to serve together.
ԾԱՌԱՅԱԿՑԵՄ կամ ԾԱՌԱՅԱԿՑԻՄ. συνδουλεύω una servus sum, vel servio. Ծառայակից լինել. ի միասին ծառայել.
service, office;
servitude, slavery, captivity, yoke;
vassalage, dependence, subjection;
ի— արկանել՝ կացուցանել՝ նուաճել, ի հարկի ծառայութեան կացուցանել, to subjugate, to reduce to slavery;
— առնել, հարկանել, մատուցանել, to serve, to render service.
Գիտես զծառայութիւնն՝ զոր ծառայեցի քեզ։ Վարձք ծառայութեան։ Խիստ ծառայութիւն։ Լիջիք ի ծառայութիւն։ Կալան զերկիրն ի ծառայութիւն։ Զաշխարհն ի հարկի ծառայութեան կացուցին։ Բուսուցեր զդալարի ի ծառայութիւն մարդկան. այսինքն ի պէտս. (եւ այլն։)
mastication.
Անչափ ծարաւովն՝ որ առ քրիստոս. այսինքն կարօտով. (Նար. երգ.։)
thirst, dryness, drought, thirstiness;
thirst, panting for;
thirsty, dry;
մեծ, սաստիկ —, great, over-powering thirst;
շիջուցանել, բժշկել, զովացուցանել զ—, toquench, to cool, to slake thirst;
պապակիլ, տոչորիլ ի —ոյ, to be quite choked or parched with thirst;
մեռանիմ ի —ոյ, I am dying with thirst.
Յագուրդ սրոյն ծարււոյ։ Ի սպառումն սրոյն ծարաւոյ. կամ է՝ ծարաււոյ, այսինքն ծարաւի, եւ անյագ եղելոյ, եւ կամ ծարաւմանն՝ սրոյ։
to be or feel thirsty, to be athirst;
— արեամբ, to be greedy of blood.
Դեւք չարք ընթանան ծարաւելով. այսինքն անյագաբար. (Յհ. կթ.։)
applause, clapping of hands;
earthen baking-dish;
—ս or — զ—ի հարկանել, to applaud, to acclaim, to clap the hands;
to praise, to approve.
ԾԱՓ ԶԾԱՓԻ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ԾԱՓՍ կամ ԾԱՓ ՀԱՐԿԱՆԱԼ. κροτέω, ἑπικροτέω, ἑπικρούω plaudo, applaudo, complodo, pulso. որ եւ ԾԱՓԵԼ. Զերկոսին ափսն ընդ միմեանս բաբախել՝ ցնծալով, կամ ծիծաղելով, կամ վարանելով.
գետք ծափս հարցեն ի միասին ձեռամբ։ Եւ ամենայն ծառք անտառի ծափս հարցեն ոստօք իւրեանց. այսինքն ցնծասցեն, նշան տացեն խնդութեան Սղ. (՟Ղ՟Է. 8։ Ես. ՟Ժ՟Ե. 12։)
senate;
assembly of elders;
the ancients;
անդամ ծերակուտի, senator;
վճիռ ծերակուտի, senatus-consultum;
—, — կուտական, senatorial.
γερουσία senatus, senatores. Կոյտ կամ ժողով ծերոց, երիցագունից, խորհրդականաց. աւագանի. ծերք. սինիկղիտոս. մենծերը.
Զայն եւս զարմացեալ էին վասն նորա ծերակոյտն. այսինքն ժողովեալ ծերքն, հարք. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Արս իմաստունս ի ծերակոյտ ժողովրդենէ անտի։ Յովնաթան քահանայապետ՝ ծերակոյտ ժողովրդեամբ հանդերձ։ Յերուսաղեմացւոց, եւ ի ծերակոյտ հրեաստանյայց։ Իշխանաց ազգաց, եւ ծերակոյտ (այսինքն ծերակուտի) գաւառաց բազմաց։ Բազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 23։ ՟Ժ՟Բ. 6։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10։ ՟Դ. 44։ ՟Ժ՟Դ. 37։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 28։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 5։)
to be no longer young, to grow old or aged, to become old, to grow in years, to be on the wane, to arrive at an advanced age, or at extreme old age.
(Լուսինն) յարեւմտից մինչեւ յարեւելս երթայ ի մանկութիւն. դարձեալ յարեւմուտս կամօք քով ծերացեալ հասանէ. (Ագաթ.։)
cf. Ծերուկ.
Ո՛վ խաղացեալ մանուկ, մարգարէացար զօրհնութիւնդ լեզուով ծերունւոյդ. այսինքն եղիսաբեթի ծերունի մօրդ. (Լմբ. վերափոխ.։)
to overstrain, to distort the sense of a passage, phrase or word, to parody.
Միշտ այնու ծեքէ զանուանս նոցա. այսինքն կեղտ անուամբ կոչէ. (Նչ. եզեկ.։)
rite, form, ceremony.
իբր Արարողութիւն։ Բառ յետին դարուց առեալ ի յն. թէսմօս. θεσμός ritus։ Նոյն է եւ վր. ծէ՛սի. այսինքն օրէն, սովորութիւն։ (Ոսկիփոր.։)
vegetable pitch;
bulb, bulbous root.
to smile, to laugh;
to laugh at, to scoff, to deride, to mock;
to look pleasant, to smile, to laugh;
ընդ քիմս —, to laugh constrainedly;
— ընդ միտս, to laugh in one's sleeve;
մեղմ —, to titter;
— յանդէպս, to giggle;
բարձրաձայն —, to burst out laughing, to laugh out;
— յոյժ յոյժ, յանչափս, to burst, to split ones sides with laughing, to choke with laughter;
չիք ինչ —ղելոյ, there is nothing to laugh at;
եւ —ղեցան յոյժ, and they burst out laughing;
անդ ծիծաղէր լիութիւն եւ գեղեցկութիւն, the whole country laughed with fertility & beauty.
Մարմնոյն ծիծաղելն փափկութեամբ. այսինքն խնդալ. (Լմբ. ժղ.։)
Ուր ծիծաղին գեղեցկութիւնք, եւ կամ մեծութիւնք. այսինքն ծաղկին. (Յն. ուր իցեն. Կոչ. ՟Գ։)
laughing, given to laughter.
Ոչ է պարտ ծիծաղել, եւ ոչ ծիծաղկոտաց յանձին ունել. այսինքն համբերել. (Վրք. հց. ձ։ եւ Բրս. կան.։)
birth, delivery;
after-birth;
origin, source, rise, birth;
ovarium;
ի ծնէ, by birth;
from one's birth;
կոյր ի ծնէ, born-blind, blind from his birth;
զծնէ կաղն դնացուցանել, to cause the bornlame to walk;
*mole;
*patch.
Զծնէ (այսինքն զ՝ի ծնէ) կաղն գնացուցանէր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
purple-coloured.
Ուստի ծիծանին ծաւալի, այսինքն ելանէ ներկն ծովու ծիրանի. եւ Երփն երփն ծածանեալ.
born in the purple.
ԾԻՐԱՆԱԾԻՆ ԾԻՐԱՆԱԾՆՈՒՆԴ. προφυρογεννιτής, -τός porphyrogennita, in purpura natus. Ի ծիրանիս այսինքն ի թագաւորութեան հօրն ծնեալ. արքայածին. արքայորդի. որ եւ ասի՝ գո՛գ, յն. ձայնիւ ի ՟Ժ դարէ եւ այսր՝ Պերփեռուժէն.
cf. Ծիրանածին.
ԾԻՐԱՆԱԾԻՆ ԾԻՐԱՆԱԾՆՈՒՆԴ. προφυρογεννιτής, -τός porphyrogennita, in purpura natus. Ի ծիրանիս այսինքն ի թագաւորութեան հօրն ծնեալ. արքայածին. արքայորդի. որ եւ ասի՝ գո՛գ, յն. ձայնիւ ի ՟Ժ դարէ եւ այսր՝ Պերփեռուժէն.
to debilitate, to weaken, to extenuate, to emaciate, to consume, to make lean or hectic.
այլ ծիւրեցայ հոգօք նոցին, եւ մաշեցի զկեանս ընդ նոսին. (Յիսուս որդի.։)
to smoke, to emit smoke.
Լեառն սինայ ծխէր առ հասարակ։ Մերձի կամ մերձեա՛ ի լերինս, եւ ծխեսցին։ Հնոց կամ լեառնն ծխեալ։ Որ ի վկայութիւն չարութեանն ծխեալ՝ կայ խոպանացեալ։ Յերկուց փայտից խանձողացն ծխելոց.եւ այլն։
form, figure, shape, cut, fashion, make;
aspect, look, appearance, air, deportment;
կերպս ի կերպս, in many shapes or forms;
in many ways, diverse;
կերպս ի կերպս լինել, to assume a borrowed shape or appearance, to be disguised, dissembled or concealed;
ի կերպս կերպս առնել, to transform into various shapes.
այսինքն զխարդախ կերպարանափոխութիւն. յն. παλιμβωλία, versutia.
form, figure, shape
Պատկերք նկարագրեալ ի տեառն կերպագրութիւն եւ կուսին մարիամու. (Սարկ. հանգ.։)
silk, silk-stuff;
taffeta, light silk;
silk goods;
silken.
Բոմբիւլոս (շերամ) նիւթիչ է մետաքսին կերպասու. (Վեցօր. ՟Ը։)
producing silk;
— որդ, silk-worm.
Յայնմ զեռնոյ, որ կոչի շերաս, այսինքն կերպասաբեր. (Վեցօր. ՟Ը։)
form, figure, visage, countenance, face, aspect, look;
presence, appearance, mien, bearing, deportment;
attitude, posture;
image, effigy;
semblance, representation;
state, condition;
character, temper, comportment;
rudiment, first element, idea;
idle fancy, whim, crotchet;
feint, pretext;
coat, dress;
cf. Կենդանագիր;
—ք բանից, sense, meaning or interpretation of a word;
անպաճոյճ —ք, a simple exterior;
անյողդողդ, աղաչաւոր —, firm countenance;
supplicating posture;
մեղկ —, an effeminate manner;
— լուրջ անժպիտ, cold, frigid, reserved, constrained air;
լուրջ եւ խիստ —, serious air, severe manner;
— սէգ եւ սպառնական, haughty, disdainful, proud, threatening air or manner;
ի —ս ծառայի, in the form of a servant;
առնուլ զ—ս ուրուք, to counterfeit the character of;
ունել զ—, զ—ս իրիք բերել յանձին, to appear like, to seem, to resemble;
ածել ի —ս, to shape, to form;
to figure;
զկերպարանս ճշմարտութեան ի ներքս բերել, to be probable, to have some truth in it;
կերպարանս տալ մտացածինս, to give false a idea of, to create an erroneous or exaggerated impression;
ընդունել զ—ս վանականութեան, to take the crowl.
Համեմատի նիւթոյ՝ սեռ, իսկ տեսակի՝ այսինքն կերպարանի՝ տարբերութիւն։ Ի վերայ նիւթոյ կերպարանք գոլով՝ անհատեն զնիւթն։ Համեմատի տարբերութիւն՝ կերպարանի. իսկ կերպարան՝ որպիսի ինչ է՛ է, որպէս ասէ արիստոտէլ. (Անյաղթ պորփ.։)
to conform;
to take the form, to put on or assume a look, state, manner or appearance, to give oneself airs;
to affect, to pretend, to simulate, to feign, to counterfeit, to give oneself out for, to set up as, to pass oneself off for;
զառաքինութիւն —, to simulate virtue or probity, to affect a sanctimonious exterior;
— զանմեղութիւն, զտղայութիւն, to put on a look of innocence;
to play the child;
զխլութիւն՝ զառատաձեռնութիւն —, to give a deaf ear to;
to pretend to be generous, liberal;
cf. Խելք.
ἑξεικονίζομαι, μορφοῦμαι, σχηματίζομαι effingor, formor, figuror եւ այլն. Առնուլ զկերպարան ինչ. կերպանալ. կերպարանալ. տեսակաւորիլ. նկարիլ. նմանիլ. ձեւանալ իրօք, կամ առ երեսս, այսինքն կեղծաւորիլ.
chin;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
—ն (խիժ) gum damar (for varnish).
Վարապան վանիչ չարախօսին կզկաց. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
to burn;
cf. Կիզում.
Կիզանէին ցաւակցութեամբ յառ նա խօսելն. այսինքն մորմոքէին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
combustive;
canstic;
incendiary
Զնետս մուխս չարին հրեղէնս, այսինքն զխորհուրդս կիզիչս. (Եփր. եփես.։)
burn, ustion;
smart;
crumb, bit, piece.
Կիծ. որպէս արմատ Կիծանելոյ եւ Կծուելոյ (այսինքն փըրցընել,) է Կտուր, մասն շորթեալ. որ եւ ԿԻԶ ասի.
wild boar;
— մատակ, wild sow.
ԿԻՆՃ ԿԻՆՋ. Խոզ, մանարէ, այսինքն վայրի. որ եւ ՎԱՐԱԶ. (լծ. լտ. վէ՛րրէս. ար. պ. թ. խընզիր, խուք, քիւրազ, կիւրազ, էրքեք դօնուզ ).
Ի փոյթ կնջանն մտեալ՝ զիւր դէմս երեսացն ծածկէր՝ քնոյ պատճառ եղեալ. իմա՛, կամ իբրու խոզի, եւ կամ կնջման, որպէս ի ձայն խոզի, այսինքն խորդելոյ։
sole of the foot;
trace, track, foot-print.
κλών plantae pedum. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
Կերիցին կինք ոտից նորա. ոտն զմարմին կոչէ. եւ կինք զծունկք եւ զարմունկն ասէ։ Ելանելոց են ի խաւարն արտաքին, ուր կինք ոտից նորա, այսինքն շառաւիղ ծնկաց նորա կերիցէ հուրն։
ԿԻՆՔ 2 գ. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
Կերիցին կինք ոտից նորա. ոտն զմարմին կոչէ. եւ կինք զծունկք եւ զարմունկն ասէ։ Ելանելոց են ի խաւարն արտաքին, ուր կինք ոտից նորա, այսինքն շառաւիղ ծնկաց նորա կերիցէ հուրն։
hemicycle, semicircle, half-circle.
Եթէ դարձեալ պարտեսցի, զկիսաբոլորն գնոյն բացատրիցէ (այսինքն ի բաց տացէ)։ Պարտեալ՝ որպէս ասացաք, զկիսաբոլորն. եւ որ հալածէն, զկէսն գնոյն հատուսցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
half done, imperfect.
Ըստ մասին եւ թերապէս գործեալ, կամ մշակեալ. անկատար. պակասաւոր.
half-sphere, hemisphere.
Լուսին՝ մանգաղաձեւ, կիսագունդ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
half-luminous
Լուսին՝ մանգաղաձեւ, կիսագունդ, կիսալոյս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
sharp, diesis;
cf. Կիսակատար.
Երեսուն զաւուրս մի լուսին ասէ, որ ի պակասեցուցանել զվերադիրսն եւ զկիսակսն՝ զծնունդ լուսնին յայտ ածէ։ Կիսակ ամսոց այսպէս արա՛. կա՛լ զնաւասարդի ամիսն, եւ ե՛րթ ՟Ի՟Թ, եւ կէս, մնայ կէս. եւ կէս օրն՝ կիսակ է հռւոյ։ Նորէ, եւ լնի լուսինն ի նորէ նոր՝ ՟Ի՟Թ աւուր եւ կիսոյ. եւ կէս օրն՝ կիսակ կոչի. (Տօմար.։)
half done, unfinished, imperfect, incomplete.
Անմարթ էր թերի եւ կիսակատար լինել լուսնի յաւուր լինելութեան իւրոյ։ Եթէ ամենայն արարածք լիուլի ստեղծման, ապա եւ ոչ լուսին. թերի եւ կիսակատար. (Շիր. զատիկ.։)
half-tone;
semi-vowel;
diesis, semi-tone;
flat.
Կիսաձայնք են ութ, զ, ց, ն, ժ, շ, մ, ս, թ. կիսաձայնք ասին, զի փոքր ինչ նուազ քաջաձայնք են քան զձայնաւորսն ի մրմունջս եւ ի սռինչս (կամ շռինչս)։
half.
Բացափայլեմ զիմ տէրութիւնս ի վերայ բոլորից կիսամասինն. այսինքն ընտրելոց. (Զքր. կթ.։)
half, in part, imperfect.
Մի կիսամասնեայ զաստուած ծանիցուք. այսինքն լոկ ողորմած, կամ սոսկ արդար. (Բրս. սահմ. կրօն.։)
cf. Կետոս.
Առեալ կիտոսին զյովնան։ Մարգարէն ընդ աչս կիտին տեսանէր եւ այլն. (Անան. ի յովնան.։)
lime;
calx.
ԿԻՐ 2 (կրի.) գ. πάθος, πάθημα passio, affectio. Եզականն բառիս ԿԻՐՔ, զոր տեսցես զկնի, որպէս արմատ Կրել բային. այսինքն Կրումն. կրելութիւն, հակադրեալ ներգործութեան, եւ այլն.
Զզաքարիայ եւ զորդոյն իրս ի կիր արկանէ, եւ ոչ զքրիստոսին, վասն որոյ զբանն կանխեաց։ Ընդէ՞ր աստանօր զյովսէփ ի կիր արկանէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
wooden bowl, vat, trongh;
albura, morphew (a malignant itch).
the suffering, passion, any exterior influence;
—, ի — արկումն, use, usage, common practice;
ի — ածել՝ առնուլ՝ արկանել, to put to use, to make use of, to employ, to use;
to practise, to put into practice;
to exercise;
չարաչաբ ի — արկանել, to abuse, to misuse.
ԿԻՐ 2 (կրի.) գ. πάθος, πάθημα passio, affectio. Եզականն բառիս ԿԻՐՔ, զոր տեսցես զկնի, որպէս արմատ Կրել բային. այսինքն Կրումն. կրելութիւն, հակադրեալ ներգործութեան, եւ այլն.
Զզաքարիայ եւ զորդոյն իրս ի կիր արկանէ, եւ ոչ զքրիստոսին, վասն որոյ զբանն կանխեաց։ Ընդէ՞ր աստանօր զյովսէփ ի կիր արկանէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
to wind, to coil up, to make into a clew or coil;
to bind, to narrow, to contract, to straiten.
Զի՞, ասեն, հրամայիցե՞ս մեզ այդչափ կծկել. այսինքն ճնշիլ. (ճմլիլ. Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
bitter, bitter remedy or cure;
—ս առնուլ, to drink bitter draughts or a potion made of bitter herbs.
Հոգեւորական կծուադեղոց, այսինքն յիշման տանջանացն եւ անշէջ գեհենին. (Շ. մտթ.։)
to gather, to pluck, to pick.
κνίζω rado, vellico որ եւ Կտուել. կտաւել. քթուել. այսինքն Կտտելով եւ կրկտելով քաղել, կթել, շորթել, կորզել. քաղել, փրցնել, ժողվել.
cuckoo.
κόκκυξ coccyx, cuculus, avis clamans κόκκυ cuccu. Թռչուն՝ որպէս ազգ ինչ կաքաւու, նման հաւփալի, այսինքն վայրի աղաւնոյ. ռմկ. կուկու. պրս. քիւքիւ, կիւկիւ. թ. էօկյիք. կամ գուգու գուչի, էօյկէ. զի ստէպ ձայնէ կու՛ կու. կամ գու՛ գու՛ գու՛, այլ եթէ ոք տացէ զայս ձայն, ինքն փոխէ զձայնն, եւ ասէ, բի՛ բի՛ բի՛, կամ պի՛ պի՛ պի. ուստի կոչի թուրքերէն նաեւ իպիպիկ.
til, pantile;
— քառանկիւն, brick.
Յեփեալ քարից, այսինքն է կողոմինտր, եւ իւրաքանչիւր կողմինտր՝ երկու չափ. (Մարթին.։)
umbo, the boss of a shield or buckler.
ὁμφαλώδης, ὅμφαλεις կամ ὁμφαλόεις umbelici modo, umbono munitus. (Արմատն երեւի Կումբ. յորմէ եւ կմբթ) որպէս Կմբեթայ. պորտաւոր. այսինքն ուռուցիկ ի ձեւ պորտոյ կամ փորոյ. որ եւ ԿՄԲԱՒՈՐ կամ ԿՄԲՐԱՒՈՐ. cf. ՈՍԿԻԿԸՄԲԵԱՅ.