painting;
zoo-graphy.
Ոչ կարաց տալ նմին ընդ կենդանագրութեանն եւ կեանս. (Լմբ. իմ.։)
to burn alive.
Զհին մարդն մեռուցեալ՝ կենդանախարուկելով զմարմինն պէսպէս առաքինութեամբք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Մարմինն կենդանախարուկեալ ի հուր աստուածութեանն լուսոյ. (Խոր. հռիփս.։)
to litter or bring forth;
to breed, to give rise to;
to vivify, to give life to.
Որ ստեղծ զբնաւս, եւ կենդանածնէ զամենայն։ Զարտաշնչեցեալ մարմինս կրկին կենդանածնես։ Կենդանածնին մահացեալք. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Կ՟Գ. ՟Խ՟Զ։)
birth, bringing forth.
Ժանտացուցիչ (ՃՃԻ), որ յապականացուէ իմիքէ կենդանածնութեանց զբնութիւնն ունի. (Նիւս. երգ.։)
cf. Կենդակ.
Զժամանակ (այսինքն զեղանակ մի) տարւոյն կատարէ ի ձեռն երից կենդանակացն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 77։)
vital, vivifical;
animal, living;
sign of the zodiac.
Տունկք ամենայն եւ բոյսք զկենդանականն միայն հաստումն ունին եւ այլն. (Մաքս. ի դիոն.։)
sign of the zodiac;
— պատկեր, portrait.
ζώδιον signum celeste in zodiaco. որ եւ կենդանատեսակ. Կենդակ. Կենդանակ. այսինքն Աստեղատուն ի կերպարանս կենդանւոյ իրիք նշանակեալ աստեղաբաշխից, որպէս Խոյ, Ցուլ, եւ այլն, թուով երկոտասան, ի վերայ զոդիակոս կոչեցեալ գօտւոյ երկնից, ընդ որ խաղայ արեգակն ամսոյ յամիս.
Եթէ կամիցիս գիտել, թէ արեգակն յորու՞մ կենդանակերպի է։ Կենդանակերպքըն են այսոքիկ. (խոյ, ցուլ, երկաւոր եւ այլն. Տօմար.։ Որպէս եւ Շիր.։ Նչ. եզեկ.։)
containing life.
Ի կնքելն զշիրիմին փականս կենդանակիր քո գերեզմանին. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
to revive, to live again, to come to life again, to be resuscitated;
to brighten up, to become animated, to glow.
Ընդ որում մեք մեռանիմք, ընդ նմին եւ կենդանանամք. (Եղիշ. ՟Է։)
cf. Կենդանածին.
Խանտալով ընդ համատոհմիցս կենդանասեր բազմամարդութիւն. (Պիտ.։)
love of life, zoophily.
Ունի անձն ըստ բնութեան զկենդանասիրութիւն. այսինքնչկամի մեռանել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
vivifying.
Հոգին է կենարար։ Երկրորդ ադամի հոգի կենդանարար. (Յհ. ՟Զ. 64։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 45։)
Կենդանարար. մարմին եւ արիւն տեառն։ Հաց կենդանարար. (Յհ. կթ.։ Աթ. ՟Ա։ Խոսր.։)
to vivify, to give life to, to animate, to reanimate, to revive;
to resuscitate.
Որպէս հայր յարուցանէ զմեռեալս եւ կենդանացուցանէ, նոյնպէս եւ որդի զորս կամի՝ կենդանացուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
Աստուած կենդանի։ Երգուաւ ի կենդանին յաւիտենից։ Դու ես որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Կենդանի եմ ես, եւ կենդանի է անուն իմ։ Զի՞նչ խնդրիցեն վասն կենդանեաց ի մեռելոց անտի։ Տակաւին կենդանի՞ իցէ հայրն ձեր։ Զամենայն մարմին կենդանի, եւ եղեւ մարդն յոդի կենդանի։ Հանցէ երկիր շունչկենդանի։ Հանչեն ջուրք զեռունս շնչոց կենդանեաց Յերկիրն կենդանեաց (այս ինքն անմահ հրեշտակաց կամ հոգւոց). եւ այլն։
Կենդանեաւ մերով տեսաք զդիակունս. (Եղիշ. միանձն.։)
life, vitality;
vivacity, animation, liveliness, spright-liness;
freshness, bloom;
health;
կրել զ—, to live, to breathe, to be living;
ի կենդանութենէ արկանել, to deprive of life, to put to death, to kill;
ի կենդանութեան իւրում;
in his lifetime, during his life;
ի — ձեր, your health !
Կենդանութեամբ իւրով ախտին ցաւոց զանդամսն ի միմեանց յօշել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 9. իբր մ. կենդանւոյն։)
quite alive, yet alive;
during life;
alive, living;
— ունել, ըմբռնել զոք, to take one alive;
— այրեցաւ, he was burnt with life yet in him.
ԿԵՆԴԱՆՒՈՅՆ ζῶν, ζῶντες vivens, viventes, vivus -um ἕμπνους respirans . որ եւ ասի ԿԵԻՆԴԱՆԵԱՒ, ԿԵՆԴԱՆԵՕՔ, այս ինքն Ի կենդանութեամբ. մինչդեռ կենդանի է. Կենդանի ըլլալով, ողջ իքէն, որջութեանը, շունչը վրան, ողջ ողջ. սաղ սաղ, սաղ իքէն.
Կենդանւոյն իջցեն ի դժոխս, կամ ի միջոյ մեղաւորաց փոխեցաւ։ Կենդանւոյն ըմբռնել, ունել, ձերբակալ առնել, այրել, ի տապակս իջուցանել, խանձատել, եւ այլն. (Սղ ՟Ծ՟Դ. 16։ Իմ. ՟Դ. 10։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Դ. Թագ. ՟Է. 12։ Առակ. ՟Ա. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 11։ ՟Է. 5։ Խոր. ՟Գ. 21։ ՃՃ.։)
fond of life.
Բնութեամբ կենսասէ՞ր եմք. (եւ անդ միշտ կենդանութիւն է. Լմբ. սղ.։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
Յաւուր պատերազմի երկաթ լաւագոյն է քան զոսկի, որպէս ի կենցաղի բան քան զճոխութիւն. (Ոսկիփոր.։)
cassar, emperor;
cf. Կայսր.
Անկանի առ կեսար (այսինքն առ յուլիոս). եւ կեսարու տուեալ զմիժագ մհրդատայ՝ շինէ զնա, եւ ի պատիւ կեսարու անուանէ զնա կեսարիա. (Յհ. կթ.։ Իսկ Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
whale;
cetus.
meat, eatables, nourishment, aliment, subsistence, food, victuals;
repast;
bait, food, provender, pasture;
prey;
fuel;
ունի՞ք ինչ —, have you any thing to eat ? — եւ ըմպելի, eating & drinking;
քաղցր ի —, sweet to eat;
— վատառողջ, misdiet;
առողջարար —, wholesome food;
ազնիւ՝ քաղցրանամ՝ փափուկ —ք, exquisite, delicious, dainty meats;
թշնամիք մեր՝ — մեր են, we can eat up our enemies like bread;
մատնելոց են նոքա ի — ձեզ, they shall be your prey;
— տալ՝ արկանել, to give to eat, to feed;
առնուլ ի —, to take for nourishment;
— առնուլ, to eat, to feed, to take food;
— լինել, to be the prey of;
— սրոյ առնել, to put to the sword;
— լինել հրոյ, to be for fuel to the flames;
—ք որովայնի եւ որովայն — կրոց, meats for the belly the belly for meats;
cf. Զուգեմ.
to give to eat, to nourish, to keep, to feed;
to maintain, to sustain, to treat;
to bring up, to rear.
Աստուած որ կերակրէ զիս ի մանկութենէ իմմէ մինչեւ ցայսօր։ Ոչ եթէ արարք արմտեաց կերակրեն զմարդ, այլ քո բանդ։ Կերակրեցի զնոսա հացիւ եւ ջրով։ Կերակրեաց զքեզ մանանայիւն յանապատի անդ, կամ արդեամբք անդաստանաց, կամ ի պարարտութենէ ցորենոյ.եւ այլն։
միշտ զհոգիս նոցա կերակրէր. (Գր. հր.։)
to eat, to mess, to nourish or feed oneself, to live, to be fed.
Որ ողորմի անանկի, ինքնկերակրեսցի։ Կերակրեսցին նովաւ ազինք։ Ի նմանէ կերակրէր ամենայն մարմին։ Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յարքունուստ, եւ այլն։ Կերակրեաց, եւ կերակրեցաւ զհացն երկնաւոր. (Ոսկ. գծ.։)
Քստմնելի ... թէ ոք զիւր մարմին կերակրի. (Լմբ. ժղ.։)
nutritive, nutritious.
Սպասաւորէր միայն կերակրողականն. (Շ. ՟ա. յհ.։)
gluttony.
Որպէս պատրաստեցէք զմարմինս ձեր զէն ի ծառայութիւն պղծութեան, այսինքն պաճուճանաց, կերեցութեան, եւ գիջութեան, ոյնպէս արդ պատրաստեցէք զմարմինս ձեր պահոց, աղօթից, եւ գձձութեան. (Եփր. հռ.։)
cf. Խրոխտումն.
Քաջքն ելեւելս զմիմեամբք առնէին ախոյանարձակ խրոխտանօք. (Արծր. ՟Գ. 15։)
cf. Խրոխտամ.
Ծանրանայ նա խրոխտել պատերազմին՝ որ առ ամենայն ուրեք. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 4։)
sand-banks, shallows, quick-sands.
Քառիբտէս, վասն խռուտ տեղեացն. զի ջուրքն ընդ ցամաքաւն ընկղմին. (Բրսղ. մրկ.։)
scarecrow, bugbear;
դոյզն ինչ —, a mere trifle, a nothing.
φόβητρον terriculum, terriculamentum. որ եւ ռմկ. խրտուիլակ, խրչլակ, խունջ, ծանակ . թ. գօրգուլուգ. Ինչ մի խրտեցուցիչ եւ ահարկու. որպիսի է եւ նմանութիւն մարդոյ կամ կենդանւոյ կանգնեալ ի պարտէզս եւ յայգիս ի խրտուցանել զթռչունս.
to scare, to startle;
to scaro or fright away.
Զի մի՛ խրտուցանիցէ (կամ խրտուսցէ) Զլսօղն անդէն ի սկզբանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ եւ Շ. մտթ.։)
Եթէ իւր միայն խնդրէր զպաշտօնն, վաղվաղակի խրտուցանէր զպաշտօնեայս իւր. (Եզնիկ.։)
Խրտուցանել զդարանագործ թշնամին. (Վրդն. երգ.։)
to be scared, to take umbrage, to shy, to start aside, to take fright, to be restive.
Ընդ խաղ խրտուսցէ ոք զերիվար, եւ կամ միայն խրտչցի ի տեսանել զոք անպատկառ. (Մխ. դտ.։)
Հողմն յետուստ վարէր, եւ ոչ խրտչէին յահագին խորոցն։ Խրտչէին միտք իմացողաց զզիարդն իմանալոյ. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)
retired, lone, lonely, solitary.
ԽՑԱՐԳԵԼ կամ ԽՑԱՒՈՐ. Արգելական ի խցի. բնակեալ ի խուց ճգնաւորական. միայնակեաց.
cf. Խցարգել.
ԽՑԱՐԳԵԼ կամ ԽՑԱՒՈՐ. Արգելական ի խցի. բնակեալ ի խուց ճգնաւորական. միայնակեաց.
to cover;
to shut.
Զաչս իմ մի՛ խփանէք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խփանեմ.
Զաչս իմ մի՛ խփանէք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
thievishly uncovering milk-pots (cat)
Կին չար՝ կաքաւ երկմիտ, կատու խփընկէց. (Ոսկիփոր.։)
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
Մի՛ զի ոչ խօթանայցես՝ մինչ մեղանչեսն, արհամարհիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
միայն խօթացեալ ի վերայ աստուծոյ հայհոյութեանցն։ Բազումքյոյժ ի վերայ քրիստոսի հայհոյութեանն խօթացեալք։ Ոչ ըստ միոյ եղանակի արտաքոյ տրտմեալեւ խոթացեալք. (Պրպմ. ՟Լ՟Է. ՟Լ՟Ը։)
stupid, dull-witted, idle, lazy, slothful.
to go mad;
to become unhappy
Յառ միոջէ տառապելոյ պահանջիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15.)
cf. Խօլանամ.
Յառ միոջէ տառապելոյ պահանջիցես. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15.)
foolishness, nonsense, folly.
noise, murmur, rumour, uproar.
Իբր խօշիւն ամբոխի լսէր պատերազմի. (Երզն. քեր.։)
Սողնոցն զխօշիւն միայն զմարդոյն առեալ, է որ ի ծակս. է՛ որ ի սորս. եւ այլն. այսինքն ոտնաձայն, կամ բարբառ աննշան. (Եզնիկ.։) որպէս թէ լծորդ իցէ ընդ խօսիւն. որպէս ռմկ. ասի խօսիլ գետնոյ, լերանց եւ այլն, իբր թնդիւն, գանգիւն։
conversing with another;
— լինել, to have an interview, to converse, to talk, to discourse, to have a chat together, to hold a conversation with.
Որ խօսի ընդ այլում. եւ նա՝ ընդ որում խօսի ոք. խօսօղ ի միասին կամ փոխանակաւ. Հետը խօսօղ.
ԽՕՍԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. λαλέω, διαλέγομαι colloquor. Խօսել ընդ ումեք, եւ ընդ միմեանս. զրոյցս առնել. ... որ եւ ռմկ. խօրաթել.
Ախորժալի յաւէտ միշտ ծառայի՝ տեառն խօսակից լինել. (Ի գիրս խոսր.։)
conference, dialogue, conversation, parley, interview;
interlocution;
discourse.
Ի քաղաքս կաճառաւ միաբանին ի խօսակցութիւն բանաւոր մարդկան. (Պիտ.։)
Դաւիթ (սաղմոսիւք) վարժեաց զիսրայէլ մտօք յաստուծոյ խօսակցութիւն. Աղօթից խօսակցութեամբ հայի եւ ինքն յաստուած։ Եզականապէս խօսակցութեամբն (այսինքն խօսելով) զանճառ եւ զանհաս նորին միութիւնն վարդապետելով. (Լմբ. առակ.։ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց այլասեռ ձայնից ի մի տեսակ զուգաշուրթն խօսակցութեան (այսինքն բարբառոյ) համահաւաքիչք. (Նար. առաք.։)
speaking, that speaks.
Վնասեսցին նոքոք, որք ունիցին զնոսա խօսելիս ի միջի. (Ի գիրս խոսր.։)
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
λαλέω, φθέγγομαι loquor διαλέγομαι dissero προσλαλέω alloquor եւ այլն. Խօսս առնել առ լսօղս. խօսել առ ոք կամ ընդ միմեանս. բարբառել. ասել. զրուցել. խօրաթել.
որ ի ձեռն հրեշտակաց խօսեցաւ բանն, հաստատուն եղեւ։ Զի՞նչ է բանն խօսեցեալ ընդ քեզ։ Թէ թաքուսցես յինէն բան մի յամենայն բանից խօսեցելոց յականջս քո.եւ այլն։
Եկեալք ի միաբանութիւն՝ խօսեսցին ի խաղաղութիւն ընդ թագաւորին յունաց. (Փարպ.։)
Աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Աղջիկն խօսեալ առն։ Այր ոք՝ որոյ խօսեալ իցէ կին։ Շինէին զշինուածս, եւ խօսէին կանայս։ Խօսեցայց զքեզ ինձ յաւիտեան։ Խօսեցայցզձեզ առն միում՝ իբրեւ զկոյս մի սուրբ յանդիման կացուցանել քրիստոսի։ Խօսեալ զմայր նորա մարիամ յովսեփու, մինչչեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ.եւ այլն։
Որոյ զկին խօսեալ իցէ, եւ կամիցի առնուլ. (Մծբ. ՟Է։)
mediator, intercessor, advocate;
messenger, announcer;
chanticleer.
Փայտ կենաց, արարչին խօսնակ, միջնորդ համարձակ. (Նար. խչ.։)
speaking;
mediator.
herald, messenger, negociator;
flag of truce;
— լինել, to parley, to negociate, to treat.
betrothed, affianced husband, intended.
Սեպհականեալ մակդիր սրբոյն յովսեփայ աստուածահայր կոչեցելոյ, որ խօսեցաւ եւ էառ իւր ի կին զամենասուրբ կոյսն, եւ մնաց միշտ առանց գիտելոյ զնա.