juice, extract, any liquid expressed, squeezed or obtained from fruits.
· Calfa
Ա՛ռ մուզ նուռն (կամ նռան), եւ ի քարէ պտուկ ա՛րկ, եւ մե՛ղմ եփէ։ Ա՛ռ մուզ, եւ անոյշ դամոն. (Բժշկարան.։)
musk;
— երէ, moschifer.
· Calfa
Իսկ ի Բժշկարանի Սօդ մեկնի՝ թօբալախ. կիպեռիս. խոտի տակ է։)
cf. Լուռ մուռ.
· Calfa
cf. ԶՄՈՒՌ. μύρρα. Բժշկարան.։ եւ Վստկ. ՟Ճ՟Խ՟Բ. ՟Ճ՟Խ՟Ե։ cf. ԼՈՒՌ ՄՈՒՌ։
flower or seed beds, garden-plot, parterre.
· Calfa
Ազգ ինչ նորին ախտի է. այն է հիւծութիւն։ (Բժշկարան.։)
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
· Calfa
Ի ձեռն ծագելոյ նորա մաշեցաւ սպառեցաւ մոլորութիւնն։ Տեսին վերինք, եւ զարմացան. եւ ներքին, եւ յիմարեցան. սատանայ, մաշեցաւ։ Զի՞ այսպէս մաշեալ մաշիս յառաւօտէ յառաւօտ. (այսինքն է՝ զի՞ օրըստօրէ երթաս եւ տժգունիս։) Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր.։)
dermopterous;
hymenopteral;
hymenopter.
· Calfa
Մաշկաթեւ, կամ մաշկթեւ. երասա. (Բժշկարան.։)
book;
parchment, scroll, roll, register;
code, manuscript;
աստուածային, աստուածաշունչ —ք, the Holy Scriptures, — Bible;
—ենից դարան, library;
ի —ենի հարկանել, տալ, to write, to set down or couch in writing, to register, to record;
մատեան — գունգ, the immortal band (Persian cavalry).
· Calfa
Թուղթ կամ գիրք մագաղաթեայ. քարտէս. մուրհակ. կոնդակ. յիշատակարան. հատոր գրոց։ Որպէս χαρτίον chartula, charta μεμβράνα membrana. Թուղթ կամ մագաղաթ, տե՛ս (Երեմ. ՟Լ՟Զ. 6. 14. 20. 21. 29։ ՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 13։)
to write, to compose, to trace.
· Calfa
Յիշատակարանս առանձին մատնանշան ծաղկեցուցանել. (Կորիւն.։)
s. med. whitlow, panaris, felon.
· Calfa
παρονυχία recluvia, reclivia. Առ շրթամբք մատանց մօտ յեղնգունս բուսեալն միս աւելորդ. ելունդ։ (Բժշկարան.։)
s. bot. liquorice;
սուտ —, wild, milk-vetch, astragal;
—ի արմատ, peony.
· Calfa
γλυκεῖα, γλυκυσιδή radix dulcis, glycyside, paeonia. ռմկ. մատիտակ, մարուխ, մարախ . Բոյս՝ յորոյ վերայ իջանէ գազպէն. եւ արմատ նորա քացր յոյժ, որ վարի ի պէտս դեղոց։ Վստկ.։ Բժշկարան. ։ ի բառս Գաղիանոսի ՝ Մատուտակ, ըստ յն. ղլիգի՛ս, այսինքն քաղցրիկ. եւ Մատուտակի արմատ, ղլիգի՛րրիզա այսինքն քաղցրարմատ։ ... պէյան. պօյան ... որ է յն. լտ. բղօնիա.
locust;
grass-hopper;
մարախ քաղցր —, cf. Մատուտակ.
· Calfa
ՔԱՂՑՐ ՄԱՐԱԽ կամ ՄԱՐՈՒԽ. cf. ՄԱՏՈՒՏԱԿ։ Գաղիան.։ եւ Բժշկարան.։ (Ուստի եւ ոմանք ի մշեցւոց կամ ի տարոնացւոց համարին՝ թէ կերակուր սրբոյ մկրտչին յանապատի էր մատուտակ։)
litharge of silver, yellow, white litharge.
· Calfa
ՄԱՐԴԱՍԱՆԿ կամ ՄԱՐՏԱՍԱՆԿ. ի բառս Գաղիանոսի եւ Մուրտասանգ, Քար մարցանկ, ի Բժշկարանս. ռմկ. միւրտէսէնկ, մուրդէգ. Հանք կամ ներկ եւ դեղ. ըստ յն. λιθάργυρος , արծաթաքար, որպէս փրփուր արծաթոյ.
cf. Մարզանոն.
· Calfa
ՄԱՐԶԱՆԳՈՇ կամ ՄԱՐԶԱՆՈՆ. cf. ՄԿՆԱԿԱՆՋ. քէքլիք օթու զոր Լեհ. նոյն համարի ընդ Մարեմայ խոտ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
s. bot. pilosella, creeping mouse-ear.
· Calfa
ՄԱՐԶԱՆԳՈՇ կամ ՄԱՐԶԱՆՈՆ. cf. ՄԿՆԱԿԱՆՋ. զոր Լեհ. նոյն համարի ընդ Մարեմայ խոտ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
s. bot. cf. Մատուտակ.
· Calfa
Մարուխ, մատուտակ. պույան, սուս։ Մարուխի քամուքս. ռաբասուս. (Բժշկարան.։)
crack-brained, cracked, crazed, frantic, frenetic, mad.
· Calfa
Հիւանդութեամբ տկարանալ զխորհրդական որոշելով, որք ի բժշկութեան են հմուտ, մտաբախ զախտս զայս կոչեն. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
store, deposit;
warehouse;
purveyor;
երկինք նմացօղոյ, the heavens shall drop down dew.
· Calfa
Համբարակ եւ պահապան աստուածային կտակարանացն։ Եդիցն զուխտ իմ ի մէջ իմ եւ քո՝ յայտնէ համբարակ եւ պահպանութիւն առաքինւոյ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 40։)
s. anat. uterus, the womb.
· Calfa
Մայրենի արգանդ, իբր բնակարան համբակի, կամ համբարանոց՝ նմանութեամբ. րահմ, օղլան, եաթաղը։
s. adj. Armenian;
—ք, Armenia;
—ք or —եր, the -s, the — nation;
— լեզու, բարբառ, the Armenian language;
թարգմանել ի —, յեղուկ ի — բան, to translate into —, into the — language.
· Calfa
ՀԱՅԿԱՒ կամ ՀԱՅՈՑ ԿԱՒ. գ. Ազգ ընտիր եւ կարմրորակ կաւոյ ի հայս։ Բժշկարան.։ (Ոմանք գրեցին՝ Հայկաւակ։)
Armenian;
in Armenian;
— գիր, Armenian writing;
— տառիւք, in Armenian letters or characters;
— լեզու, դպրութիւն, the Armenian language, literature;
ուսնանել զ—, to learn, to study -;
— թարգմանել, to translate into -;
— գիտ՞էք, խօսի՞ք, do you know Armenian ? do you speak Armenian ?.
· Calfa
Նշանագիրս հայերէն։ Զհայերէն աթութայսն։ Ոչ գիյին դեռեւս հայերէն լսողութեամբ սուրբ կտակարանք. (Փարպ.։)
Armenian bole.
· Calfa
ՀԱՅԿԱՒ կամ ՀԱՅՈՑ ԿԱՒ. βῶλος ἁρμένιος bolus armeniacus. ռմկ. քիլ էրմէնի, թին թրմանի, քիլի սուրխ. Ազգ ընտիր եւ կարմրորակ կաւոյ ի հայս։ Բժշկարան.։ (Ոմանք գրեցին՝ Հայկաւակ։)
cf. Հայրապետարան.
· Calfa
Բնակարան կամ տուն հայրապետի. պատրիարգարան. կաթողիկոսարան. աթոռ եպիսկոպոսի.
place of rest;
temporary altar;
tomb, sepulchre.
· Calfa
Վայր հանգստեան. տեղի հանգչելոյ. որպէս բնակարան, անկողին, աթոռ, նաւահանգիստ, եւ այլն.
to be sick, ill, indisposed, unwell, poorly.
· Calfa
ἁρρωστέω, μαλακίζομαι aegroto, langueo ἁλγέω doleo ἁποκάμνω laboro. հիւանդանալ. ախտանալ. տկարանալ. որ եւ Աշխատիլ ասի. հիւընտնալ. ... տե՛ս (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 2։ Դան. ՟Ը. 27։ Փիլիպ. ՟Բ. 27։)
siekness, illness, indisposition, infirmity.
· Calfa
Սակս յոլովակի տկարանալոյն խօթութիւն՝ զոր ի բազմօրինակ մեղսն. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
to spend, to expend;
to eat, to use, to consume, to waste, to reduce to nothing, to exhaust;
to absorb;
to devour;
to corrode;
*to sell;
— զժամանակն, to waste, to throw away one's time;
— զինչս, to dissipate one's fortune;
զվաստակս —, to lose one's labor, to have one's labor for one's pains;
ի զուր զբանսն —, to speak to no purpose, to talk to the winds;
հրոյ —, ի հուր —, to consume by fire;
— առաւել քան զսովորականն, to exceed the ordinary expenditure.
· Calfa
Զծախ իւղոյն յարգէ, եւ զծախելեացն յիշատակարան պատմեն ամենայն ուրեք. (Կորիւն.) (այսնքն ծախողաց, կամ մարիամու)։
veil, muffler;
roof, cover, refuge, shelter.
· Calfa
Ծածկոյթ. ծածկարան. քօղ. եւ Հովանի.
Դիւրաւ առնոյր զծածկոց երեսաց կտակարանացն աստուծոյ. (Ուռհ.։)
to cause to flower or flourish;
to adorn with flowers.
· Calfa
Յիշատակարանս առանձին մատնանշան ծաղկեցուցանել. այսինքն ի լոյս ընծայել շարագրութեամբ. (Կորիւն.։)
antimony black;
ամալ — յաչս, to blacken with antimony, to paint the eyebrows;
ի— եւ ի սնգոյր շպարել, to put on rouge, to paint one's face;
— քար, ծարուր, ծարրաքար, antimony, stibium;
ծարատ, antimoniate.
· Calfa
ԾԱՐԻՐ ՔԱՐ. ԾԱՐՐԱՔԱՐ. որ եւ ԾԱՐՈՒՐ ասի, եւ ԱՆԱՂԱԾ ԾԱՐՈՅՐ. նիւթ ծարրոյ. այս ինքն քարն չեւ աղացեալ. ... տե՛ս եւ ԹՈՒԹԻ ԱՉԱՑ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Հին բռ.։)
s. ornith. nightingale, philomel.
· Calfa
Մերթ նոյն ընդ Ծիծառն. ռմկ. ծծըռնուկ, ծծռնիկ. (Բժշկարան.։ Նիւս. երգ.։)
s. bot. apricot;
abricotier.
· Calfa
Պարկուկ. Պտուղ դեղին կարմրորակ, անոյշ թթուաշ. ... քեյսի , որոյ միջուկն է անոյշ. եւ զէրտալի, լեղի կորիզով։ Յն. լտ. եւ իտ. խնձոր հայոց ասեն. (Malum) Armeniacum, armellino, meliaca, albicocco. կամ προκόκκιον bricoccon, bricoccoli. որ է աղաւաղեալն բառիս (Պարկուկ։ Բժշկարան.։ Վստկ.։)
to debilitate, to weaken, to extenuate, to emaciate, to consume, to make lean or hectic.
· Calfa
(լծ. ծորել, սորել, թորել) φθίω, φθίνω corrumpo, macero, tabefacio τήκω liquo. Հիւծել. հալել մաշել. տկարացուցանել. եւ Ծախալ. կր. ձ. Հիւծիլ. մաշիլ. տկարանալ. ἁσθενέω, τήκομαι deficio, marcesco, tabesco, liquor. նիհարացնել. կր. նիհարնալ, վատուժնալ, հալիլ մաշիլ.
s. med. strangles, quinsy.
· Calfa
τὰ περιίσθμια tonsillae. ի Բժշկարանի ՝ ըստ վերծանելոյ Ստեփ. լեհ. իբր Ուռոյց կոկորդի յարմատն լեզուի ի ջերմութենէ եւ ի ծարաւոյ առթեալ.
lemon, citron;
օշարակ —ի, or —աջուր, lemonade.
· Calfa
Պտուղ մշտադալար տնկոյ՝ ձուաձեւ, դեղին, թթու ախորժ, որոյ խոշորն կոչի կիտր կամ կիտրոն. իլիմոն, լիմուն. յն. լտ. լիմօնիօն, լիմօնիում։ (Բժշկարան.։ Վստկ.։)
s. bot. flea-bane.
· Calfa
γλήχων puleium. դեղ լուոյ. խոտ ինչ հոտաւէտ. որ եւ ԼՈՒԱԽՈՏ. լւադեղ, լուիդեղ, լուխոտ. պուտէնգ, բուտենճ, Բուտէնճ, ֆիլիսքիւն։ (Բժշկարան.։) cf. ԽԱՇ. (աայլ է եւ գիրէ օթու, սինիրլիւ եափրագ. ψύλλιον herba pulicaria ).
cf. Լուսաճաճանչ.
· Calfa
Ընդ անմարմնոցն հոյլսն լուսաճեմ տարերցն (լուսաւորաց երկնից) զգոյնս արեանանեղին։ Լուսաճեմբնակարան կարեաց՝ խորան դասուց հրեշտակաց։ Երկնանման լուսաճեմ խորան. (Շար.։)
s. bot. Lotus
· Calfa
ԼՈՒՏԱՍ կամ ԼՈՏԱՍ. λωτός lotus. Անուն անկոյ, եւ խոտոյ։ Լուտաս լիբիոյ կնմափրիկէ բերէ պտուղ ազնիւ. ա՛յլ է եւ տունկ ինչ յեգիպտոս, եւ այլն. (Բժշկարան.։)
cf. Լուտաս.
· Calfa
ԼՈՒՏԱՍ կամ ԼՈՏԱՍ. λωτός lotus. Անուն անկոյ, եւ խոտոյ։ Լուտաս լիբիոյ կնմափրիկէ բերէ պտուղ ազնիւ. ա՛յլ է եւ տունկ ինչ յեգիպտոս, եւ այլն. (Բժշկարան.։)
hearing, audition;
obedience, docility.
· Calfa
Ոչ գոյին դեռեւս հայերէն լսողութեամբ սուրբ կատակարանք. (Փարպ.։)
s. bot. bryony, snakeweed;
anthropomorphon, mandragora root.
· Calfa
ԼՕՇՏԱԿ կամ ԼՈՇՏԱԿ. Բոյս՝ որ պատատի զորթով. եւ կոչի նաեւ Որթ սպիտակ. ըստ ոմանց՝ յն. վռիօնի՛ա, ամբէ՛լօս լիւգի՛. իտ. պռիօնիա. լտ. վի՛թիս ա՛լպա։ (Բժշկարան.) (ուր մեկնի, ուրունկուլ. ֆաչարա)։ եւ Վստկ.։
pavilion, tent;
vault of heaven;
altar;
residence, habitation, dwelling;
chessboard, back-gammon board;
— վկայութեան, the Tabernacle;
— արքունի, royal palace, court;
աւագ —, high altar;
*գոգնոց —ի, frontal;
table.
· Calfa
ԽՈՐԱՆ. Նմանութեամբ մարմինն կոչի խորան հոգւոյ մարդոյն, կամ մարդն որպէս բնակարան նստուծոյ. (Նար. ՟ժթ. ՟լե. ՟կե. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Խաւարծիլ.
· Calfa
Խաւարծիլ. գաբծիլ. ռմկ. խործիլ. Տունկ խաչնդեղոյ. գաբ. ռէվէնտ ։ (Բժշկարան.։) (Խործովիլ ըստ Լեհ. Ազգ խեցեմորթի գոհարաց եւ մարգարտաց. այլ ըստխոտրջրեցւոց՝ Ազգ կերակրոյ փոխընդով եւ իւղով զանգեալ։)
adviser, counsellor;
confident.
· Calfa
Աշակերտք նորոյ կտակարանաց, եւ խորհրդակիցք տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի. (Կոչ. ՟Ա։)
gynecaeum, harem, womens appartments.
· Calfa
γυναικεῖον gynaeceum. Կանանոց. բնակարան կանանց.
cook;
chop-house keeper.
· Calfa
Խորտկարանքն լուանային սկաւառակսն եւ զպուտուկսն. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)
incense;
aromatic substances;
incense, flattery.
· Calfa
ՀՈՌՄԻ ԽՈՒՆԿ, կամ ՍՊԻՏԱԿ ԽՈՒՆԿ, կամ Սեւ եւ Կանաչագոյն խունկ. լատան. լատէն։ (Գաղիան, եւ Բժշկարան.։ եւ Հին բռ.։)