cf. Ճահեմ;
— զգոյնս, to match colours.
· Calfa
Եւ զի՞նչ յոքունցն ... բերել ի նորոց այժմ՝ ճահաւորել տարացոյց. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
fitness, suitableness;
decency, decorum.
· Calfa
Ծառայիւքն պատրաստեալ ոք իցէ ... ճահաւորութեամբ առ իւրաքանչիւրոց գործոցն օգնականութիւնսն։ Օրէնք եւ կամ սովորութիւնք եւ կամ ճահաւորութիւնք. (Պղատ. օրին. ՟Զ. ՟Է։)
cf. Ճահեցուցանեմ.
· Calfa
Բարւոք իմն ճահէ զգնացս գարշապարացն։ Եւ զայս հինգ ազգաց ճահիցես. (Ոսկ. եփես.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
decoration, ornament;
embroidery.
· Calfa
Ո՞վ ոք ասիցէ, թէ ըստ որոց ի ճամուկսն է նկարագրեալ, սոյնպէս պիտոյ է իմանալ յաղագս աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
jay.
· Calfa
Յաղագս ճային, եւ թեւոցն հաւաքման։ Ճայ փոքր է մարմնով, եւ տգեղ տեսակաւ, այլ յանկեալ թեւոց հաւուցն զինքեամբ շուրջ պատեալ ... եւ մնացեալ եղեւ բնական սեւութեամբն ամօթալից. (Նոննոս.։ եւ Առակք ոլիմպիանու։ եւ Պիտ. վերջաբ։)
to know;
to perceive, to remark, to recollect, to recognize, to discern, to comprehend, to conceive, to understand;
չ-, not to know, to be unthankful, to forget;
— զիրաւունս, to listen to reason.
· Calfa
(լծ. թ. թանըմագ. յն. ղինօսգօ. լտ. գօկնօսգօ ). ճանչնալ. γινώσκω, ἑπιγινώσκω cognosco, agnosco, novi εἱδέω scio ἑπίσταμαι peritus sum αἱσθάνομαι sentio եւ այլն. կր. γνορίζομαι notus sum, noscor. Գիտել. (եբր. իյադա ). իրազեկ լինել. տեղեակ եւ խելամուտ գտանիլ. ոչ անգիտանալ զոք կամ զիմն.
travelling.
· Calfa
Զբարւոք ճանապարհագնացութեանն արարին սկիզբն. (Ոսկ. մտթ.։)
highwayman.
· Calfa
Որ դաւէ եւ սպանանէ զոք ի վերայ ճանապարհի կամ զճանապարհորդն.
cf. Ճանապարհակից.
· Calfa
Ճանապարհորդակիցք իմ բերին զիս մինչեւ աստ։ Խնդրեն ճանապարհորդակից, եւ ոչ ոք է՝ որ երթայ։ (Վրք.հց. ձ։ Մաշկ.։)
cf. Ճանապարհորդիմ.
· Calfa
Սամարացի ոմն ճանապարհորդեալ՝ եկն ընդ նոյն առ նովաւ։ Ի նաւ ելեալ ոք՝ ընդ ամեհի ալիս կամիցի ճանապարհորդել. (Ղկ. ՟Ժ. 33։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 1։)
clawed, furnished or armed with claws or talons.
· Calfa
Ոյր բազում են ճանկք կամ ճիրանք, մեծ կամ փոքր.
gnat, midge, small fly;
աստուածն ակկարոնի, Baalzebub the god of Ekron.
· Calfa
μυϊώδης, μυῖα myiodes, musca. Ճանճ փոքրիկ եւ չնչին։ Առանձին անուն ձուլածոյ անճի մեծի, զոր պաշտէին յակկարոն եւ յայլ տեղիս որպէս չաստուած ճանճից. զոր յիշէ եւ պլինոս.
gustative.
· Calfa
Յորժամ զլեղւոյ ոք զանուն բերէ, եւ ճաշակական մասն կենդանւոյ. (Դամասկ.։)
belonging to a discourse, discursive;
narrated, described;
— իմաստք, literal sense.
· Calfa
Այսոքիկ ճառական իմաստք։ Ճառական տեսութեանցս եղաք քննօղ. (Վրդն. երգ.։ Նչ. եզեկ.։)
foraging together.
· Calfa
Իբրեւ զձիս շամբուշ յերամակի ճարակեալս ... ոչ ոք ի ձէնջ հասեալ՝ զիւրն առ ի ճարակակցաց ընկալցի. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
to lead the flocks out to pasture, to feed, to pasture;
to remedy, to cure;
to attack, to corrupt, to waste, to devour, to consume;
to pasture, to graze, to browse, to feed, to bait, to feed or live upon, to eat;
to expand, to extend, to dilate, to propagate, to diffuse, to spread;
to take root, to get rooted;
to be cured;
— զանձն, to fatten oneself;
բոցն հողմավար ծաւալեաւ —կէր, the flames, driven by the wind, continued to spread;
յանհնարինս —կէր ի սիրտս նոցա, a deep wound rankled in their hearts;
ցաւն որ յոսկերս նորա —կէր, a pain which penetrated to the very marrow of his bones.
· Calfa
Ճարակողք զարօտ կենաց հօտ ընտրեալ փոքրիկ. (Տաղ.։)
Ճարակէին նոքա չար գիջութեամբն. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Գ։)
oratorical;
—ն, cf. Ճարտասանութիւն.
· Calfa
Տեսակք ճարտասանականին երեք այսոքիկ են. եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
better.
· Calfa
Նոքա ճարտարագոյն գիտեն զբարին քան զձեզ։ Ե՛ւս ճարտարագոյն քան յիս գիտէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
master workman, skilled artisan;
artificer;
artist;
well made, executed with great skill.
· Calfa
Նոքա եղեն ճարտարագործք արուեստից. (Յճխ. ՟Ե։)
industrious.
· Calfa
Ոչ ոք յայնմ (արուեստի) զմեղուօք ճարտարակօք անցանիցէ. (կամ ճարտարկօք. ի Ճարտարիկ բառէ) (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
· Calfa
Յամենայնի կարօղ ես փրկել, թէպէտեւ առանց ճարտարութեան ելանիցէ ոք ի վերայ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 4։)
Որպէս ոք եթէ ճարտարութիւն իրաց ինչ գիտիցէ, եթէ՛ զնուագածութեան, եւ եթէ զբժշկութեան, եթէ զհիւսնութեան, եւ արդեամբք զճարտարութիւնն չցուցանիցէ. (Եզնիկ.։)
cf. Ճեղքում.
· Calfa
Որպէս ոք զի ճեղքիցէ զուլ այծից, այնպէս եճեղք զառիւծն. (Փիլ. սամփս.։)
to cleave, to split, to rive, to rift;
to crack, to chap, to crevice;
to cut, to incise, to make an incision;
to divide, to separate;
to tear, to rend;
to disunite, to sever.
· Calfa
Որպէս ոք զի ճեղքիցէ զուլ այծից, այնպէս եճեղք զառիւծն. (Փիլ. սամփս.։)
walk, covered walk;
terrace, corridor, gallery;
walk, gait;
ծառատունկ —, avenue, broad walk or alley, vista, boulevard.
· Calfa
Ի բաց ընկեցեալ լիցին ամենայն ճեմելիք ստորաքարշք. զի ասասցէ եւ վասն ձեր, բնակեցից ի նոսա, եւ ճեմեցայց նոքօք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
to walk, to take a walk, to walk out.
· Calfa
Ի նորոգումն կենդանութեան ճեմեցեալ։ Բնակեցից ի նոսա, եւ ճեմեցայց նոքօք. (Կոչ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Բ։)
diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.
· Calfa
Ճեպով մեծաւ։ Որ զճեպ զղջման փոքր ինչ կասեաց. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Խ՟Ը։)
cry;
warbling, chirping;
— հանել, to utter a feeble cry.
· Calfa
Ոչ ոք իշխէ բերան բանալ, եւ ճիկ հանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
cry, shrill cry, shriek, screech, scream;
squalling, wailing, outcry;
աղիողորմ —, piteous cry;
— առնուլ, բառնալ, ղճչի հարկանիլ, to cry, to make a loud outcry, to shriek, to scream, to screech, to squall, to howl, to yelp, to whine;
— բարձեալ աղաղակել, to utter piercing screams.
· Calfa
γόος, κραυγή luctus, emitus, clamor. Ճիկ մեծաձայն. ողբ. բողոք. կական. գոչիւն. կանչիւն. գուժումն. հեծութիւն. աղաղակ կանացի. կանչելը, կանչւըռտելը.
ՃԻՉ ԱՌՆՈՒԼ, ԲԱՌՆԱԼ. ԶՃՉԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. իբր Ճչել. բողոք եւ գոյժ արկանել՝ բառնալ եւ այլն.
cf. Ճղճիմ.
· Calfa
Առն ճըղճասրտի չէ՛ բարւոք մեծութիւն. (Սիրաք. ՟Ժ՟Դ. 3։ (նոր թարգ. ոչ բարւոք դնէ, առն կարճամտի։))
worm, vermin, small worm;
insect, animalcule;
reptile.
· Calfa
Ի փոքր ճիճեաց (կամ ճըճեաց) վտանգք մերձին. (Խոսր.։)
to trample, to press, to squeeze, to crush, to bruise, to compress, to contuse;
to soften, to move, to affect;
to trample on, to grind down, to oppress, to crush, to vex, to molest;
— զպտուղս, to bruise fruits;
— զսիրտ, to grieve, to oppress;
— զսիրտ ի գորով, to affect, to melt, to move to pity;
ո՞չ իսկ սիրտք մեր ճմլէին ի մեզ, did not our hearts burn within us ?
· Calfa
συντρίβω, συνθλάω contero, affligo ἑκπλίσσω excutio, opprimo. cf. ՃՄԼԵՄ. որպէս Տալ ճմլիլ սրտի. մորմոքեցուցանել. գալարեցուցանել զաղիս. վրդովել. սիրտը ցաւցընել. կսկծցընել, էրել մրկել.
Զգթածիդ զսիրտ ճմլեցոյց։ Մորմոքեալ ճմլեցուցանեն զաղէտս կարեացն սրտին ըղձից. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
true, unquestionable, real, certain, sure;
veridical, faithful, upright, frank, sincere;
in truth, truly, indeed, really, in realty, verily;
— իցէ ? is it true ?
· Calfa
Յոքն. գ. իբր Ճշմարտութիւն, եւ ուղղութիւն.
haughtiness, arrogance;
amplification;
boasting, bragging;
elocution.
· Calfa
Զծայրագոյն յոքնատեսակ ճոխաբանութեա քո սիրական գովասանական բանս. (Մագ. ՟Խ՟Բ։)
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
· Calfa
Ճոխանամք նոքօք վեր ի վերոյ քան զարժանն. (Շար.։)
to enrich, to make wealthy, to endow, to gift, to adorn;
— զոք պարգեւօք, to load with kindness, to heap up benefits, presents, honours upon one, to overwhelm with gifts.
· Calfa
boy, domestic, waiter.
· Calfa
Բառ ռմկ. Սպասաւոր. փոքրաւոր. պաշտօնեայ. արբանեակ.
form, figure, shape, cut, fashion, make;
aspect, look, appearance, air, deportment;
կերպս ի կերպս, in many shapes or forms;
in many ways, diverse;
կերպս ի կերպս լինել, to assume a borrowed shape or appearance, to be disguised, dissembled or concealed;
ի կերպս կերպս առնել, to transform into various shapes.
· Calfa
Բողոքէր դիմակս դիմակս կերպից կերպից աւաղականաց ըստ կոծողացն կաքաւելոյ. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
cf. Կերպագրեմ.
· Calfa
Իւրաքանչիւրոք յանդամոցն զիւրոյ սխալմանն զկերպ աշխարհատես ցուցանէ ... եւ այլ եւս անիրաւութիւնք բերանոյն կերպաձեւի յայնժամ. (Խոսր.։)
form, figure, visage, countenance, face, aspect, look;
presence, appearance, mien, bearing, deportment;
attitude, posture;
image, effigy;
semblance, representation;
state, condition;
character, temper, comportment;
rudiment, first element, idea;
idle fancy, whim, crotchet;
feint, pretext;
coat, dress;
cf. Կենդանագիր;
—ք բանից, sense, meaning or interpretation of a word;
անպաճոյճ —ք, a simple exterior;
անյողդողդ, աղաչաւոր —, firm countenance;
supplicating posture;
մեղկ —, an effeminate manner;
— լուրջ անժպիտ, cold, frigid, reserved, constrained air;
լուրջ եւ խիստ —, serious air, severe manner;
— սէգ եւ սպառնական, haughty, disdainful, proud, threatening air or manner;
ի —ս ծառայի, in the form of a servant;
առնուլ զ—ս ուրուք, to counterfeit the character of;
ունել զ—, զ—ս իրիք բերել յանձին, to appear like, to seem, to resemble;
ածել ի —ս, to shape, to form;
to figure;
զկերպարանս ճշմարտութեան ի ներքս բերել, to be probable, to have some truth in it;
կերպարանս տալ մտացածինս, to give false a idea of, to create an erroneous or exaggerated impression;
ընդունել զ—ս վանականութեան, to take the crowl.
· Calfa
Եւ առ այսոսիկ կերպարանաւ, նաւուղիղ ոք հաւատարիմ եւ այլն. (Բրս. թղթ.։)
to conform;
to take the form, to put on or assume a look, state, manner or appearance, to give oneself airs;
to affect, to pretend, to simulate, to feign, to counterfeit, to give oneself out for, to set up as, to pass oneself off for;
զառաքինութիւն —, to simulate virtue or probity, to affect a sanctimonious exterior;
— զանմեղութիւն, զտղայութիւն, to put on a look of innocence;
to play the child;
զխլութիւն՝ զառատաձեռնութիւն —, to give a deaf ear to;
to pretend to be generous, liberal;
cf. Խելք.
· Calfa
Որովք կերպարանի աստուածային, նոքիմբք կերպարանի եւ կատարեալ իմաստասէրն. (Սահմ. ՟Ժ։)
half;
middle;
half, semi, demi;
half, in halves, in part;
ի —, կիսով չափ, by half;
half done;
— ի —, in part, half, by halves, imperfectly;
— ժամ, half an hour;
զտասն եւ — ժամաւ, at half past ten;
— գիշեր, midnight;
ի — ճանապարհին, half way;
հեռի իբր երկու եւ — խրասախօք, about two leagues a half distant;
ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ, a cubit & a half;
ի տարւոջ եւ ի կիսում, in a year & a half;
ի —ն վերածել, to reduce to half;
— ի — բանիւ խոստանալ, to make a half promise;
to promise with the lips, insincerely;
ի — աւուրց մեռանել, to die early, in the flower or bloom of youth;
եթէ կիսոյ — ի մէնջ մեռանիցիմք, if half of us die;
մեծ — աշխարհին աւերեցաւ, half the country was ruined;
եւ ահա ի — չէ or ոչ է ի — զոր պատմեցին ինձ, not half the truth was told me;
that which was told me was not half the truth;
—ք, կիսոց, the one, the others;
—ք..., այլք... some..., others...
· Calfa
Ի կէս օրինակս նոյնպէս յոքնակի գրեալ է. այսինքն յօրինակս ինչ. (Վրդն. ծն.։)
Կէս ի կէս տեսանել, եւ ոչ կատարեալ տեսլեամբ։ Ոչ ի կէս ի կէս ինչ էին շնորհքն։ Ոչ եթէ կէս ի կէս փոքր ի շատէ տայ ինձ աստուած զհոգին. (Կոչ. ՟Զ. եւ ՟Ժ՟Ե։)
cf. Կետոս;
point, period, full stop;
moment, instant;
end, aim;
— նպատակի, aim, end, scope, object, goal;
ի — մահում, at the point of death.
· Calfa
Ըստ քերականաց եւ երկրաչափից՝ Նիշ փոքրիկ, որոյ շարունակութիւնն կազմէ զգիծ. նօգտա. եբր. նէքօտտա.
Աշխարհագրական եւ տոմարական՝ նշանակեալ ըստ հայեցուածոյ երկնից կամ արեգական. Կէտքն են այսոքիկ, կէտ երկնամիջակ, կէտ ժամադիտակ, կէտ եթերական, կէտ սուզական։ Կէտ երկնամիջակն գարնանային. կէտ ժամադիտակն ամառային. կէտ եթերական աշնանային. կէտ սուզական ձմեռային. մոքա են շրջանք բարձրութեան եւ խոնարհութեան արեգականն. (Տօմար.։)
burning, caustic.
· Calfa
Ունօղ զզօրութիւն կիզանելոյ. կիզանողական. կիզիչ. եւ Վառեալ. բորբոքեալ. էրօղ, եւ վառած.
to burn;
cf. Կիզում.
· Calfa
Կիզանէին ցաւակցութեամբ յառ նա խօսելն. այսինքն մորմոքէին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
burning, scorching;
cf. Կիզանուտ.
· Calfa
ԿԻԶԵԼԻ. φλέγων cremans, flammans, flagrans. Կիզիչ. կիզական. տոչորիչ. բոցակիզօղ. հրաբորբոք. հրափայլ.
combustive;
canstic;
incendiary
· Calfa
ἑμπρηστής, ἑμπρηστήρ qui incendit. կիզօղ. կիզանօղ. այրիչ. տոչորիչ. լուցիչ. բորբոքիչ. ծախիչ. էրօղ, վառօղ, բռնկցընօղ.
sole of the foot;
trace, track, foot-print.
· Calfa
κλών plantae pedum. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
ԿԻՆՔ 2 գ. Ներբան ոտից, որ թողու զհետս ի կոխելն, որպէս թէ զկնիք իւր ի վերայ հողոյ. կամ որ նոյն է, յետին եւ ստորին կողմն ոտից. (ուստի եզականն ունի լինել, Կին, կնի, յորմէ Զկնի, այսինքն զհետ. եւ յոք. կինք, կնեաց.) դապան, այա.
sharp, diesis;
cf. Կիսակատար.
· Calfa
Մի՛ ճանաչեսցուք զաստուած իբրեւ զկիսակս, եղբարք, իբր թէ այլ ոք իցէ արարիչ, եւ այլ ոք դատաւոր, այլ կատարելապէս ծանիցուք. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Հնգեակն ունի եւ զարականն եւ զիգականն եւ չէզոք. եւ լուծ կիսակիւ միակին չէզոք. (Մագ. ՟Ձ՟Դ։)
half-tone;
semi-vowel;
diesis, semi-tone;
flat.
· Calfa
ἠμίφωνος dimidiatam vocem edens, semivocalis. Բաղաձայն տառ՝ որ ըստ իմիք կարծի տալ յիւրմէ զձայն, իբրու կէս ձայնաւոր։ Այսպիսի են կրկնակ կոչեցեալքն, եւ ոյք շչիւն իմն կամ սուլումն կամ մրմռումն ցուցանեն ինքնին. զոր օրինակ ըստ յն. կրկնակք են. ζ, ξ, ψ եւ կիսաձայնք ζ, ξ, ψ, λ, μ, ν, ρ, ς . այլ ի հյ. թարգ. Քեր. թրակ. կրկնակ կոչին սոքա, գ, լ, խ, չ, ջ, ռ, ղ, չ, ց, եւ վասն կիսաձայնից գրի այսպէս.
Կիսաձայնք են ութ, զ, ց, ն, ժ, շ, մ, ս, թ. կիսաձայնք ասին, զի փոքր ինչ նուազ քաջաձայնք են քան զձայնաւորսն ի մրմունջս եւ ի սռինչս (կամ շռինչս)։
adj. s. adv. half.
· Calfa
Թէ յաչաց կամ ի ձեռաց ունիցի ոք կիսամասն, զիարդ եւ իցէ զհարկաւոր կեանս հայթհայթէ. (Երզն. քեր.։)