεν καὶ ἑντεῦθεν hinc inde Յայսմ եւ յայնմ կողմանէ. մէկ դին. մէկալ դին
Երկուս եւս այլս աստի եւ անտի, եւ ի միջի զՅիսուս. (Յհ. ԺԲ 18։)
Աւուր գնաց աստի, եւ աւուր գնաց անտի։ Ցանգ աստի, եւ ցանգ անտի. (Թուոց. ԺԱ 31։ ԻԲ 24։)
Անտի մերժումն ի տանջանս, եւ աստի մերձումն յարքայութիւնն. (Իսկ Ագաթ.) իմա՛, յիրէ անտի, ի բանէ աստի։
ԱՍՏԻ ԱՆՏԻ. Որպէս Յամենայն կողմանց. չորս դիէն.
Վասն յաճախութեան ազգի ազգի մտացն (այս ինքն իմաստից) որ աստի յորդին. (Սեբեր. Ե։ ա.)
(ԶԱվ եղեալ) աստի անտիքն՝ պատուականքն եւ առաջինք եւ հուպք եւ մերձաւորք անուանին զօրութիւնք։ Պաշտօն առնլով միջինն յերկաքանչիւրց յաստից անտից զօրութեանցն. (Փիլ. իմաստն.։)
դերանուն ԱՍՏԻ. Իբր դերանուն, Յայսմանէ. կամ որպէս յօդ. ս. ὀ, ἠ, τὸ
Յիշխանուենէ աստի զմեզ ի բաց մերժել, եւ յոգւոց աստի մերոց։ Յաշխարհէ աստի. ի մարմնոյ աստի. զայսպիսեաց աստի. եւ այլն։
Ի մերոց աստի. (Ագաթ.։)
Ի միջոյ աստի մերմէ։ Ի հեռաստանէ աստի. (Յհ. կթ.։)
Ի յերկրածնացաստի։ Ի ստորնայնոցս աստի։ Ի ներքոյ աստի հոսեալ. (Նար.։)
Յախտէ աստի յայսմանէ։ Յազգէ աստի խոտորելոյ յայսմանէ. եւ այլն։
ὀ, ἠ, τὸ ἑντεῦθεν կամ ἑνταῦθα quod est hic vel hinc, hujus vitae, terrenus, temporalis Որ ինչ է աստի ծագեալ. կամ որ ինչ գտանի աստ, մանաւանդ եղեալն յայսմ աշխարհի. ժամանակաւոր. երկրաւոր. այս. սոյն
Յայտարարեալ զանտի վնասն, եւ զաստի օգուտ։ զի այսպէս յաստի եւ յանտի բարութիւնսն վայելեսզուք. (Ոսկ. մ. Բ 20։)
Հայցեսցուք զանդ հանգիստն, ընկեսցուք զաստի ճոխութիւնս. (Ածաբ.)
Մեծաօտունն զրկեցաւ ի դրախտէն վասն աստի փափկութեանն. (Բրս. հց.։)
Ամբարտաւանութիւն աստի կենաց. յն. լոկ, կենացս. (Ա յհ. Բ 16։)
Յետ աստի փառացս. (Խոսր.։)
Աստի սգովս անդ մտնեմք ժառանգել. (Լմբ. սղ.։ Յորմէ ա. գ.)
ԱՍՏԻՔ, աստեաց. ա. գ. Երկրաւորքս. մահկանացուք. ժամանակեայք. մարդիկ. աշխարհ. արդիքս. այսոքիկ.
Զփափկութիւն եւ զկամս աստիս քան զյաւիտենականն լաւ համարեցար. (Գրք. հց. Բ։)
Խնդրեսցուք զանտի զհանգիստն աստօք աշխատութեամբ(ք). (ԽՃԽ. ԺԶ։)
Յիշատակ աստեացս պարտեաց։ Ի ստորիցս աստեաց. (Նար. ԾԴ. եւ Նար. մծբ.։)
Ամենայն ինչ աստիքս իբր զստուեր երեւի. (Ոսկ. յհ. Բ 41։)
Զներքնովք եւ զվերնովքն, զաստեօքս եւ զհանդերձելովքն։ Զաստեացս հոգամք, եւ զերկնից եւ ոչ երբէք. (Ոսկ. մ. Ա 6. 22։)
Աստիս (այս ինքն աստի կեանք) է ձիր եւ շնորհ։ Զոր յաստիս կրեն մարդիկ։ Յաստիս տալիով եւ այլով. (Լմբ. էր ընդ եղբ. եւ Լմբ. սղ.։)
Մին աստեացս, եւ միւսն ապառնեացն։ Զաստեացս միշտ հոգացեալ դիպուածս։ Կնքելոց յիմաստից աստեացս։ Ի կենցաղ աստեացս։ Զաստեաց կենցաղոյս պատկեր։ Զհոգին յաստեացս փրկեաց. (Նար. Լ. ԽԶ. ՀԹ. ՁԱ. ՁԵ. եւ Նար. մծբ.։)
Տե՛ս եւ զայջորդ բառս։ ԱՍՏԻ 2 (աստւոյ, ւոջ, տիք, տեաց կամ տից.) ա. որ եւ ԱՍՏԻՆ, ԱՍՏԵՒՈՐ, ԱՍՏՈՅ, ԱԶԴՈՅ. Հաստատ. հաստատուն. անյողդողդ. պինդ. տոկուն. առաքինի. եւ Սո՛ւր. սաստիկ.
Իմաստունն եւ աստին. աստին, եւ վատթարն։ Աստի իմաստունն ողորմութեամբ վարի առ ամենեսին։ Առաքինութիւնն ազգակից է աստւոյ եւ իմաստնոյ բարուց։ Ընդ աստուածպաշտութիւն, եւ ընդ այլ եւս ընդ աստի առաքինութիւնս։ Անորդութիւն աստի իմացուածոց կարգաց։ Առաքաինութեան, զոր գաւառ ոդւոցն աստեաց եւ առաքինեաց կարծելի է. (Փիլ. ստէպ։)
Աստի՛ է զայրումն բարկութեան քան զամենայն բոց. (Ոսկ. յհ. Ա 3։ Ի Հին բռ. դրի.)
Աստի. հաստատամիտ, կամ զօրաւոր։ գ. ԱՍՏԻ. գ. Հաստատութիւն. պնդութիւն. զօրութիւն. առոյգութիւն. cf. ԱԶԴ, cf. ՅԱԶԴՈՋ։
Արձանացելոց հաճոյ օրինացն է ինչ, որ յաստւոջն է. որոց եւ արժան է կանգուն կալ, եւ հաստատուն ունել զնիստ կայանին. (Փիլ. ել. Բ 17։)
Պէսպէս սպառնալեօք յաստւոջ պահէ ի նոսազերկիւղն. (Ոսկ. ես.։)
Յաստւոջ (կամ յաստիոջ) հալածանացն էր յագարակն ուրեմն ղօղեալ. (Ճ. Ա.։)
Եւ եւս յետոյ առաւել աստիք առ կռնաւն. (Եզնիկ.։)
Զի մի՛ անկանիցիք յաստեաց հաստատութենէ. (Բ. Պետ. Գ 17. յն. ի բնիկ կայից. ըստ հյ. իբր ի վիճակէ կայից։)
Յորժամ յաստիս յուժի զօրացաւ կեղծաւորական բարի համբաւն. (Լաստ ԻԱ. ԻԲ։) Ուստի եւ Արբունք. հասակ առոյգ.
Յաստիս մանկութեան. (Բուզ. Դ 3։)
Աստեօք մանկութեան ծաղկեալ. (Ասող. Գ 5։)
Զանց է արարեալ զաստեօք ի մանկութենէ, եւ ի ծերութեան դար հասեալ. (Յհ. կթ.։)
Յայնմ մանկութենէ աստեաց՝ հասանէ յաստիս երիտասարդութեան. (Լմբ. սղ.։)
Աշխատութիւն յաստիս մարմնոյ, պտուղն եւ վայելք ի ծերութեան յանցեալ ժամանակի։ Յետ աստեացն մանկութեան անցանելոյ ապա առ զկինն. (Ոսկ. մ. Գ 14։ եւ եբր. ԻԴ։)
Երինջ երեմեան է, այս ինքն յաստիսս յուժի զօրութեան, ի մեծութեան ի փափկութեան. (Ոսկ. ես.։)
Առ հակառակն աստեօք երիտասարդութեանն արիապէս մարտնչի։ Մինչեւ յաստուածպաշտութեանն եւ արդարութեանն եւ սրբութեան ած յաստիս. (Շ. ա. յհ. ԻԳ։ Ի պէսպէս միտս ձգի ասելն.)
Ո՞ւր այն իմ ժամանակ, յորում ընդ ասել բանին եւ ես (երկիրս) յոքնազան վերաբերէի բուսակաս ի կենցաղաւէաս աստից։ Օդ քաղցրաշունչ ի ձեռն արեւելեան ցօղոյ, եւ բազմագութ խնամով սնուցանէին զիմ աստիցն զարմ. (Պիտ. Ժ 5։)
աստիք, աստեաց. Իբր Երկրաւորք, եւ իբր Աստեւորք. եւ իբր Արբունք. տե՛ս ի վեր անդր ԱՍՏԻ. ա. գ.։
ԱՍՏԻՃԱՆԵՄ կամ ԱՇՏԻՃԱՆԵՄ Հանել յաշտիճան պատուոյ. տալ զաստիճան եկեղեցական.
Պահել արժան է զգիրս եկեղեցւոյն իբրեւ ոչ եպիսկոպոս մարթ իցէ առնել, եւ ոչ վրիպանօք զեղձսն աշտիճանել. (Կանոն.։)
ԱՍՏԻ ԱՆՏԻՔ, տից. Գտեալքն յերկոսին կողմանս. յն. երկաքանչիւր. ἐκάτερα utraque
cf. Աստղակերպ.
· Calfa
Ընդ ըղձութիւն նոցա ձեւացեալ աստղանման. (Զաք. կթ. ծն.։)
Աստղանման սպարապետին՝ սրբոյն վարդանայ՝ քաջ նահատակին. (Գանձ.։)
Սեղանք սրբութեան աստղանման անթիւ։ Աստղանըման պայծառ փայլելով՝ գէորգէոս վկայն նահատակելով. (Տաղ.։)
cf. Աստեղանիշ.
· Calfa
ԱՍՏՂԱՆՇԱՆ որ եւ ԱՍՏԵՂԱՆԻՇ. Բերօղ կամ բերելով յինքեան զնշան եւ զնմանութիւն աստեղ.
Աստղանշան սիւն, կամ խաչ, կամ լոյս. (Ճ. ՟Ա.։ Վրք. սեղբ.։)
Յարուցեալ աստղանշան՝ գնաց առ վոնիփատոս. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։)
Բացաւ դուռն արեւելեան՝ աստղանշան ճանապարհաւն ... ԱՍտղանշան ուղեւորութեամբ. (Թէոդոր. ի կոյսն.։)
studded with stars, starry.
· Calfa
ἁστερόεις stellatus, sidereus Իբր Աստղաւոր. կամ ուր վարին աստեղք. ճեմարան աստեղաց.
venereal;
of Venus.
· Calfa
Անառակ ցանկութիւնք, որ ափրոդիսեանն կոչին, այս ինքն աստղկեան. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)
ἁφροδίσιος. venereus. Ափրոդիտական. ցանկական.
to dry salt-meat, to cure hams.
· Calfa
Ապխտեացին իւրեանց ապուխտս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 32։)
ψύψω, refrigero. Ապուխտ առնել. չորացուցանել զմիս. պաստըրմա էթմէք. յն. ցրտացուցանել. եբր. պարզել. սէրմէք.
to grow stupid, to wonder.
· Calfa
Ապուշ լինել, անզգայիլ. ցնորիլ. յիմարիլ.
Ի վաղնջուց հետէ կորուսեալք, եւ տգիտութեամբ մեղացն ապշացեալք. (Ագաթ.։)
to be astonished, surprised, enraptured, amazed;
to grow stupid.
· Calfa
Ի բարձրութենէ խոնարհեցայ, եւ ապշեցայ. (Սղ. ՟Ձ՟Է. 16։)
Ապշեալքն յախտէն. (Բրս. յուդիտ.։)
Առօրեայ բարութեամբ ապշիմ. (Համամ առակ.։)
Բանաւորն անբանաբար ցանկութեամբ երկայնաձիգ ժամանակս ապշեալ կայ. (Կլիմաք.։)
Մահկանացու եւ ապշեալ մարդոյ։ Ապշեալք ի բազում ժամս հիանային։ Որք զեղիայն խնդրէին ապշեալք։ Ընդ աստուծոյ զօրութեան գործ զարհուրեալ ապշէին. (Փարպ.։)
Մի՛ զարհուրեցուցաներ զապշեալս։ Վերստին ապշեսցի միանգամ զարհուրեալն. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Հ՟Ը։)
Ապշեն դողան՝ յահեղ բոցոյ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Որք յապաղմամբ ապշեալք էին յիւրեանց փրկութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
ԱՊՇԻՄ գտանի եւ ԱՊՇԵՄ. չ. որ եւ ԱՊՇԱՆԱՄ, ԱՓՇԻՄ. ἑξεπορέομαι. plane haesito, perplexus sum, ἑξίστημι. obstupefio. Ապուշ լինել. կորուսանել զուշն, կամ յափշտակիլ արտաքոյ իւր. ցնորիլ. յիմարիլ. թմբրիլ. հիանալ. շուարիլ, շշմիլ.
to plunder, to pillage, to ravage.
· Calfa
Ապուռ ժողովել. աւարել. կողոպտել. յափշտակել.
Ոչ կարաց բաղաամ ապռել գերփել ի ձեռն աղտեղի արուեստգիտութեան իւրոյ զշահ եւ զօգուտ անօրէնութեան. (Եփր. ծն.։)
to recommend.
· Calfa
Ապսպարեալ զանձն եւ զմնացեալս ամենապահ շնորհացն աստուծոյ. (Կորիւն.։)
Զամենայն ինչ ի շնորհսն աստուծոյ ապսպարէ։ Զամենայն յաստուած (կամ ի տէր) ապսպարէ։ Զայն յաստուած ապսպարեմք։ Իբրեւ արանց հողագործաց այգի ապսպարեալ ի մեզ յանձնեաց. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Յառնելն՝ յաստուած ապսպարելն է զյապայն. (Վրդն. դան.։)
Զհայրենի նախագահութիւնն յիս ապսպարեաց. (ՃՃ.։)
Զելս իրին յաստուած ապսպարէ. (Վրդն. ծն. ըստ Լեհ.։)
ἑπιτρέπω commendo գրի եւ ԱՊԱՍՊԱՐԵԼ. եւ իբր ռմկ. ԱՊՍՊՐԵԼ. Յանձն առնել. ապաստան առնել. աւանդել. վերածել. ընծայել. թողուլ. (իբր ընդ Ասպարաւ կամ հովանեաւ այլոյ արկանել). սիփէր էթմէթ, մանաւանդ սըփարըշ էթմէք, սըմարչամագ, թէսլիմ էթմէք.
insurrectional.
· Calfa
Զապստամբականին բազմութեան իշխանութիւնն քակեաց։ Ի վայր անկաւ, եւ յանճաճանչ կործանումն ապստամբականացն բազմութեանց բերաւ. (Դիոն. եկեղ.։)
ἁποστατικός. apostaticus. Որ ինչ սեպհական է ապստամբաց կամ ապստամբութեան. եւ Ապստամբօղ.
to box, to slap, to cuff.
· Calfa
Եւ ոչ յապտակելն դժուարեցար. (Նար. ՟Հ՟Է։)
Որոց ապտակենն՝ ոչ զայրանալ. (Իգն.։)
Ծնողն անտես առնէ զգութն, եւ ապտակէ. (Լմբ. սղ. ՟Հ՟Ը։)
Մի՛ ապտակեր զապտակողսն քո. (Վրք. հց. ՟Բ։ Իսկ յասելն,)
Զոր սիրէ տէր՝ խրատէ, ապտակէ զամենայն որդի՝ զոր ընդունի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 34.) իմա՛ որպէս գան հարկանել, տանջել։
Տեսանել (հրէիցդ) ի բացուստ զերուսաղէմ. ապտակէք զծնօտս ձեր, եւ պատառէք զհանդերձս. (Պիտառ.։)
ῤαπίζω. alapam impingo. Ապտակ ածել կամ հանել. հարկանել. տանջել. սիլլէ վուրմագ, դապանճա չալմագ.
cf. Ապրիլ.
· Calfa
ԱՊՐԻԼ որ եւ գրի ԱՊՐԻԷԼ, ի. Ամիս հռովմայեցւոց չորրորդ ի յունվարէ, կամ երկրորդ ի մարտէ. (Արշ.։ Շ. թղթ.։ Հ=Յ. եւ այլն։)
to live;
to obtain freedom, to escape, to fly.
· Calfa
Ապրեցան ի հրոյն հնոցէ, կամ ի սրոյ, ի մահուանէ, ի ծովէ։ Եւ ապրեալք՝ յայնժամ գիտացաք, եւ այլն։ Ապրեսջիք ի ձեռաց թշնամեաց, կամ ապրեսցուք յանօրինաց։ Ապրեցարուք յազգէ աստի խոտորելոյ. եւ այլն։ Տէր, եթէ ննջեաց, ապա ապրի. եւ այլն։
Բազում այն էր՝ որ ապրեցանն, քան որ եթէ մեռանն. (Եղիշ. ՟Զ։)
Քաջաբար կեցայք, որ ապրեցայքդ. (Փարպ.։)
Դու ասէ կամիս զապրիլն (մեր), եւ նոքա զսպանանելն. (Լմբ. սղ.։)
Իմաստասիրութիւն է խոկումն մահու յապրիլ կենդանոյն։ Տղայք ծնանելով վեցամսայք եւ ութամսայք ոչ ապրին, իսկ եօթնամսայքն ապրին. (Սահմ. ՟Ը. ՟Ժ՟Դ։)
Ընդ ապրեցելոցն ի հնոցին. (Շար.։)
Իսկ այս ապրի եւ լինի ի մերում տրամախոհութեանս։ Այսպիսիս ի մերում մտածութեան ապրի. (Անյաղթ պորփ.։)
σώζομαι, διασώζομαι, ἁνασώζομαι , ἑκφεύγω. salvor, servor, vivo եւ այլն. որ եւ ԱՊՐԵՄ. չ. (ի ձայնէս Ապուր, ապրանք, եւ այլն։) Զերծանիլ. ճողոպրիլ, ազատիլ. փրկիլ. կենդանի պահիլ՝ մնալ. կեալ. ապրիլ, խալըսիլ.
adj. s. coadjutor;
assistant, helper;
confederate.
· Calfa
Բազկակից. նիզակակից. գործակից. օգնական.
Աջակից կիւրոսի. (Սամ. երէց.։)