strengthened by J.-C.;
called to be a soldier of Christ.
Քրիստոսազօր զինուորաց (կրօնաւորաց) համախմբօղ ի հոգեւոր պատերազմին. (Շար.։)
assembled by heathen or pagan priests.
Տեսեալ քրմաժողով դիւցակատար պաշտօնէիցն. (Ճ. ՟Ա.։)
heathen priesthood;
մեծ —, pagan pontificate.
Իշխանութիւն եւ պաշտօն քրմաց. Իսկ. Մեծ քրմութիւնն է քրմապետութիւն.
Մարդիկ պաշտօնեայք քրմութեան. (Ագաթ.։)
pagan priestesshood.
ἰερατεία sacerdotium feminarum. Իշխանուիւն եւ պաշտօն քրմուհւոյ.
steeped in sweat (bread).
Տաժանել ի հնարս քրտնազանգուած պարենի. (Տօնակ.։)
minister, servant.
Ըստ Հին բռ. Պաշտօնեայ. (որպէս իտալ. կարծօնէ. այն է ճորտ, մանչ։) cf. ՔՐՏԻԿԱՐ։
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Նշանագիր նոր, հնարեցաւ յետ ժբ դարու առ ի դիւրութիւն՝ փոխանակ երկբարբառ գրութեանս աւ, ի փոխ առեալ ի յունէ եւ ի լատինէ. o. որ կոչի ըստ յն. օ՛ միքրօն. այսինքն փոքրիկ կամ սուղ. զի է որպէսօ, փակ եւ բոլորեալ՝ առ առաւել արձակ հնչիւն բացմամբ շրթանց. իսկ մեծ օ, կամ օ՛ մէկա ՝ յունաց, այսինքն երկայն ամանակաւ . ω , է եւ ձեւով նման երկուց տառից . αυ կամ կրկին οο տառից։ Արդ օ փոքրիկ ըստ յունաց՝ միշտ վերածի ի մերս. ո, եւ աւ ՝ որպէս օ. զոր օրինակ՝ յն. πόλις. բօ՛լիս լինի ի մեզ պոլիս, կամ պաւլիս. πέτρος , բէ՛դրոս, պետրոս. ὁνία , օնիա, ոնիա կամ աւնիա. ὅφνι , օֆնի, ոփնի. σοφία , ὁρθοί , սօֆի՛ա, օրթի՛, սոֆիա՝ որթի, կամ սաւֆիա աւթի. κρόνος , գռօ՛նօս, կռոնոս կամ կրաւնոս. եւ այլն։ Իսկ մեծ օ. կամ ω յունաց փոխադրի ի մեզ ով. զոր օրինակ՛ ἱωσήφ, πλάτων, ἱώτα , յովսէփ, պղատովն, յովտ. եւ այլն։
Ի յայտնութիւն իրացս գիտեա՛, զի եւ եբրայեցիք գրեն աւր, աւհ, ատւն, էզւպ, ելւն, եագւպ. եւ ընթեռնուն, օր (լոյս), օ՛հ, ատօն, եզօպ, էլօն, եագուպ. Թուրք զբառսդ օտուն ... գրեն՝ աւտն կամ աւտւն ...
Գրեալն աւն (օն) սկսեալ էր գծել. (եւ մինչ լուաւ զձայնն, ոչ կատարեալ էր զաւն (զօն). Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
air-like, aeriform.
Բիւրեղն խաժագոյն օդանման։ Յասպիս՝ բազմագոյն՞ օդանման, սառնակերպ, կամ որպէս խառնեալ արեան ընդ կաթն. (Տօնակ.։)
civil, political, civic;
citizen, cf. Քաղաքավար;
politics.
Զքաղաքականս, եւ զքեղջուկս։ Կրօնաւորք՝ քաղաքականաց վարուք վարին։ Պատուականաց եւ ռամկաց, քաղաքականաց եւ գեղջկաց. (Յհ. կթ.։ Ճ. ՟Ը.։ Նար. ՟Գ։)
Յաղագս քաղքականին։ Քաղաքականացն նախագրի քերականութիւն. (Տօնակ.։)
cf. Քաղաքավարիմ.
Ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարիլ ... Հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքավարեալք։ Քաղաքավարեալ ի մարմնի անարատ վարուք։ Որ ըստ անմարմնոցն ի մարմնի քաղաքավարեալ առաքինութեամբ ի մանկութենէ։ Ի չարիս մաշին անկարգ քաղաքավարեալքն. (Սարգ.։ Շար.։ Նախ. ժող.։)
to behave well, to conduct oneself honestly;
to rule with wisdom.
Ըստ կամացն Աստուծոյ քաղաքավարիլ ... Հրեշտակական կրօնաւորութեամբ քաղաքավարեալք։ Քաղաքավարեալ ի մարմնի անարատ վարուք։ Որ ըստ անմարմնոցն ի մարմնի քաղաքավարեալ առաքինութեամբ ի մանկութենէ։ Ի չարիս մաշին անկարգ քաղաքավարեալքն. (Սարգ.։ Շար.։ Նախ. ժող.։)
the fifth month of the ancient Armenian calendar.
Զողջոյն ամիսն քաղոց պահօք եւ աղօթիւք առնել մեծապէս խնդրուածս առ Աստուած, եւ զտօն պատերազմացն յաջողութեան խառնել ի սուրբ տօն յայտնութեանն Քրիստոսի։ Յամսեանն քաղոցի՝ որ օր չորս էր. (Եղիշ. ՟Գ։ Մամիկ.։)
Ի սոյն ամի՝ որ էր ՟Ն՟Լ՟Ը թուականին, նիզակաւոր աստղն կրկին անգամ երեւեցաւ յամսեանն քաղոց, որ օր ՟Ժ՟Է էր ամսոյն՝ ի տօնի փոխման ամենասուրբ՝ կուսին. (Ասող. ՟Գ. 27։)
cf. Քաղցեալ.
Քիրտն, կարօտութիւն, եւ անլիոթիւն քաղցաւորաց. (Տօնակ.։)
like a famished person, greedily.
Փութացաւ եկուլ զնա քաղցելաբար. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Տօնակ.։)
sweet;
gentle.
համարձա՛կ է ինձ զկնի իմ եկողացն քաղցուայնի յուսովն սրտառուչ լինել զկնի զօրավարիս. (Տօնակ.։)
honeytongued;
sweet-voiced, melodiously singing.
Ձօնեսցո՛ւք ձայն մաքուր ընծայից քաղցրաբարբառ բանից օրհնութեամբ. (Նար. խչ.։)
cf. Քաղցրահնչիւն.
Քաղցրահնչիւն օրհնութիւն։ Պարել զքաղցրահնչիւն գեղապարութիւնն ընդ հարսնացեալ հոգիսն. (Ճ. ՟Ա.։ Տօնակ.։ Լմբ. սղ.։)
soft-sounding, harmonious.
Քաղցրահնչիւն օրհնութիւն։ Պարել զքաղցրահնչիւն գեղապարութիւնն ընդ հարսնացեալ հոգիսն. (Ճ. ՟Ա.։ Տօնակ.։ Լմբ. սղ.։)
flowing gently.
որք զքաղցրահոս յորդեցուցէք զհոսանս։ Ամպ քաղցրահոս երկնաւոր ցօղոյն։ Զօրէն գողտրիկ եւ քաղցրահոս անձրեւաց տեղասցին ի նոսա զանազանութիւնք շնորհաց. (Ճ. ՟Գ.։ Գանձ.։ Տօնակ.։)
sweet voiced, melodious, tuneful, musical;
— բարբառով, melodiously.
Օրհնաբանեն զԱստուած քաղցրաձայն։ Սկսանին ասել ասել քաղցրաձայն։ Սկսանին ասել քաղցրաձայն, քեզ վայել է օրհնութիւն. (Գանձ.։ Տօնակ.։)
to sweeten, to render, sweet;
to edulcorate;
to soften, to temper, to calm, to allay.
Նա է՝ որ քաղցրացուցանէ զդ առնութիւն չարին։ Քացախ եւ լեզի դառնութեան տարբեր վասն մեր, քաղցրացո զսիրտս ամենայն մարդոյ ի պաշտօն քո. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։ Ագաթ.։)
sweet, benign, dear, darling.
Որդեա՛կ քաղցրիկ։ Քաղցրի՛կ որդեակ։ Խաղաղութիւն ըստ քեզ քաղցրիկ մա՛յր իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Սիսիան.։ Տօնակ.։)
cf. Քանասարիկ.
Քաննասարեան գայլաբերան եւ խարդաւանօղ։ Գայլաբարոյ քաննասարիկ հերձուածողք. (Տօնակ.։)
wolf-like, ferocious, fierce.
Քաննասարեան գայլաբերան եւ խարդաւանօղ։ Գայլաբարոյ քաննասարիկ հերձուածողք. (Տօնակ.։)
cf. Կանովն.
ՔԱՆՈՆ ՔԱՆՈՎՆ. գրի եւ ՔԱՆՈՒՆ. Բառ յն. քանօն. որ ըստ մեզ Կանոն կամ կանովն. κανών canon, regula, norma. Ուղղագիծ եւ մակարդակ տախտակ. օրինակ ուղղութեան. տիպ. սահման. կարգ. չափ.
Ամենայն ինչ ժամանակօք եւ քանոնովք եւ չափովք կշռեալ է։ Այլաբանութեան քաննովք։ զքաղաքավարութեան քանունսն։ զգօնութեան քանուն։ Ի վկայս ապաստանին, որոց բանք քանունք էն դատաւորացն։ Բնաւորական քանոնովն վարեցեալ։ Մոլորեալք ի ճշմարտթենէ քանընոյն։ Ծով ըստ քանոնս հրամանի ոչ էանց։ Չափոցն զուգութեան քաննովն յարմարեալ։ Գարնայնոյն եւ աշնայնոյն արդարակ քաննով զուգօրութեան. (Փիլ.։)
Քանոն արդարութեան։ Վարդապետ քանոն հաւատոյ. Քանոն զուղիղ եւ զճշմարիտ համռօտելն կոչէ վարդապետութեամբ։ Ամենայն արուեստականաց անվրէպ քանոն։ Քանուն կարգաց եւ կրօնից գտանէր։ Մովսէս եղեւ քանոն եւ օրինակ ամենայն պահողացն. (Ոսկ. լս.։ Անյաղթ եւ Շ. բարձր.։ Արծր. ՟Ե. 11։ Ճ. ՟Ա.։ Լծ. կոչ.։)
cf. Գանգատիմ.
ՔԱՆՔԱՏԵՄ գրի եւ ՔԱՆՔԱՐՏԱԼ. Նոյն ընդ Գանգատել. (լծ. յն. ղօնղի՛զօ γογγίζω ).
cf. Տաղանդ.
Հիգ քանքար, ՟Ժ՟Ռ դահեկան. (Տօնակ.։)
rotten, putrid, spoiled;
rottenness, corruption, putrefaction;
— ատամանց, caries, cariosity;
cf. Ատամն.
σηπεδών putredo. Փտութիւն նեխութիւն. մասն փտեալ. (լծ. լտ. փիւդրէտօ. յն. դիփէ՛տօն) փտտածը, փտտած կտորը.
changer, modifier.
Չէ՛ առողջ մտաց՝ զշարժիչն եւ զփոփոխիչն թողուլ, եւ շարժնոցն եւ փոփոխելեացն պաշտօն տանել. (Եզնիկ.։)
little, small;
few;
inconsiderable, trifling;
minor;
— ինչ, — մի, somewhat, a little;
փոքու իմն, in few;
almost;
յետ փոքու, զկնի փոքու ինչ, յետ — ինչ, shortly after, in a short time, shortly;
ի փոքուստ, from small matters;
ի փոքուն, in small things;
ի փոքուստ or փոքրուստ, in infancy, yet young;
— —, առ — —, ըստ փոքու փոքու, առ ի — —, by little and little, little by little, by degrees, insensibly;
— մի յառաջ, shortly before;
— մի եւս՝ եւ, — միւս եւս, — ինչ՝ եւ, little was wanting, there was little wanting to, almost, nearly;
— միւս եւս եւ անկանէի, I was very near falling in;
— մի եւս սասանեալ էին ոտք իմ, my feet were near sliding;
— ինչ համարել, վարկանիլ, — իմն թուիլ յաչս, to hold as trifles, to consider as insignificant;
ի փոքունս յարեալ հայիլ, to stand upon trifles, to lay much stress upon things of no importance.
Զմեծն արարին, եւ ի փոքրէն յաղթահարեցան. (Տօնակ.։)
narrow.
Փոքրատար անօթով սակաւ ինչ կարեմք ժողովել։ Բառնալով ի գծուծ եւ ի փոքրատար սկտեղս մտաց մերոց։ Յանսահմանականն ծովէ առեալ ցօղ ինչ՝ փոքրատար իմով մտօքս. (Ոսկ. գծ.։ Տօնակ.։ Վրդն. երգ.։)
littleness, smallness, tenuity, diminution, decrease, lessening;
extenuation.
Ի մերս փոքրկութիւն կրօնաւորութեանս մնասցուք. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Փոքրկութիւն.
Ոչ վասն փոքրութեան, այլ վասն գերազանցութեան եդաւ ի վերջոյ. (Տօնակ.։)
psalmist.
Ի ղեւտացւոցն եւ ի պաշտօնէիցն փսալտաց. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 5։)
mat, rush-mat.
բառ յն. փսի՛աթօս կամ փսիա՛թիօն ). ψίαθος, ψιάθιον storea, tapes, teges. Պարիխ. կապերտ կամ գորգ հիւեսալ ի պրտուոյ, որպէս ի տերեւոյ արմաւոյ. խըսիր.
small mat;
tissue of rushes.
cf. ՓՍԻԱԹ. որպէս յն. փսիա՛թիօն. խըսրիկ.
salutary;
saver, deliverer;
redeemer, saviour.
Փրկագործն Աստուած։ Փրկագործ սուրբ խաչն։ Փրկագործ տնօրէնութիւն, կամ չարչարանք, խորհուրդ կամ խորհուրդք. (ՃՃ.։ Արծր.։ Պտրգ.։ Շ. թղթ.։ Լմբ. սղ.։ Տօնակ.։)
to save, to redeem.
Ցմեր փրկագործել զբնութիւն։ Կենարար պատարագն փրկագործէ զհոգի եւ զմարմին հաւատացելոց։ Փրկագործէ զեկեղեցի իւր։ Փրկագործելն առաջին մարդոյն։ Միշտ փրկագործի։ Ազատեալ փրկագործեաց զնոսա ի սաստիկ վտանգէն։ Այցելութիւն նորա փրկագործեալ՝ ետ զնոսա ի գթութիւնս առաջի ամենայն գերչաց նոցա։ (Խոր.վրդվռ.։ տօնակ։ Ճ. ՟Ա.։ Շ. բարձր.։ Զքր. կթ.։ Յհ. կթ.։)
cf. Փրկական.
Սուրբ լուսաւորութեան օրս՝ ընծայ տօնական եւ փրկաւէտ ընդձեռեալ մատուցանէ։ Յետս կացաք յօրնաց քոց փրկաւետաց։ Քրիստոնէական փրկաւէտ կոչմանս։ Քրիստոսիւ Յիսուսիւ փրկաւէտ զօրութիւնք կատարեցան։ Փրկաւէտ կենարար բանին. (զքր։ կթ։ Սարկ. աղ.։ Նար. ՟Լ՟Բ։ Շ. բարձր.։ Շար.։)
bad, useless, vile, abject, despicable;
carious, rotten.
Եւ մեք մտօք խաւարչուտ գոլով, եւ բանիւ փցուն։ Անարգ եւ փցուն եւ չանարգի անձինս. (Վրդն. յանթառամն.։ Տօնակ.։)
dissoluble, dissolvable;
destructible.
Յոլովութիւն՝ քակտական եւ լուծանելի է. (Տօնակ.։)
to consecrate;
to ordain priest.
ἰερουργέω operor sacris, sacrifico ἰερατεύω, -ομαι sacerdotis fungor τελετουργέω consecro, initio. Գործել զգործ կամ զպաշտօն քահանայի եւ քահանայութեան. քաւել. նուիրագործել. պատարագել. կատարել՝ պաշտել. մատուցանել. տնտեսել զհոգեւորս.
Ըստ հեթանոսաց՝ Ձօնել. նուիրագործել իբր սրբազան ինչ. καθιερόω consecro, devoveo.
to take orders, to become or to be ordained priest;
to perform the duties of priest.
Կամ Վտրել զպաշտօն քահանայութեան. քահանայագործել.
priest, chief priest;
pontiff;
hierarchy;
—ն, հռովմայ, sovereign pontiff.
ՔԱՀԱՆԱՅԱՊԵՏ. ἰεράρχης hierarcha. դասապետ հրեշտակաց կամ սրբազան պաշտօնէից յերկինս. (ըստ յն. սրբազնապետ)
dignity of a high priest, pontificate;
hierarchy.
ἁρχιεροσύνη summum sacerdotium, pontificatus. Քահանայապետն գոլ. եւ Իշխանութիւն՝ պաշտօն եւ գործ քահանայապետի ի հին կամ ի նոր օրէնս.
Մեծն դիոնեսիոս յերիս կարգս բաժանէ զինն դասուց երկնաւորաց քահանայապետութիւնս։ Պետութիւնք բարձրացեալք ի քահանայապետութիւն երրորդ։ Զերկնաւոր քահանայապետութեանցն կատարելով զտօնախմբութեան տօնս (Շ. հրեշտ.։ Շար.։ Ժմ.։)
sacerdotal order or function.
Վարումն քահանայութեան. քահանայական պաշտօն եւ քաաղաքավարութիւն.
priesthood;
hierarchy.
ἰερατεία, ἰεροσύνη sacerdotium. Քահանայութիւն՝ պաշտօն եւ գործ քահանայի. երիցութիւն. եւ Քահանայապետութիւն. (եբր. քէհհօնա, քահէն ).
priestess.
Եւ Քրմուհի. կին պաշտօնեայ դից.
cf. Քաւեմ.
Զգեօղս եւ զագարակս առ բարի նախանձ քահեալ՝ առնէին բնակութիւն կրօնաւորաց. (Լաստ. ՟Ժ։)
Այսու զկարի իմն բարեբարսն նշանակէ, եւ զհնազանդսն հրամանին Աստուծոյ. (Տօնակ.։)