cf. Մութն.
Չհամարին զմութն մութ, զի պայծառ քո լուսովդ աչք մտացս զուարթանայ. (Գէ. ես. (որ լինի եւ ածական)։)
obscurity, darkness, night;
dark, obscure, gloomy;
— անհնարին, frightful or thick darkness, impenetrable gloom;
— ընդ —, ի մթան, ի մթի, in darkness, in the dark, in the gloom.
Չհամարին զմութն մութ, զի պայծառ քո լուսովդ աչք մտացս զուարթանայ. (Գէ. ես. (որ լինի եւ ածական)։)
to introduce, to give entrance, to cause to enter, to thrust or poke in, to insert;
to conduct, to guide, to lead;
to admit, to receive;
to think, to excogitate, to invent;
to adduce, to allege.
εἱσάγω, ἑπεισάγω, εἱσφέρω induco, introduco, infero ἑμβιβάζω deduco, impello, impono. որպէս թէ Մատուցանել. Տալ մտանել. մխել ի ներքոս. յառաջ վարել. մտցընել, խոթել.
Մո՛յծ զիս յարքունական բուրաստանին. (Եփր. աղ.։)
musk;
— երէ, moschifer.
μόσχος muscus, moschus moschiferus. թ. միւք, ... յն. լտ. մօսխոս, մօ՛սքուս, մուսգուս . (ի պրս. բառէ մուշ, որ է մուկն) Մկնաձեւ եւ մկնաչափ կենդանի ի հնդիկս՝ անուշահոտ, եւ իւղ նորա. եւ լայնաբար ամենայն անուշահոտ իւղ եւ պտուղ եւ ըմպելի. որպէս եւ բէշկ մշկոյ՝ է փիսիկ, այսինքն կատու մշկաբեր. (ուստի եւ միւսքէթ, մուշքաթ եւն)
cf. Մորէ;
sea-eel.
Դրակոնատէս եւ մուռունէս։ Իժ ընդ մեռինէս զեռնոյ։ Շչէ, եւ ածէ ի ներքուստ ի խորոցն զեռինէսն. (Վեցօր. ՟Է։)
myrtletree, myrtleberry.
Մտեալ ի ներքոյ թաւ թփոյ ծաղկոցն, որ էր մուրտ. (Արծր. ՟Բ. 3։)
to devour, to gobble up, to eat like a hog, to swallow or gulp down, to stuff oneself.
Ո՞չ փափկանաս, եւ ո՞չ մռզգայլիս (կամ մռսգայլիս) կերակրովք ամենեքումբք, գինւով առաւել եւս լցեալ. (Ածաբ. ժղ.։)
to emaciate, to become extenuated.
Որպէս զչորքոտանիս՝ երկայնագոյն զկերպարանսն ունել, եւ յըռնգունս կոյս մսողել. (Նիւս. կազմ. ՟Թ։)
willfully forgetting, purposely omitting.
Որ զկնի բանն է, մոռացեալ ես ո՛վ մտագող դու (բանսարկուդ), որ վասն քո եւ քոյոցն է մարգարէացեալ, եթէ ի վերայ իժի եւ քարբի գնասցես. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։ (կամ է Մարդագող։))
to break or reduce to pieces, to grind, to pound, to bruise, to crush, to triturate;
to hash, to mince.
Մանրեա՛ զամանն, զի ցուցցի ստացուած իւղոցն։ Հեզութեամբ քակտէր զլարս աղեղանց, եւ զնետսն մանրէր։ Լեառն (կործանեալ) փշրէ զոր ի ներքոյն ունի, որպէս եւ զադամ գլորեալ՝ մանրեաց զներքոյսն իւր. (Իսիւք.։)
ՄԱՆՐԵՄ ՄԱՆՐԵԼ. ռմկ. մատրել. որպէս՝ Զմեծ դրամն ի փոքունս լուծանել.
minute, little, very small, tiny.
Մանկտի մանրիկ ելին ի քաղաքէն։ Կալացո՛ւք մեզ աղուեսունց մանրկունս (կամ փոքրկունս, կամ փոքունս). (՟Դ. Թագ. ՟Բ. 23։ Երգ. ՟Բ. 15։)
flower or seed beds, garden-plot, parterre.
ՄԱՇԱՐԱՅ. φθίσις phthisis, tabes. որ եւ ՀԱԼ ԵՒ ՄԱՇ. Ախտ մաշեցուցիչ՝ փտութեամբ թոքոց, է՛ զի հանելով եւ շարաւալից կեղս. բարակ ցաւ.
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
Զսեամս դրանց նորա մաշեսցէ ոտն քո. ((յն. ἑκτρίβω ) Սիր. ՟Զ. 36։)
fog, haze, mist;
darkness, obscurity;
օր ամպոյ եւ —խղոյ, cloudy and tempestuous or stormy day.
Սուլմամբք բքոցն, եւ յիրերաց վերայ կուտակեալ մառախղիցն թունիւք։ Յանկարծակի պարփակեալ մառախղով (կամ մառաղխով). (Պիտ.։)
to communicate, to impart;
to distribute, to divide, to share;
to contribute, to give.
Ապրուստ կերակրոյ փշրանաց հացի ի բազմազեղդ քո սեղանոյ մասնաւորեսցես։ Ըստ ճարակօղն քաղցկեղի առ բնաւ անդամս մասնաւորեալ զախտին տարածումն. (Նար. ՟Լ՟Է. եւ ՟Ժ՟Ը։)
colt, foal, nag, pony, cob.
Ձի մատաղ, կամ փոքր որպէս քուռակ ձիոյ.
Ձիոյն չէզոքն (կամ հասարակն). որպիսի, քուռակ, բաշահատ, մատաղաձի, խէշակ. (Երզն. քեր.։)
young, new, tender;
young plant, sucker, layer, shoot, sapling, off-set, slip;
neophyte, proselyte;
թուփ —, young shrub;
— նահատակ, child-martyr.
Զարքունիսն մատաղատունկ տնկովք ծառոց զարդարեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ring;
signet-ring, seal, stamp;
cf. Մատնոց;
ոսկի, ադամանդեայ —, gold-ring;
diamond-ring;
— պատկերեալ, cameo-ring;
հարսանեկան —, wedding-ring;
— կրել, to wear a ring;
կնքել —նեաւ, to seal with a ring.
δακτύλιος annulus σφραγίς sigillum, signaculum. Ի մատն դնելի օղ ոսկի կամ ոսկեզօծ, յոր ագուցեալ է եւ քար պատուական, կամ դրոշմ կնքոյ. վասն որոյ նշանակէ եւ Կնիք. մատնի
Զմատանիդ եւ զգինդդ եւ զգաւազանդ։ Ո՞յր իցէ մատանիդ։ Զգինդս եւ զմատանիս։ Հանեալ փարաւոնի զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Տո՛ւք զմատանին ի ձեռն նորա։ Կնքեաց թագաւորն մատանեաւ իւրով, եւ մատանեօք մեծամեծացն։ Կնքեցաւ մատանեաւ նորա։ Դի՛ր զիս իբրեւ զկնիք ի սրտի քում, եւ իբրեւ զմատանի (յն. դարձեալ կնիք) յաջոյ ձեռին քո, կամ ի վերայ բազկի քոյ. եւ այլն։
writer, author, bibliographer;
book, writing;
cf. Մատենագրական;
ընտիր —, classic author;
յոռի —, sorry writer, scrawler, scribbler;
—ք, men of letters, the literati.
Քաղդէացւոց մատենագիրն յիշատակէ։ Յետ որոյ զնոքումբք ածեալ մատենագիրն խօսի։ Յունաց մատենագիրք։ Յուստոս հրէից մատենագիր. (Եւս. քր.։)
Կարգեալ յերամ մատենագիր արքունի դպրաց. (Փարպ.։)
done by hand.
Մատո՛ տէր զմատն մարդասիրութեան քում ի մատեանս այս մատնագործ՝ մեղսամակարդ մատանց մերոց (Մաշտ.։)
fingering, playing on, touching.
Խօսիմք նուագարանքս քո, մատնափոխ խաղացմամբ փոխեալ զձայնս մարմնական յերգս հրեշտակաց. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
the little finger.
Իբրեւ հատին զճկոյթ նորա, ասէ. մի՛ երկնչիր փոքրիկ մատնիկ իմ, զի փոքուն եւ մեծին միապէս լինի յարութիւն. (Հ. դեկտ. ՟Գ.։)
treachery.
προδοσία prodotio, praevaricatio. որ եւ ՄԱՏՆՈՒՄՆ. Մատնելն. գործ մատնչի. եւ մատնիլն. լքումն. կորուստ.
traitor;
informer, denouncer;
— լինել, to betray, to denounce.
Մատնտու ի ներքուստ արտաքս առ թշնամիս անդր գտանիցին. յն. գտանիցեմք. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 16։)
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
Մատո՛ առ իս զդոսա, զի օրհնեցից զդոսա։ Մատո՛ այսր զորդին քո։ Մատուցանէին առ նա մանկտի։ Մատուցաւ առ նա դիւահար մի։ Իմոց բանից մատո՛ զունկն քո։ Մատուցին զթիւն արքայի զկորուսելոցն։ Մատուցէ՛ք առ իս եւ այլ աման, եւ այլն։ Որ առ ձեզ մատուցանիցի. այսինքն մատչիցի. (Ագաթ.։)
Մատո՛ ինչ, եւ կերայց յորսոյ քումմէ։ Մատուցէ՛ք զմեզ գինի, զի արբցուք։ Մատուցին նմա զընծայսն։ Զոհս եւ պատարագս մատուցանել։ Մատուցանիցէ պատարագ տեառն։ Մատուցէ՛ք տեառն պատարագս արդարութեան.եւ այլն։
altar, place of offering.
Յիմանալի քո մատուցարանդ։ Յիմանալի իւր մատուցարանն. (Պտրգ.։)
to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
ἑγγίζω, προσεγγίζω accedo, appropinquo προσέρχομαι advenio ἄπτομαι haereo, tango, attingo. Մօտ երթալ. մօտիլ. մերձենալ. եւ իբր մատամբ հպիլ, շօշափել. մօտենալ, քովը երթալ, դպչիլ.
Յամենայն տեղիս մատչին քունկք անուն իմոյ։ Որք ըստ օրինացն մատչէին։ Որոց անասնոց մատչէր արիւնն ի սրբութիւնսն վասն մեղաց ի ձեռն քահանայապետին. (Մաղ. ՟Ա. 11։ Եփր. ՟Ժ. 8։ ՟Ժ՟Գ. 11։)
Ի վերայ սիրոյ սեղանոյդ մատեար մաքուր պատարագ. (Նար. կուս.։)
to be or become cupbearer, to present drinks, to fill the glasses, to pour out wine;
to administer, to distribute, to dispense.
Զհրաճաշակն բաժակն կենաց մատռուակեցեր քոյոց սիրելեաց իւրոց բաժակաւն իմաստութեան. (Մխ. այրիվ.։)
metretes or amphora (a liquid measure, the Roman about seven, the Attic about ten gallons).
Ո՞ւր է աստուածն քո մա՛ր սարգիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ժ։)
Mede;
Median;
lord.
Ո՞ւր է աստուածն քո մա՛ր սարգիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ժ։)
prophet, seer;
սուտ —, false -;
կին —, prophetess;
փոքր —ք, the Lesser prophets.
Այր մարգարէ է, եւ արասցէ աղօթս վասն քո։ Ահարոն եղբայր քո եղիցի քեզ մարգարէ։ Ո՞ տայր զամենայն ժողովուրդս տեառն մարգարէս։ Դիպեսցիս պարու մարգարէից. եւ նա ի մէջ մարգարէիցն մարգարէանայր։ Եղեւ յառակս, թէ՝ եւ սաւո՞ւղ ի մարգարէս։ Ես մնացեալ եմ մարգարէ տեառն միայն. եւ մարգարէքն բահաղուն եւ ՟Ծ, եւ մարգարէք անտառին ՟Ն. եւ այլն։
to prophecy;
to predict, to foretell;
to play the prophet, to counterfeit.
Կամ արտաքուստ աստուածարեալ երեւիլ. կոկոզանալ. յայլոյ խելս. փրփրիլ եւ անկանիլ. տե՛ս (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 10=24։)
margaret, pearl;
daisy;
margarine;
շարք —րտաց, string of pearls;
pearl necklace;
ծածկեալ —րտօք, pied with daisies;
մի՛ արկանէք զ—ս առաջի խոզաց, don't cast pearls to swine;
cf. Ընդելուզանեմ.
Սպիտակ մարգարտին մաքուր կերպարան։ Ի ծովային բերմանց շնորհալոյս մարգարիտ. (Նար. կուս.։)
cf. Մարգարտաշար.
Ի բաց ընկեցեալ զպատուադիր քողն մարգարտահիւս զարդուն. (Արծր. ՟Դ. 14։)
cf. Մարգճակ.
Պատեալ մաքուր կտաւօք՝ թաղեցին ի մարգճակին. (Հ. յուլ. ՟Ի՟Ը.։)
marshy meadow.
Պատեալ մաքուր կտաւօք՝ թաղեցին ի մարգճակին. (Հ. յուլ. ՟Ի՟Ը.։)
inhabited by man.
Արտաքոյ վայրաց մարդաբնակ աշխարհիս. (Պիտառ.։)
chimera, bug hear, hobgoblin, ghost.
Մարդագայլ է ո՛րդեակ արտաքոյ. եւ ելեալ մանկանն՝ ետես զծեր ոմն կորացեալ՝ շրջեալ աչօք, եւ կարծեցեալ մարդագայլ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Հ՟Թ։)
cf. Մարդախոշոշ.
Օր տեառն հասեալ է ի վերայ քո մարդախողխողդ։ Տեսանէր զմարդախողխողացն օճիրս. (անդ։)
slaughtering or massacring man, murderous, killing, bloody, sanguinary, cruel;
cut-throat, homicide.
Օր տեառն հասեալ է ի վերայ քո մարդախողխողդ։ Տեսանէր զմարդախողխողացն օճիրս. (անդ։)
cannibal, anthropophagus, man-eater;
— լինել, to eat human flesh.
Եւ ի ներքոյ մարդակեր եթոպացիք. (Խոր. աշխարհ.։)
insinuating, fawning, flattering, striving for favour, servile.
ἁνθρωπάρεσκος qui placere hominibus studet, hominibus placens. Որ ջանայ կեղծաւորութեամբ հաճոյ լինել մարդկան, կամ հաճել զմարդիկ՝ զհետ երթալով եւ անարժան հաճոյից նոցա. մարդելոյզ. շողոքորթօղ. եւ Շողոքորթական.
capitation, poll-tax, poll-money.
Հարկ արքունի ի վերայ բուն մարդոյն՝ առ ի ծառայել տէրութեան. յն. լոկ, հարկ. φόρος tributum.
of man's height or size.
Գերեզման տեառն մերոյ էր տուն բոլոր՝ հատեալ ներքոյ վիմի. բարձր մարդաչափ մի, այնչափ՝ մինչ զի մարդ (արտաքուստ) վերացուցանէ զձեռն, ապա հասանէ ի վերին կողմ. (Բրսղ. մրկ.։)
philanthropical.
Ի քո յուսալով մարդասիրական եւ անդառնալի աղօթսդ առ միածինն քո. (Սարկ. աղ. կուսի.։)
humanely, kindly, tenderly, with kindness, lovingly.
Զհայր քո հզօր ահաւոր օրհնեալ՝ մարդասիրապէս եւ անարժանիս իմոյ անձին կարգեցեր. (Նար. ՟Ե։)
philanthropy, humanity, kindness, benignity, affability, benevolence, courteousness;
condescension;
welcome;
մարդասիրութեամբ, cf. Մարդասիրապէս.
Ապա թէ ասիցես, մեղաւոր եմ, միթէ սակա՞ւ իցէ աստուծոյ մարդասիրութիւնն. կամ քո չարիքն աստուծոյ մարդասիրութեանն յաղթե՞լ կարիցեն. (Գէ. ես.։)
Խաղաղասէր մարդասիրութեամբ։ Առաջի քոյոյ մարդասիրութեանդ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
slave-merchant or dealer.
Յոյնք եւ ամենայն որ շուրջ զնովաւ՝ էին մարդավաճառք քո. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 13։) յն. վաճառս առնէին քեզ յանձինս մարդկան։
cf. Մարդածախ;
civil, polite, urbane, courteous, complaisant, obliging, genteel, kind, affable.
Երկիր մարդավար ես դու, եւ անզաւակ յազգէ քումմէ եղեր։ Ոչ եւս լինիցիս մարդավար. (Եզեկ. ՟Լ՟Զ. 13. 14։ յն. ծախօղ կամ ուտօղ զմարդիկ։)
cf. Մարդակերպ.
Շրջելով քոյ ի վերայ երկրի կերպիւ մարդատեսակ. (Ճշ. հին.։)