cf. Հոգիանամ.
Մարդն առաջին՝ արիւնաւոր եւ շնչակեաց կենդանի հաստատեցաւ հոգեւորեալ։ Ընդ մտանել բանին յարգանդ սրբուհւոյն՝ կատարեալ եւ հոգեւորեալ առեցեալն մարմին. (Տօնակ.։)
cf. Հոլոնեմ.
ՀՈԼԵԼ ՀՈԼՈՆԵԼ. Որպէս լծ. ընդ հյ. հոյլ, (որ գրի եւ ՀՈԼ) կամ յն. օ՛լօն այսինքն Բոլոր, է Ժողովել, բոլորել, իլ. մէկտեղել, մէկտեղիլ.
to bring or gather together, to assemble, to collect.
ՀՈԼԵԼ ՀՈԼՈՆԵԼ. Որպէս լծ. ընդ հյ. հոյլ, (որ գրի եւ ՀՈԼ) կամ յն. օ՛լօն այսինքն Բոլոր, է Ժողովել, բոլորել, իլ. մէկտեղել, մէկտեղիլ.
kneaded or formed of earth, earthly, terrestrial.
Ի հողազանգուած բնութենէս մերմէ. (Տօնակ.։)
rolling on the earth, or in the dust;
mundane, worldly.
Հողաթաւալ միտք, կամ հոգի եւ մարմին. (Տօնակ.։ Լծ. կոչ.։)
celandine, swallow-wort.
χελιδώνιον chelidonia, mamiran. Անուն խոտոյ, որ լինի գեղ աչաց. յն. խէլիտօնիօն. իբրու ծիծառնական. յորմէ թ. գըռլանղըճ օթու, զէրդէլէօփ, մամիրան։ (Բժշկարան.։)
grand, magnificent, superb, splendid;
great, excellent, eminent;
— քաղաք, topping, most eminent city;
— այր, a great man;
— իշխան, illustrious prince;
— բժիշկ, celebrated doctor.
Զհրաշափառ հինգշաբթւոջ հոյակապ խորհրդածութեամբ օր տօնախմբել արժանաւորեցաք. (Զքր. կթ.։)
dinner, noon-day meal;
repast, entertainment, feast;
—ոյ ժամ, the three canonical hours, Third, Sixth and Ninth;
cf. Ճաշաժամ;
սպասք, սեղան, զանգակ —ոյ, dinner-service, dinner-table, dinner-bell;
— անպաճոյճ;
frugal meal or table;
— գործել, to get dinner ready;
— առնել, to give a dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner-party;
պատրաստ է —ն, dinner is on the table;
—ք զ—ս մղեն եւ ընթրիք զընթրեօք անցանեն, dinners follow dinners and suppers follow hard on suppers;
cf. Ժամ.
ՃԱՇՈՅ ԺԱՄ. որ եւ ՃԱՇԱԺԱՄ. ὦρα ἁρίστου hora prandii. Ժամանակ ճաշելոյ, որպէս երրորդ եւ վեցերորդ ժամ տուընջեան. ուստի եւ Ժամերգութիւնն որ յայնմ պահու՝ զնոյն անուն կրէ. որպէս եւ գիրքն ընթերցուածոց պատարագի՝ որ առ նախնեօք Տօնամակ կոչէր, առ մեօք Ճաշոց ասի.
Բժիշկն՝ առաւօտուն տայ զդեղն, եւ յինքն գնայ, այլ ճաշոյն յերեւան գայ՝ տեսանե, թէ օգուտ եղեւ դեղն. այս է պատճառ, որ ճաշոյն զգործս առաքելոցն կարդամք. (Տօնակ.։)
to taste, to try, to relish;
to eat, to feed;
to drink;
to experience;
— զմահ, to die;
— զաշխարհ, to enjoy the world or its pleasures;
— զքաղցրութիւն խաղաղութեան, to taste the sweets of peace.
Բժիշկքն ի խիւսէ եւ ի դեղոց՝ զոր կազմեն հիւանդաց, նախ ինքեանքն ճաշակին. (Տօնակ.։)
cf. Ճառագայթափայլ.
Մշտնջենահոս լուսով անթառամ պսակեալ տօն՝ յաւէտահրաշ եւ ճառագայթաւէտ. (Խոր. վրդվռ.։)
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
Մահն տակաւին ճարակէ զմարդիկ. (Տօնակ.։)
to tax one's ingenuity, to discover, to find out, to invent, to contrive, to sophisticate, to subtilize.
φιλοσοφέω, σοφίζομαι . Ճարտար միտս յանձին բերել. իմաստասիրել. զգօնութեամբ վարիլ կամ ճառել. իմաստնանալ. խելք բանեցընել.
hermit, anchorite, solitary, recluse;
martyr;
combatant, warrior, champion, athlete;
cf. Ճգնազգեաց.
Անինչ կրօնաւոր՝ ճ անըմբռնելի. (Վրք. հց. հին թրգ.)
hermitical, ascetic, painful, laborious;
— կեանք, ascetic life.
Շինեցան կրօնաւորանոցք՝ ճգնաւորականաց տեղիք. (Ասող. ՟Գ. 8։)
alacrity, swiftness, quickness, eagerness, promptitude;
assiduity.
Տեսեալ զիւրաքանչիւր ճեպումն ըստ կրօնաւորութեանն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
exact, just, punctual, precise, categorical, strict, effective;
—, ճշգրտիւ, cf. Ճշդիւ;
— ասել or ասելով, properly speaking.
Ոչ այնչափ ինչ ճշգրիտ ի հանդերձսն հային, որպէս յօնացն կերպարանս. (Սեբեր. ՟Զ։)
truthfulness, veracity.
Աւետարանն՝ ինքնախօս ճշմարտաբանութիւն տէրունի։ Առաքելական ճշմարտաբանութիւն. (Տօնակ.։)
cf. Ճշմարտաբան.
Ամենայն բերան ճշմարտախօս՝ դուռն է հոգւոյն ճշմարտութեան. (Տօնակ.։ եւ Երզն. խրատ.։)
worshipping truth.
Պաշտօնեայ եւ քարոզ ճշմարտութեան. աստուածապաշտ ճշմարիտ.
boy, domestic, waiter.
Բառ ռմկ. Սպասաւոր. փոքրաւոր. պաշտօնեայ. արբանեակ.
torrent, flood, inundation, overflow;
— ջուրց, deluge;
— հրոյ, torrent of flame;
— մարդկան, throng of people, crowd, immense concourse;
—ս արտասուց իջուցանել, to shed a flood of tears;
հոսէին արսուք իբրեւ զ—, tears ran down in torrents.
Փրկել յութերորդումն ի հրոյ հեղեղէն. (Տօնակ.։)
cf. Առաջնորդ;
cf. Գտակ;
cf. Մատենագիր.
ἠγεμών, ἠγούμενος . (որ եւ Հիգեմոն) dux, rector, princeps . (գտանի գրեալ եւ Հեղիւնակ, Հեղանակ) Յետինք վարեն որպէս լտ. աւգթօռ, աւթօռ. այլ առ նախնիս վարի որէս յն. իղէմօն, իղո՛ւմէնօս. լտ. տո՛ւքս. այսինքն Առաջնորդ. առաջնորդօղ. վարիչ. գլուխ. հաւակ. սկզբնահայր.
cf. Հեղձումն.
Գարշութիւն մարդկան, ուստի մահ. յաղագս որոյ հե՛ղձ արար, վասն որոյ անձրեւ բոցակէզ. (Տօնակ.։) (Կամ ընթերցի՛ր, հեղեղ հեղձարար, այսինքն հեղձուցիչ։)
suffocated, choked, oppressed, agitated, disquieted, grievous, anxious;
suffocating, stifling;
— օդ կամ ջերմութիւն, sultry weather or heat;
— հազ, a stifling cough;
hooping cough;
— ձայնիւ, in a stifled voice;
— ի վշտացն, loaded with grief;
woe-begone;
— արտասունք, repressed tears;
— առնել, to stifle, to choke;
to smother, to suffocate;
to drown;
— լինել ի բարկութէնէ, to be half choked with rage or anger;
— լինէր սիրտ իմ, my heart was ready to break, was oppressed with grief;
cf. Հառաչանք.
Կալով յովհաննու մերձ ի խաչն հեղձամղձուկ. (Տօնակ.։)
easy;
delicious, delightful, pleasing;
—ք, pleasures, delights.
Հեշտականաւն միայն յորդորէ զնոսա։ Անցանեն նեղութիւնքս, եւ գան հեշտականքն. (Տօնակ.։)
voluptuousness, sensuality, lewdness.
Կերողութեամբ, եւ արբեցութեամբ, եւ բնաւ հեշտասիրութեամբ. (Տօնակ.։)
cf. Հեռաւորութիւն.
Վառէին ուժգին հեռութեամբ ընդ քահանայս եւ ընդ մոնոզոնս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին. (Ղեւոնդ.։)
cf. Հետազօտ.
Իւրոյ երանութեանն հետազօտիչս (զմեզ) յարմարեաց. (Տօնակ.։)
tracing out;
ichneumon;
—հան լինիմ, to arrive with, to catch one.
ՀԵՏԱՀԱՆ. Է անուն կենդանւոյ, որ ոսոխ է կրոկոդիլոսի. որպէս եւ ազգ պիծակի, եւ այլն. յն. իխնէ՛ւմօն. ἱχνεύμων ichneumon.
inquisitive, curious;
— լինել, to be -;
to examine, to investigate, to search into.
Պա՛րտ է կրօնաւորի, զի մի՛ եղիցի հետաքնին (կամ ոչ լինել հետաքննին). (Վրք. հց. ՟Բ։)
consequently, in consequence, of course.
Նախ քահանայապետիցն զարդ (կարգ), ապա քահանայիցն, եւ ապա հետեւաբար սոցա՝ պաշտօնէիցն, Հետեւաբար օրինակին եւ աստուածայնոյն։ Հետեւաբար ասացելոցն։ Հետեւաբար ամենայն նախաճառելոցն։ Ի նոսա հետեւաբար (այսինքն որպէս անկ է նոցա). (եւ այլն։ Դիոն.։)
follower, imitator;
— լինել, գտանել, to follow, to imitate.
ἁκόλουθος pedissequus, assecla, comes, adsectator, auditor. Որ հետեւի զկնի հետոց այլոյ. նմանօղ. պաշտօնեայ. աշակերտեալ. ընթացօղ ընդ նոյն ճանապարհ.
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
ՀԵՐՁՈՒԱԾ. որպէս նոյն ընդ յն. ձայնիս է՛րէսիս. αἴρεσις haeresis. այն է Հերեսիովտութիւն, հերետիկոսութիւն. այսինքն յամառ յարումն ի մոլար կարծիս. աղանդ. մոլորութիւն ի վարդապետութեան. ինքնակամ կրօնք.
cf. Հիանալի.
Հիահրաշ աւուրս խորհուրդ (աւագ ուրբաթու). (Տօնակ.։)
marauder, plunderer, robber, brigand;
— առնել, to go marauding, to plunder, to pillage, to sack, to ravage, to rifle.
Դրժող ըստ աւազակաց եւ հինահարաց. (Տօնակ.։)
quinquennial;
cf. Հինգամեայ.
Էր դից պաշտօնն հինգամեան պաշտամանն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 18։)
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
Ծծումբ սպիտակ հոռոմ. ասի ի բառս Գաղիանոսի, որպէս յն. թիօն աբիրոն, այսինքն ծծումբ անփորձ։
umbrageous, shady, cool, fresh.
Տեղերքս ծմակային է. Կրօնաւորեցան ի լերինս ուրեմն ծմակայինս։ Ծմակայինք ձիւնաբեր տեղիք. (ՃՃ.։)
spinage;
beetroot.
զկերակունր պարկեշտ առնել՝ զերդ դդում եւ թախտ, եւ վլիտօն՝ որ է ծմելն. խիարին եւ կօդային մէջն. (Մխ. բժիշկ.։ Բժշկարան.։)
cymbal;
cithern.
եբր. ծէլծէլիմ, զալիլ. յն. գիմվա՛լօն. լտ. չի՛մպալում (ի ձայնէ պղնձոյ առեալ) κύμβαλον cymbalum եւ sistrum, pandura եւ այլն. Նուագարան պղնձի բախելի՝ պէսպէս ձեւով, կիսագունտ, մեծ կամ փոքր, միակ կամ կրկնակ. Որպէս եւ փանդիռն կամ տաւիղ՝ պղնձի լարիւք. ծնծաղ, ցնծախ, ցնծայ. ... Տե՛ս (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 6։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 5։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 1։)
horoscope;
ascendant, nativity.
Ուստի ծննդաբաշխականն եւ բժշկականն բաղկանայ։ Ըստ ծննդաբաշխութեան արականք են խոյ, երկաւոր, առիւծ, եւ այլն։ Ծննդաբաշխութիւնն բաժանի ի տեսակս երիս, ի խոնաւայինս, ի ցամաքայինս, յերկակենցաղս. (Տօնակ.։)
concerning or relating to parents, paternal or maternal.
Ծնողական սէր, կամ գութ, աղէտք, օրէնք, հնազանդութիւն. (Նար. երգ.։ Եփր. ծն. քրիստոսի.։ Երզն. լս.։ Պիտ.։ Տօնակ.։)
loving, fond of one's parents.
Ամենայն աստուածասիրաց պարտ է ծնողասէրս լինել. (Տօնակ.։)
childbirth, confinement, delivery, lying-in;
birth, nativity, filiation;
origin, rise, source;
generation, race, offspring;
infant or child;
fruit, production;
effect;
horoscope, nativity;
—ք, posterity, children, descendants;
խթումն ծննդեան, Christmas-eve;
— Քրիստոսի, Christmas, nativity of our Lord;
—ք or գիրք ծննդոց, Genesis;
վերստին —, regeneration, renewing;
միւսանգամ —, resurrection;
— մտաց, conception, conceit;
— լուսնի, new moon;
— փոխոյ, interest;
usury;
— կենդանեաց, brood, litter, covey;
մերձ ի —, near lying-in;
about to bring forth young;
կալ ի ծննդոց, to cease from bearing, to become sterile;
օր ծննրոց, anniversary of birth-day;
երկիր ծննդեան իմոյ, my native country or soil, birth-place, home.
Մեռաւ ռաքել ի ծնունդս. (Վրդն. ծն.։ Տօնակ.։)
Ե՛րթ յերկիր ծննդեան քոյ։ Տօն ծննդոց էր փարաւոնի։ Ի ծննդենէ իմմէ մինչեւ ցայժմ։ Օր մահուան իւրոյ քան զօր ծննդեան իւրոյ։ Գիրք ծննդեան յիսուսի քրիստոսի։ Բազումք ի ծննդեան նորա խնդասցեն, եւ այլն։
to fast, to keep a fast.
Յովէլ զգուշացուցանէ ծոմանալ, սրբեցէք պահս. (Տօնակ.։)
to cause to fast.
Զհինգ օր ծոմացուցեալ մովսիսի պահովք։ Զանասունս ծոմացուցանեն ըստ օրինակի նինուացւոցն. (Կամրջ.։ եւ Տօնակ.։)
Ծառաջաւորէն կամեցաւ ծոմացուցանել. (Տօնակ.։)
the empire of the sea;
admiralty, navy office;
պաշտօնեայ ծովակալութեան, first lord of the admiralty;
խորհրդական ատենի ծովակալութեան, lord commissioner of admiralty.
that cuts, divides, cleaves or ploughs the sea.
Ծովահերձ ճանապարհ. (Տօնակ.։)
submerged in the sea;
— լինել, to go to sea;
to stand out to sea.
Ծովամուխ եւ անդնդաչու ճանապարհաւ կարճեալ ի միջոյ, կամ չարչարեալք. (Վրդն. երգ.։ Տօնակ.։)
to turn into a sea, to fall into;
to inundate, to immerse, to cover with water.
Ջուր ի հովիտսն ժողովի, եւ ծովանայ. (Սարգ. յկ. թ. եւ Տօնակ.։)