to divert one's self, to make morry, to relax one's self, to unbend ones mind, to take some diversion, to recreate ones self;
to play, to amuse one's self;
to refresh one's self;
— (մտաց յաղօթս), to be dissipated, to get heedless.
Արանց՝ որ միշտ զծովակօքն եւեթ զբօսնուին. (Ոսկ. ՟Բ. 8։)
Հաստատեա՛ զսիրտ քո հացիւ, եւ զբօսի՛ր, մինչեւ շրջեսցի օրն. եբր. սպասեա՛ կամ դեգերեա՛. յն. զինուորեա՛ց, իբր սպայեա՛ թոշակաւ. լտ. ո՛յժ առ։
diversion, sport, pastime
Լինի զբօսումն, յորժամ ոչ ոք մարդ ի միջի, այլ յապահով խաղաղարարով (ընդ անձին խօսելով). (Փիլ. լին. ՟Դ. 140։)
to divert, to recreate, to make joyful, to relax.
Զբօսուսցեն զմիտս ժողովրդոցն ի հանդէս պէսպէս խաղուց տեսանելոյ. (Վեցօր. ՟Դ։)
Մի՛ զմիտս յերկրաւոր երեւոյթս զբօսուսցուք. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Զբօսեցուցիչ.
ԶԲՕՍՈՒՑԻԿ որ եւ գրի ԶԲՈՒՍՈՒՑԻԿ. Որպէս Վերացեալ եւ վերամբարձ ինչ, յոր զբօսանին աչք եւ միտք. μετέωρος sublimis
sensibly;
sensually;
materially;
openly.
Զգալապէս գործեն (մարմինք). (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Զգալի մարմին զգալապէս եւ զնիւթ բժշկութեան սիրէ. (Ի գիրս խոսր.։)
sensible, perceptible, palpable;
—ք, the senses;
intellectual faculties;
ընդ զգալիս պշնուլ, to abandon one's self to passions;
really, truly.
αἱσθητός, -όν sensibilis, -le գրի եւ ՍԳԱԼԻ, իբր Ըսգալի. Անկեալն ընդ զգայութեամբք. զոր լինի զգալ միով ի զգայարանաց. երեւելի. նիւթական. մարմնաւոր. զգալու, աչքի տակ ընկած բան.
Ամենայն որ մարմին է, զգալի է. եւ որ անմարմին է, իմանալի է. եւ զգալի այն ասի՝ որ ընդ զգայարանացս ի ներքոյ անկանի, կամ ընդ ամենեքումբք, կամ ընդ ոմամբք, կամ ընդ միոյ. (Շ. թղթ.։)
to be infected;
to fly into a passion;
to clothe, or to dress one's self.
Ի բա՛ց հան զքուրձդ՝ զոր զգածեալ ես, ի միջոյ քումմէ։ Եւ զայն ի վերայ մերկատարր անդամոց զգածեալ. (Ոսկ. ես.։)
to feel, to be sensible of, to hear, to have a glimpse of, to learn, to know;
to scent;
— յառաջագոյն, to foresee;
անձին —, — խելաց, մտաց, to come to one's senses, to recover ones wits.
Ոչ միտքն իմանայր, եւ ոչ զգայութիւնն զգայր։ Զարարողին զգայ եւ ընդունի զլինելն, եւ ուրանայ գիտել զՏէր։ Յանծննդութենէն զգացեալ ամուլս զնոսա (գոլ). (Փիլ.։)
Զի մի՛ զգասցի զցաւս տանջանացն։ Կամիմ զի առաւելապէս զգացայց. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Թ.։)
to compassionate
Մարմինն զգայակից լինի վասն միաւորութեանն որ ի նմայն հոգի. (Պրպմ. ՟Ը։)
the five senses or wits, senses, sensorium, seat of sense;
a. sensible;
— երկարիտակ or հայելեաց, the eyes;
— հանճարոյ, մտաց, իմաստից, intellect, mind, understanding;
— սրտի, the heart.
αἱσθητήριον sensorium, sensus Գործարան զգայութեան. զգայութիւն հնգեակ .... եւ Գործի ըմբռնելոյ, ճանաչելոյ, այսինքն միտքն կամ սիրտն.
Պատեսցես զմիտս եւ զգայարանս. (Շար.։)
Զգայարան գաղտնեացս։ Ի զգայարան սրտիս միասցի. (Նար.։)
Զգայարան նշանակօք զանազանեալ դասուցն ի միմեանց. (Լմբ. պտրգ.։ Դիոն.։)
sensitive;
sensible.
sensation;
sense;
reason, understanding;
ի — գալ, to recover, to recover one's senses;
ընդ զգայութեամբ անկանել, to come under the senses;
to stand to reason;
— առնել, տալ, բերել ի-, to inform, to advise;
— առնուլ, ի զգայութեան լինիլ, to perceive, to be sensible of;
—ք, the senses.
Տեսութիւնն միայն ունի զերկիւղն, այլ զգայութիւն եւ ոչ մի ինչ լինիցի քեզ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ոչ մի ինչ զգայութիւն տանջանաց արարեր յիս. (Ճ. ՟Ա.։)
Զգայութիւն սրտին խոցոտեալ։ Իբրեւ զանասուն համարեցայ հերքեալ ի զգայութենէ։ Ի քեզ համբառնամք զձեռս, զմիտս, եւ զզգայութիւնս հոգւոց իմաստից. (Նար.։)
Ի զգայութիւն գալ ոչ կամիք. (Կլիմաք.։)
Հինգքս զգայութիւնք։ Զգայութեանց աղօտացելոց՝ եւ մարմին ծանրանայ։ Բերէ միտքն պտուղս զիմանալիսն, իսկ զգայութիւն զզգալիսն։ Շարժեալ լինի զգայութիւնն ի ստորակայէն (յառարկայէ), իսկ միտքն ի զգայութենէն. (Փիլ.։)
Մի թէ ուրոյն ուրոյն զգայութի՞ւնք (տպ. զգայարա՞նք) իցեն Աստուծոյ, եւ մին լսէ, եւ միւսն տեսանէ. (Խոսր.։)
sensitive, that has the faculty of feeling;
lively, brisk;
witty, intelligent, judicious;
—ք, the senses.
Ոչ միայն անմարմնոցն, այլ եւ զգայնոցս հնչել զձայն բերկրանաց. (Նար. կուս.։)
Զի մի՛ ակամայ, այլ զգայուն խորհրդով՝ կամաւոր բարուք գործիցէ զլաւն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Լուեալ ամենիմաստի եւ զգայուն մտաց՝ Մամիկոնեանն Վահանայ. (Փարպ.։)
Միշտ ծաղկեալ առանց զգայուն գունոց անմարմին գեղեցկութեամբն։ Լաբան թարգմանի սպիտակութիւն, լուսոյ զգայնոյ նշանակ։ Զգայուն աշխարհս. (Փիլ.։)
Յամենայն զգայնոցս որոշեցէ՛ք զձեզ. մի՛ զբաղեսցի հոգին ի ձեռն զգայութեանց. (Անան. ի պետր.։)
Որ ինչ ի զգայնոց շօշափի կամ զննի կամ ազդի, այն մարմնաւոր է. եւ որ զգայնոց ոչ ազդի, անմարմին. (Եզնիկ.։)
Գլուխ՝ առաջին է մարմնոյ, ոչ դրիւն միայն, այլ կենօք եւ զգայնօք. (Կիւրղ. ծն.։)
vigilant, discreet;
clever, alert;
sober, moderate;
wise, prudent;
honest;
— առնել, to warn, to admonish, to apprize of, to give notice, cf. Զգաստացուցանեմ;
— լինել, to perceive, cf. Զգամ.
φρόνιμος prudens, sapiens νηφάλιος, γήφων, -οῦσα vigilans, cautus σώφρων sobrius, continens, modestus, honestus իբր Զգացօղ անձին. զգօն. զգոյշ. սկօղ. հսկող. արթուն. պարկեշտ. ժուժկալ, բարեձեւ. չափաւոր յամենայնի. ողջախոհ. ողջամիտ. իմաստուն. խոհական.
Ոչ ետուն տեղի զգաստութեան ի մարմինս իւրեանց, ոչ տուաւ նոցա յարկի տեղի ի տապանի անդ՝ որ լի է զգաստիւք. (Եփր. ծն.։)
to awake, to come to ones senses;
to repent, to reflect;
to restrain one's self;
to correct, to disabuse, to undeceive one's self, to recover one's wits.
Փախի՛ր ի խօսից կանանց, եթէ կամիս զգաստանալ. (Նեղոս.։)
Նա եւ այլովք առաքինութեամբք կամիմք զգաստանալ. (Խոսր.։)
Զգաստանալ եւ ճարտարաբանել. յն. մի բառ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
sober, honest, moderate;
philosopher.
sobriety;
philosophy.
Այլ եւ ի գլուխս լերանց տեսանեմք զգաստասիրութիւն, եւ գունդս հրեշտակաց ի մարդկեղէն մարմինս երեւեալ. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 1։)
to awake, to lead back, to recall, to correct, to undeceive, to disabnse, to put out of conceit, to teach wisdom.
Զգաստացո՛ զմիտս ի թմրութենէ. (Մխ. աղ.։)
to warn, to advise, to notify, to instruct, to inform, to announce.
dress, robe, garment, clothes;
— յօրինել ումեք, to dress, to make a dress for one;
— ամենօրեայ, every day clothes;
— հարսանեաց, wedding garb;
— այրութեան, widows weeds;
սեաւ —ք, dress coat;
պաշտօնական —, regimentals;
հասարակաց —ուք, in plain or private clothes;
— աւազանին, baptismal grace;
ծառայական —, towel, napkin;
— ստին, boot, shoe;
մերկ ի —ուց, undressed, disrobed, naked;
դարան —ուց, clothes-press.
Կարմիր զգեստ (միոյ) ոտինն իբր կարմիր կօշիկ. (Խոր. ՟Ա. 23։)
clothed, dressed;
as a dress, that serves to clothe one's self with;
surrounded, covered with a dress.
Ո՞ւր այն ժամանակ, յորժամ յօրինէին նմին զլուսաթոյրն զգեստապարոյրն պատմուճան. (Պիտ.։)
dressing or robing one's self;
մարմնոյ զգեցմամբ, clothing himself in flesh.
Անսկիզբն բանն ... սկզբնաւորեալ ի կուսէն՝ մարմնով զգեցմամբ. (Շար.) այսինքն առնլով զմարմին։
Իւրով յարութեամբն շնորհեաց մարդկան զյարութիւն եւ զյոյս վերստին զգենլոյն մարմին ննջելոցն հոգւոց, զերծեալք հոգիքն անմարմինք եւ յանմարմնաբար զգեցութենէ թշնամոյն. (Ղեւոնդ.։)
cf. Զգեցութիւն.
Անսկիզբն բանն ... սկզբնաւորեալ ի կուսէն՝ մարմնով զգեցմամբ. (Շար. այսինքն առնլով զմարմին։)
to clothe, to dress, to put a dress on any one;
to furnish with clothes, to adorn;
եթէ զխոտն ի վայրի Աստուած այնպէս զգեցուցանէ, if God so clothe the grass of the field.
Զգեցոյց զնոսա։ Զգեցոյց Յակոբայ։ Զգեցուսցես Ահարոնի զպատմուճանն սուրբ։ Որ զգեցուցանէր ձեզ (կամ զձեզ) կարմիրս։ Եթէ արարի՞ անտես զմերկն կորուսեալ, եւ ոչ զգեցուցի.եւ այլն։
sly, circurnspect, considerate, guarded, wary;
sure, safe, secure;
զգուշ լինել կալ, cf. Զգուշանամ;
ի զգուշի առնել, cf. Զգուշացուցանեմ;
— վայր, place of safety.
Զգոյշք միայն խորշելոյն յԱստուծոյ, եւ ոչ մերձելոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Երկիւղիւ զիս միայն խրատել կամեցեալ՝ եդիր զիս ի զգոյշ վայրի. (Փիլ. յովն.։)
Ի զգուշի՛ արա դու զմեզ, զի մի՛ ընդ քո այլ ումեք երկիր պագանիցեմք. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
ԶԳՈՅՇ ԼԻՆԵԼ. ԶԳՈՅՇ ԿԱԼ. προσέχω (յորմէ պռօսխումէն). caveo, attendo βλέπω, ὀράω video հր. vide, videte. φυλάττω, -σσω observo Զգուշանալ. բացառական խնդրով՝ իբր Անձնապահ լինել. եւ տրականաւ՝ որպէս Ուշ ունել. միտ դնել. քաջ դիտել, հայել, տեսանել. տե՛ս, տեսէք, զգոյշ կեցիր, աղէկ նայէ.
Զգո՛յշ լեր չուտելոյ (կամ ի չուտելոյ) զարիւն։ Զգո՛յշ լեր, գուցէ անցանիցես ընդ այն տեղի։ Զգո՛յշ լերուք ի սուտ մարգարէիցն։ Զգո՛յշ եղերուք ի շանց անտի։ Տեսէ՛ք եւ զգո՛յշ լերուք յամենայն ագահութենէ։ Զգո՛յշ լերուք անձանց ի խմորոյ սադուկեցւոցն, որ է կեղծաւորութիւն։ Զգո՛յշ լեր անձին քում։ Զգո՛յշ լերուք ողորմութեան ձերում։ Զգո՛յշ լերուք սրտիւք ձերովք ամենայն բանիցս այսոցիկ։ Զգո՛յշ կացէք անձանց։ Զգո՛յշ կացէք, մի՛ ոք գիտասցէ, կամ մի՛ ոք զձեզ խաբեսցէ։ Զգո՛յշ լինիջիք պատանեկին Աբեսողոմայ։ Զգո՛յշ լեր սպասաւորութեանդ.եւ այլն։
buttock, arse, fundament;
հարկանել զ—նս, to flog;
հարուած, գան —նաց, flogging;
հարկանիլ յերաստանն, to be subject to, or afflicted with hemorrhoids.
ἔδρα anus, podex Նստոյք. յետոյք մարմնոյ՝ որով լինի նստել. որպէս եւ Նստարան ի նոյն ձեւ. եւ Թանչ ի նմին վայրի. նստուկ տեղը .... cf. պէսպէս առմամբ. (՟Ա. Թագ. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
sometimes, now and then, from time to time;
—, էր —, յ— ժամանակի, once, in days of yore, in byegone times, of old, of yore, already, formerly, in time past;
-..., -..., now …, now ...;
at times ..., at other times...;
some-times..., sometimes..., at one time..., at another;
one while..., onother while;
— այս ինչ՝ — այն ինչ, now one thing, now another.
Որ կոչելոցն էին երբեմն ժամանակաւ. (Ճ. ՟Թ. որպէս թէ յիմիք ժամանակի։)
that sings together or with another;
— լինիմ cf. Երգակցիմ.
συνῳδός concantor, congruus Ձայնակից յերգս, եւ Միաձայն միաբան յայլ իրս.
to sing together, to accompany.
ԵՐԳԱԿՑԵՄ ԵՐԳԱԿՑԻՄ. συνᾴδω concinno, consono, consentio Երգակից լինել, ի միասին երգել. ձայնակցիլ եւ միաձայնիլ յամենայնի.
song in company, accompaniment.
Միախումբ դասակցութեամբ, միապար երգակցութեամբ՝ ընծայեցուցանես ի քեզ բազմելոյդ մաքուր օրհնաբանս. (Նար. խչ.։)
to sing;
to praise;
to play;
— թռչնոց, to warble, to chirp;
— քնարաւ, to play on the lyre.
Այր մի՝ որ գիտիցէ երգել քնարաւ։ Երգէին տաւղօք եւ քնարօք եւ ծնծղայիւք։ Երգէին քնարօքն զգոհութիւնս։ Երգեսցէ քնարաւ։ Երգէր ձեռամբ իւրով, կամ ձեռօք իւրովք. (՟Ա. Թագ.։ ՟Ա. Մնաց. եւ այլն։)
singer, songster, songstress.
Ընդ երգեցիկս (յն. (իգ) մի՛ ցանկորդիր. Սիր. ՟Դ. 4։)
singer;
song-writer, composer;
musician;
chorister.
Հրեշտակաց միշտ երգեցողաց. (Նար. խչ.։)
to bite, to tear, to jeer, to cavil, to nettle, to irritate.
Զի մի՛ այպանեալք ի նոցանէ երգնծանիցեմք, այսինքն զի մի՛ կսկիծ ի սիրտ առցուք. (Խոսր. պտրգ.։)
Բարուք երգիծանէր զհինն իսրայէլ. դա՛րձ ասէ, մի՛ տար զփառս քո այլում. արդ նա ոչ զգաստացաւ. (Վահր. յար.։)
that blames, that finds fault;
mocking, taunting, scoffing.
cf. Երգիծանեմ.
Զի մի՛ առ ոտն կոխեսցեն զնոսա, եւ դարձեալ երգիծուցանիցեն ձեզ. (Մտթ. ՟Է. 6։)
cf. Երգիծանեմ.
Զի մի՛ առ ոտն կոխեսցեն զնոսա, եւ դարձեալ երգիծուցանիցեն ձեզ. (Մտթ. ՟Է. 6։)
organ;
— հարկանել, to play on -.
Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն, ոմն սոսկ, ոմն թաւ ... ըստ ձեռին շարժողին ընտրութիւն ձայնիցն երեւին, եւ գործին մի է. (Մամբր. ի ղզր.։)
cf. Երգեցող.
Երգիչ եւ պատմիչ թշուառութեանցն եղեալ (քամ), ոսոխ եւ ամբաստան լինի. (Փիլ. լին. ՟Բ. 71։)
act of singing;
song, canticle.
Ձայնակցեալ սմին ողբոց երգութեան։ Ի մէջ առեալ բանիւ երգութիւն. (Նար. ՟Ի. եւ Նար. խչ.։)
perjured, forsworn;
— գտանիլ, լինել, to perjure one's self, to break an oath, to take a false oath.
Հայեա՛ց ի սեդեկիա յերդմնազանց։ Մի՛ երդնուր, զի մի՛ լինիցիս երդմնազանց. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. կան. բենեդ.։)
swearer, that swears;
sworn.
Մոռացեալ զերդմնակուռ դաշինսն՝ որ ի միջի. (Ժող. հռոմկլ.։)
cf. Երդմնազանցութիւն.
Արգելու յերդմանէ, զի մի՛ սովորութեամբ երդմանն յերդմնահարութիւն անկանիցին, եւ սուտ եւս երդնուցուն. (Ոսկիփոր.։)
oath;
սուտ —, perjury, false oath;
— դնել, տալ, to take an oath, cf. Երդմնեցուցանեմ;
— տալ հավատարմութեան, to take the oath of fidelity, to swear fidelity;
ստել զ—, to take a false oath, to break an oath;
անհաստատ —, an unstable oath, a drunkards oath;
ձակել յերդմանէ, to unbind, to liberate from an oath, to release from an engagement.
Այսպէս ճշմարտախօսել ի վերայ իւրաքանչիւր իրիք ուսեալ, մինչ զի զբանսն՝ երդմունս գոլ համարել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ. (Զքր. ծործոր.։)
Բայց նախ երդո՛ւմն տուր յաջ քո, զի մեզ մի՛ ստեսցէ. (Բուզ. ՟Ե. 4։)
Որի՛շ է երդումն ուտել անձամբ վասն միոյ փողոյ, եւ սուտ, եւ որիշ՝ երդումն տալ առաջնորդաց եւ դատաւորաց վասն ճշմարտութեանն հաւատալոյ. (Զքր. ծործոր.։)
cf. Երեկ.
Մի՝ ի լուսանալ աւուրն, եւ մի ընդ երեակն. (Լաստ. ԺԶ։)
three years;
of three years;
—, զ—, յ—, in or during three years, every three years.
Եւ զայն ո՛չ թէ զերկեամ եւ զերեամ մի էին կրելոց, այլ զաւուրս կենաց իւրեանց. (Ոսկ. մ. Բ. 8։)
to amuse ones self until the evening, to pass the whole day, to stay till the evening;
to remain, to pass the day;
— յանկողնի, to sleep very late.
Մերթ՝ Զցերեկն անցուցանել ուրեք եւ յիմիք. յն. մնալ երեկոյի.
Յառնեն ընդ առաւօտս, եւ զհետ լինին ցքւոյն. որ երեկանան ի նմին. (Ես. ՟Ե. 11։)
evening;
ընդ երեկոյս, towards -;
բարի —, good —, good night.
Յայգուէ մինչեւ ցերեկոյ. (Ել. ՟Ժ՟Ը. 14։)
Մի ընդ առաւօտս, եւ մի ընդ երեկոյս». յն. յառաւօտու եւ յերեկոյի։ cf. Ել. (՟Ժ՟Զ. 6. եւ 8։ ՟Ի՟Թ. 39։ Երեմ. ՟Բ. 24։)
of the evening;
westerly;
evening;
յ—, from the evening;
the evening;
—ց ծով, the Atlantic Ocean.
Յերեկորեայ բաղարջ ուտիցէք ... ցերեկոյ։ Յերեկորեայն մինչեւ ցերեկոյ ( իրիկուընէ իրիկուն )։ Յերեկորեայ մինչեւ ցառաւօտ. (Ել. ՟Ժ՟Բ. 18։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 34։ ՟Ի՟Դ. 3։ Թուոց. ՟Թ. 21։ Յես. ՟Ե. 10։ Յոբ. ՟Է. 4։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 18։ ՟Լ՟Գ. 22։ Իսկ Ամովս. ՟Ը. 4. պարտի լինել ըստ յն. յերկրէ։)
Յերեկորեայ շաբաթուն մինչեւ ի լուսանալ միաշաբաթուն. (Յհ. իմ. ատ.։)
of the evening;
the evening.