cf. Գիշատեմ.
· Calfa
Իմաստասիրաբար ի քեզ ամփոփել (զբանս) եւ ո՛չ զնա ցիր եւ ցան գիշել գռեհից. (Մագ. կբ։)
that walks, goes by night.
· Calfa
Լուսին՝ կիսալոյս, գիշերագնաց, խաւարասէր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
nocturnal.
· Calfa
Արժանաւորեա՛ զմեզ՝ զգիշերական չափս անբծապէս անցուցանել, եւ անփորձ ի չարէ. (Ճշ.։)
νυκτερινός nocturnus Որ ինչ անկ է գիշերոյ. գիշերային. գիշերուան.
obscure, dark.
· Calfa
Անկաւ գիշերակերպ գազանն այն երկրորդ. (Կոչ. ՟Զ։ չիք յայնժմու յն։)
that makes war during the night;
cf. Գիշերամարտութիւն.
· Calfa
Իբրեւ ի գիշերամարտութեան դանդաչէին ոչ որոշելով զթշնամին եւ զբարեկամն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
νυκτομάχος noctu pugnans Որ գիշերայն մարտնչի.
ԳԻՇԵՐԱՄԱՐՏ գ. որ եւ ԳԻՇԵՐԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ. νυκτομαχία pugna nocturna Մարտ գիշերային. մարտնչելն գիշերայն.
nocturnal combat.
· Calfa
Իբրեւ ի գիշերամարտութեան դանդաչէին ոչ որոշելով զթշնամին եւ զբարեկամն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
ԳԻՇԵՐԱՄԱՐՏ որ եւ ԳԻՇԵՐԱՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆ. νυκτομαχία pugna nocturna Մարտ գիշերային. մարտնչելն գիշերայն.
noctivagant.
· Calfa
ԳԻՇԵՐԱՅԱԾ ԳԻՇԵՐԱՅԱԾՈՒ. Որ գիշերային յածի շրջի, կամ ընդ մութի դանդաչէ.
cf. Գիշերայած.
· Calfa
ԳԻՇԵՐԱՅԱԾ ԳԻՇԵՐԱՅԱԾՈՒ. Որ գիշերային յածի շրջի, կամ ընդ մութի դանդաչէ.
nocturnal.
· Calfa
Լուսինն գիշերայնոյ մխիթարիչ. (Երզն. լուս.) իմա՛ իբր ՟Գ. ժամանակի գիշերայնոյ։
by night, nightly, in the night time.
· Calfa
Յարեաւ Փարաւոն գիշերայն։ Կոչեաց գիշերայն. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 30. 31։)
Venus, the evening star;
cf. Գիշերագնաց.
· Calfa
ἔσπερος esperus, vesper, stella, vespertina որ եւ Venus, Lucifer. Արուսեակն՝ ո՛չ ընդ այգն ծագեալ յարեւելից, այլ ընդ երեկս երեւեալ յարեւմուտս. վասն որոյ նաեւ Երեկ ասի.
Զի՞նչ է արուսեակն, եւ կամ զի՞նչ է գիշերավարն. (Կոչ. ՟Զ. 1։)
Արուսեակն՝ զվեց ամիս արուսեակ է, եւ զվեց ամիս՝ գիշերավար. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Գնաց ընդ անապատն գիշերավար. իբրեւ եհաս նմա տիւն, եւ այլն. (Վրք. հց. ձ։) ի բառս Գաղիանոսի Գիշերավար կոչի խոտ ինչ, իբր յն. ասդէրի՛սգօս այն է աստղիկ. արուսեակ։
more damp or moist;
bleared.
· Calfa
Աչք լիայ գիջագոյնք. (եբր. թոյլ. յն. տկար. Ծն. ՟Ի՟Թ. 17։)
blear-eyed.
· Calfa
ԳԻՋԱԿՆ գրի եւ ԳԻՃԱԿՆ, ԳԷՃԱԿՆ. Որոյ աչքն է զգածեալ խոնաւութեամբ. բժաբեր. ջրջրկած աչքով, ճպռոտ.
Կուրացուցանէ եւ արեգակնս զգէճակունս։ (Կոչ. ընծ. ՟Զ. 38.)
to get humid, to become damp;
to pollute one's self.
· Calfa
Աչք մեր գիճացեալ են արտասուօք ի կծուութենէ ծխոյ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Գիջացեալ աչօք ոչ իմանայր զոր ընթեռնոյր. (Վրդն. ծն.։)
Օդոց՝ որ ի գիջացեալ յերկրէ շնչեալք լինին. (Արիստ.։)
Գիջացեալ է մարմնով, այլ ոչ անհաւատ հոգւով. (Խոր. ՟Գ. 63։ Փարպ.։)
cf. Խոնաւեցուցանեմ;
cf. Տամկացուցանեմ
· Calfa
Զաչսն գիջացուցանէ արտասուօք եւ ճպռօք. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Խոնաւութիւն յարեգականէ է ... ասի՝ եթէ Քրիստոս գիջացուցանէ զմատնիչն. վասն զի յանդիմանէ (այսինքն յերեւան ածէ) զգիջութիւն նորա. (Իսիւք.։)
humidity, moisture;
pollution, masturbation, onanism;
impurity
· Calfa
Արեգակունք բազմահոլովք՝ գիճութեան չարեաց ցամաքեցուցիչք. (Նար. առաք.։)
Զի՞նչ է պղծութիւն, եւ զի՞նչ է գիջութիւն. (Բրս. հց.։)
dishevelled hair.
· Calfa
Որոյ գէսքի են որպէս զխռիւ. խռուացեալ (հերք, կամ հերօք). փաչատած մազերով.
head of hair, long hair.
· Calfa
Զի՞նչ է յեօթն մասունս բաժանումն գիսական նորա. (Եղիշ. դտ.։)
Ցմօտակայսն հարցանես եւ ցվարսավիրայսն, եթէ գեղեցի՞կս զգիսակսդ յօրինեաց։ Խոնարհութիւն այնր գլխոյ ո՛չ վարսք են, եւ ո՛չ գիսակք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։ ՟Բ. 22։)
hairy, long-haired;
comet;
Greek monk.
· Calfa
ԳԻՍԱՒՈՐ. որպէս Ուխտաւոր աստուծոյ, որ ոչ կտրէ երբէք զհերս. ըստ նմին եւ վանական կարգ ինչ ըստ յունաց.
Գիսաւոր ասացեալքն ... Կոմիտք, որ են գիսաւորք. Արիստ.։ Երեւեցաւ աստղ զարմանալի տեսլեամբ վարսաւոր ... զոր անուանեալ կոչէին աստղ գիսաւոր. (Ղեւոնդ.։)
knowing, wise, experienced.
· Calfa
Գիտակ էր ... եւ ոչ իւիք անտեղեակ։ Գիտակ արարին զթագաւորն վասն սրբոյն Գրիգորի. (Ագաթ.։)
Գիտակ արարեալ (այսինքն եղեալ) զհակառակորդին չարէն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
conscience;
knowledge.
· Calfa
Աղաչեմ, հանդերձ գիտակցութեամբ ընդունել. (Պրպմ.։)
Իւրաքանչիւր ոք ի մէնջ մտաց գիտակցութեամբ ճշմարտութեան բանիցս վկայէ. (Լմբ. ատ.։)
to know, to have commerce or intimate relations with some one.
· Calfa
Ոչ ոք գիտացաւ, թէ ու՛ր իցեն. (Ճ. ՟Գ.։ Այլ առաւել գտանի, Գիտացիր, իբր գիտեա՛. գիտցի՛ր։ Մանդ.։ Մաշկ.։ Կամ Գիտա՛։ Արշ.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։ ՃՃ.։ եւ Գիտացօղ. գիտցօղ. իբր գիտօղ.)
to acquaint, to instruct, to inform.
· Calfa
Նայելով ի ծառն ինքն եւայ՝ ոչինչ գիտացոյց զայնմանէ ադամայ. (Եպիփ. ծն.։)
that may be known, perceivable;
—ք, note, remark.
· Calfa
ԳԻՏԵԼԻ. Արդեն գիտացեալ. ծանուցեալ ինչ. յայտնի. գիտցուած, գիտցած.
Կամ Ծանուցեալ ոք. ծանօթ. գիտածու, ճանչուոր.
Ոչ միայն առ եղբարս գիտելիս եւ ծանօթս առնես. (Շ. ՟գ. յհ. ՟Գ։)
cf. Գիտուն.
· Calfa
Սեպհական գիտնոց եւ գիտութեան. իմաստնական. իմացողական. ճանաչողական.
Ոչ վայրապար քահանայի, այլ յոյժ երկիւղածի եւ գիտնականի, որ գիտէ հմտաբար, եւ այլն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
scholar, learned man;
prophet.
· Calfa
Ոչ են գիտող առնելոյ զբարիս. (Լմբ. ժղ.։)
science, knowledge;
doctrine, understanding, wisdom, study, art;
— լիցի, know, you are informed, you must know;
գիտութեամբ, knowingly.
· Calfa
Աստուած յայլմէ ոչ ընդունի զգիտութիւն, այլ ինքն այլում շնորհէ. (Կիւրղ. ծն.։)
γνῶσις, ἑπιστήμη scientia, cognitio, notitia, peritia Գիտելն. ճանաչողութիւն ստոյգ. հասողութիւն փորձիւ կամ պատճառաւ. հմտութիւն. տեղեկութիւն. ուսումն. իմաստութիւն. մակացութիւն.
adj. s. learned, lettered, literate, wise, knowing, well performed;
skilful, intelligent;
diviner, foreteller;
— լիցի, know, you are informed, you must know;
— առնել, to inform.
· Calfa
Յառաջ կոչել զտգէտս ի գիտնոց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Գիտուն է ի չարութիւն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Կամիմ, զի գիտունք իցէք եղբարք։ Նորին գիտուն սիրովն գիտասջիք որոշել եւ ընտրել ինչ որ լաւն իցէ. (Եփր. փիլիպ.։)
Գիտուն առնել պատուիրանացն արարչութեան. (Ագաթ.։)
Որում ամենայն ինչ ծանօթ է, եւ գիտուն։ Որ ինչ միանգամ ոչ ծանօթ եւ գիտուն ի բազմաց. (Փիլ.։)
Եւ զի ոչ իմացայք դուք զմարդկանն ի մարդկապէսն, գիտուն արարաւ ձեզ ի չմարդկապէսն. (Ագաթ.։)
to fatten, to grow fat.
· Calfa
Գիրացեալ լնու զորովայն մարմնոյն։ Որչափ գիրանայ մարմինն, այնչափ նուազի հոգին. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
fat, plump, corpulent;
fertile, abundant.
· Calfa
Ի գետինս գիրապարարս արգաւանդահողս. (Նար. խչ.։)
plumpness, corpulence.
· Calfa
Եւ ո՛չ զհին վայելչութեան կալցիս զգիրութիւն. իբր զառատութիւն, եւ այլն. (Լմբ. յայտն.։)
cylinder.
· Calfa
(լծ. յն. գի՛լինտրօս) κύλινδρος cylindrus Մարմին ողորկ սիւնաձեւ՝ որպէս քար գլելի եւ գլորելի. (լող քարն ողորկիչ տանեաց, եւ օխլավու ի բանալ զխմոր եւ այլն).
to roll;
to wheel;
to surpass, to excel;
to bend, to incline;
— զձեռն, to extend or stretch out the hand;
— զոք զինքեամբ, to win over, to attract, to gain one's favour;
զյունովք — խորհրգովն, to be on the Greeks side, to be a partisan of the greeks;
— զփայլումն արեգական, to din, offuscate, darken or eclipse the splendour of the sun.
· Calfa
Պահոց եւ ողօթից ստէպ կաց. բայց մի՛ անչափ, զի մի՛ դու ինքնին գլեսցես զքեզ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Զի թէ ոչ գլէ (խաչն) զփայլումն սորա (արեգական), զիա՞րդ ինքն երեւեսցի։ Յաղթեալ գլէր զլոյս արեգականն պայծառութիւն երեսացն։ Գլէին առաքինութիւնք նորա (Յոբայ) զճառագայթս արեգականն. (Երզն. մտթ.։ Վանակ. յոբ.։)
Եթէ գլեմք զնոսա՝ զհանդերձեալսն գիտելով, գլեն եւ նոքա զմեզ՝ առժամայն զպատիժս կրելով։ Այլ թերեւս ոտիւք արագութեամբ (հպարտանաս), եւ այնու եւս անասունք գլեն։ Յորժամ հոգեւորօքն ոչ գլիցես, զիա՞րդ չիցես ի վայր քան զանասունս։ Մարդկան երկիւղն իմն կարի գլէ առ մեզ՝ քան գեհենի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։ Ոսկ. փիլիպ. ՟Է. եւ ՟Թ։)
that has a headache;
dizzy, giddy;
whose hrains are disordered, mad;
— թմբրութիւն, dizziness.
· Calfa
Խանգարեալ գլխով. (եւ Խանգարիչ գլխոյ.)
initial, capital letter;
inscription, title.
· Calfa
Ճանաչէ որիշ որիշ զգիրսն գլխագիր. (Արիստակ. գրչ.)
coif, head-dress;
where is the head of a Saint preserved.
· Calfa
Ծածկոյթն այն գլխադիր ինչ է. (Նոննոս.։ Կամ որպէս յն. վերաձգելին, վերարկու (գլխոյ).)
ἑπίκρανον, τουπίκρανιον velamen, capitis ligamen, vitta Ծածկոյթ գլխոյ. գլխաշուք կանանց. եւ որ ինչ արկանի զգլխով եւ պարանոցաւ. լաչակ.
poll-tax, capi-tation, head-money.
· Calfa
Յիւրաքանչիւր անձէ գլխահարկ պահանջէր. (Մարթին.։)
Զհարկն ի կայսր տայիք, եւ զգլխահարկն յոչ կամաց. (Պիտառ.։)
s. pl. the heads.
· Calfa
Ոչ գոյր չափ գլխանոյն ախոյենիցն, զոր բերեալ էր առաջի թագաւրին. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
capital, that de serves capital punishment.
· Calfa
Գլխով չափ պարտաւոր, կամ պարտական գլխատման. մահապարտ.
decapitation, execution.
· Calfa
Եւ ո՛չ ի գլխատութեան ժամ լռելոց ինչ էր ի յանդիմանելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Զմկրտչին ... զգլխատմանն կատարեմք այսօր զյիշատակ. (Շար.։)
cf. Գլխատութիւն.
· Calfa
Եւ ո՛չ ի գլխատութեան ժամ լռելոց ինչ էր ի յանդիմանելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Զմկրտչին ... զգլխատմանն կատարեմք այսօր զյիշատակ. (Շար.։)
hat;
cap, bonnet.
· Calfa
Որ ինչ արկանի զգլխով ի ծածկոյթ, խոյր. եւ այլն. եւ գլխադիր.
that has a headache.
· Calfa
Եւ այլ ոչ եւս եղեւ գլխացաւ արքայն. (ՃՃ.։)
Եղեւ գլխացաւ, եւ ի բժշկեաց ոչ եղեւ նմա օգուտ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Բ.։)
head-ache.
· Calfa
Զգլխացաւութիւն թագաւորին՝ զոր ունէր, ոչ կարացին մոգքն բժշկել. (Սոկր. ՟Է. 8։)
s. adj. prince, master, superior, deacon;
capital, principal, fundamental, essential, first.
· Calfa
Այն սուրբ չորից շղթայիցն՝ որ անկաւ ի պետրոսէ գլխաւորէ. (Կլիմաք.։)
ԳԼԽԱՒՈՐ. ἅκρον, κεφάλαιον excelsus, praecipuus Երեւելի եւ նշանաւոր ինչ.
cf. Գլխաւորաբար.
· Calfa
Յիւրաքանչիւր ինչ առ ի նոցանէ խնդիր եղելոց գլխաւորապէս ասել. (Կիւրղ. գանձ.։)
to finish, to end, to terminate;
to abridge, to reduce.
· Calfa
Գլխաւորելով ըստ իւրաքանչիւր հասակացն զամենայն առաքինութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Գլխաւորեալ ի քեզ զիմանալեացն փարթամութիւն։ Հիմն արկանեմ, եւ ոչ գլխաւորեմ։ Ճշմարտապէս գլխաւորեցաւ. եւ այլն. (Նար.։)
Իբրեւ գլխաւորի, դարձեալ սկիզբն առնու ի չորից կանոնացն մնացելոց. (Խոսր.։)
Ո՛չ զամենայն ասել, զի անհնար է, այլ գլխաւորել համառօտ զամենայն. (Բրս. հց.։)
Որ գումարեն ինն թիւ ամաց ի միասին գլխաւորելով։ Գլխաւորեալս ի վաթսուն եւ չորս. (Փիլ. լին.։)