pepper;
— լոսեալ, ground or pounded -;
համեմել —աւ, to -.
Հնդկային աշխարհն, ուստի գային պղպեղ եւ մետաքս. (Ճ. ՟Ա.։)
to muddy, to disturb, to make turbid, to mix, to mingle;
to thicken;
to disturb, to discompose, to cause trouble, to perplex, to confound, to perturb.
Եկայք իջցուք եւ պղտորեսցուք զլեզուս նոցա, եւ ոչ ասաց թէ գնացէք իջէք եւ պղտորեցէք։ Իբրեւ առ հաւասարութիւն գործոյն յայտնի առնէր զպղտորեսցուքն ասելով. (Ագաթ.։)
turbidness, muddiness;
trouble, broil, agitation, disorder, confusion.
Յորժամ բարձրանան մոլարքն ի վերին անշարժութիւն մերձ, առնին պղտորումք եւ կայծակունք. (Ոսկիփոր.։)
firmly, tightly, strongly;
steadily, steadfastly;
constantly, earnestly, diligently;
— չարախօսէին զինէն, they stood and vehemently accused me.
Պնդագոյնս դնէին վկայութիւնս՝ մեռանել ի վերայ նորա. (Իգն.։)
reckoner, calculator, book-keeper, accountant, auditor of accounts;
տուն, տեղի —ի, counting-house;
accountant's office, ciphering.
Նոքա եւ համարակարք երկայն ճանապարհաց, նոքա եւ ուղեգնացք աշխարհի. (Ագաթ.։)
reckoner, arithmetician.
Անանիայի շիրակայնւոյ համարողի։
arithmetical.
Թուականին յարակայանայ համարողականն։ Համարողականն զգալի թուականութեամբն բաղկանայ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ եւ Ճ. ՟Ը.։ Երզն. քեր.։)
Երկրաչափութիւնն, եւ համարողութեանն ճշմարտութիւն զկայանս աստեղացն նշմարէ. (Վեցօր. ՟Ա։)
arithmetic, ciphering.
Թուականին յարակայանայ համարողականն։ Համարողականն զգալի թուականութեամբն բաղկանայ. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։ եւ Ճ. ՟Ը.։ Երզն. քեր.։)
Երկրաչափութիւնն, եւ համարողութեանն ճշմարտութիւն զկայանս աստեղացն նշմարէ. (Վեցօր. ՟Ա։)
of equal glory or honour.
Յամօթ լիցին այնոքիկ, որ զհաճոյն եւ զհամափառ վկայեալն (ի հօրէ՝) վկային հակառակ ուսուցանեն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ձ՟Է։)
Ի մարդկայինս, Զուգապատիւ, կամ նոյնպէս փառաւոր.
to warehouse;
to provide, to furnish food, to victual, to revictual, to lay in a stock of, to store;
to lay by, to hold in reserve, to amass, to gather, to treasure up.
Համբարեալ կայցէ քեզ ի ժամանակս թշնամեաց յօր մարտի. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 23։)
lifting up, elevation, ascension, rising, ascent;
Ascension-day.
Խաչանիշ համբարձմամբ ձեռացն մովսիսի ընդդէմ ամաղեկայ. կամ բարձմամբ աչաց սպասէին հոգւոյն. (Շար.։)
to celebrate, to sing the praises of, to praise;
to make public, to divulge, to let out, to noise or rumour abroad, to publish, to make known every where.
Սակայն զամենայն՝ ուղեղ համբաւեաց. (Պղատ. օրին.) այս ինքն ուղեղ կոչմամբ վերաձայնեաց։
cf. Համբերատար.
Ուր կայցէ համբերութիւն. ժուժկալական. տոկուն, եւ համբերօղ. համբերելով.
patient, suffering, enduring.
Համբերութեամբ տարեալ. սիրով կրեալ կամ կրօղ. երկայնամիտ ոգւով տոկացեալ.
Համբերատար ժուժկալութիւն (փրկչին, եւ վկայից). (Ագաթ.։ Շ. յկ. ՟Բ։ Լմբ. իմ.։ Ճ։ Հ=Յ. յունիս. ՟Բ.։)
affairs requiring patience, annoyances, troubles.
ὐπομενετά sustinenda. Իրք՝ որոց պարտ է կամ լինի համբերել. նիւթք եւ առարկայք համբերութեան.
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
ὐπομένω, ὐποφέρω sustineo, suffero, tolero եւ այլն. διακαρτερέω perduro. Բերել յանձին սիրով եւ երկայնմտութեամբ զընդդէմսն յօժարութեան. կրել զկիրս եւ զվիշտս անտրտունջ. տանել իրաց ծանունց. հանդուրժել. ժուժկալել. հանդարտել. անխռով, եւ յուսով սպասել.
patience, suffering;
hope, expectation, confidence;
time, delay;
տանել համբերութեամբ, to be patient, to bear with patience;
կորուսանել զ—, to lose one's patience, to grow impatient;
տալ կորուսանել զ—, to put quite out of patience;
cf. Թոյլ.
ὐπομονή patientia. Համբերելն. ժուժկալութիւն վշտաց. երկայնմտութիւն. եւ Ակնկալութիւն.
proportional, analogical;
comparative.
ἁναλογικός amalogicus. Ուր կայցէ համեմատութիւն ինչ.
Armenian, of — race.
Որ է ի սեռէ հայոց, կամ ի սերնդոց հայկայ. հայ.
look, sight, view.
Պայծառ հայեցիւք տեսցուք։ Զնոյն առցէ (յառ) ի լոյսն հայեցից։ Յարեւելս կոյս դարձուցանէ յաստուածայնոյն լուսոյ կայս, եւ հայեացս. (Դիոն. եկեղ.։)
glance, look, peep;
sight, view;
aspect, appearance, presence;
spectacle, prospect;
անյողդողդ —, firm, steady, look;
ի խոնարհ ունել զ—ս, to cast down the eyes;
ակն տալ or դնել —ովք աչաց, to cast an amorous eye upon, to ogle;
to dote upon.
Մերձակայքն՝ որք բամբասէին զհայեցուածս նորա՝ մատուցեալ հարցանէին. (Գր. հր.։)
like Haig, valorously, courageously.
Իբրեւ զհայկ՝ ահաւոր զօրութեամբ, ուժով. հսկայաբար. դիւցազնաբար.
of the race of Haig, Armenian.
Որ է ի զարմէ հայկայ հայկազն. արամեան.
cf. Հայկազուն.
որ եւ ՀԱՅԿԱԶՈՒՆ. Որ է յազնէ հայկայ. եւ Ազգ հայկայ. հայ. հայք.
Haiganian, Armenian.
Սեպհական հայկայ, եւ սերնդոց նորա հայոց. հայու, հայերէն, հայ.
gigantic.
Ունօղ զչափ հասակի հայկայ. հսկայաձեւ. վիթխարի.
Հսկայք (ասէ), կամեցեալ ցուցանել առաւելութիւն մեծութեան մարմնոց, եւ հայկաչափաց. (Փիլ. լին. ՟Ա. 92։)
Haig-hearted, courageous, dauntless, intrepid, valiant, bold, manly.
Ունօղ զսիրտ եւ զքաջութիւն հանգոյն հայկայ. հզօր. արի.
the centre of Armenia;
Armenian anthology.
Երկիր տէրութեան Հայկայ.
Haighian, Armenian;
— գրոհ, the — nation.
ՀԱՅԿԵԱՆ որ եւ ՀԱՅԿԱԿԱՆ. Որ է ի հայկայ կամ ի ծննդոց նորա.
father;
papa, pa;
dad;
father, chief;
founder;
author, inventor;
— մեր, the Lord's prayer;
— երկնաւոր, գթութեան, heavenly Father, God of mercy;
հարք եկեղեցւոյ, the fathers of the church;
հարք միանձունք, old anchorites;
հարք մեր, our fathers, forefathers, ancestors;
— աշխարհի, Adam;
յարգոյ —, Reverend Father;
բարեյիշատակ —ն իսահակ, Father Isaac of blessed memory;
— սուրբ, holy father;
— խոստովանութեան, confessor;
հոգեւոր —, spiritual father;
— հայրենեաց, ժողովրդեան, աղքատաց, father of his country, of the people, of the poor;
քերթողաց —, father of Armenian literature, Moses of Khoren;
— պատմագրաց, father of history, Herodotus;
— եւ մայր, father and mother, parents;
որդի ի հօրէ, from father to son;
— իբրեւ զ—, like a fatherly, paternal;
ազնիւ, բարեգութ —, good, tender father;
— սիրտ, գութ, սէր հօր, the heart, tenderness, love of a father, paternal, fatherly affection;
սիրել, պատուել զ—, զօրավիգն լինել հօրին, to love, honour and succour one's father;
յաւելուլ առ հարս, to go the way of all flesh, to go to kingdom come, to die;
ննջեաց ընդ հարս իւր, he slept with his fathers;
— որդւովք բերկրեալ, a father happy in his children;
— մարդպետ, kislar-agasi, master of eunuchs.
Կայէն ծնաւ անիծիւք, զոր զգեցեալ էին հարք նորա։ Օր մի երբեմն՝ զի ոչ գիտէին հարց նոցա, ասէ կայէն ցհաբէլ, ե՛կ երթա՛մք ի դաշտ։ Զադամ եւ զեւայ զհարս ամենայն երկրի։ Ունկնդիր եղեւ յակոբ հարց իւրոց (սահակայ եւ հռեբեկայ). (Եփր. ծն.։)
adopted father.
Տէր ներսէս էր հայրագիր կոստանդնի կայսեր. (Կաղանկտ.։)
paternal;
native, natal;
— ժառանգութիւն, patrimony;
— գաւառ, աշխարհ, երկիր, cf. Հայրենիք.
Որ զհայրենիսն փաղաղեաց, եւ եղջերն ցանկայր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
Հայցել աղօթոս եւ օրհնութիւնս ի նմանէ։ Հայցել առնուլ զպատանդս ի կայսերէ։ Հայցէին կցորդակից ինքեանց լինել. (Յհ. կթ.։)
the asking;
exaction;
proof.
Հայցման աղօթից։ Աղօթից հայցման։ Ներկայիս հայցմունք. (Նար.։)
running or flowing continually.
Բխմունք հանապազահոսք, մշտակայլակք, եւ յարընթացք. (Նար. առաք.։)
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
Շաբաթ՝ հանգիստ տեառն։ Դա՛րձ անձն իմ ի հանգիստ քո։ Հանգիստ ոտից կամ իրանաց, անձանց (այսինքն հոգւոց)։ Տեղի կամ կայք հանգստեան։ Այր հանգստեան։ Օր հանգստեան.եւ այլն։
Կամ Դադարք. կայան. բնակութիւն.
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Գերեզման. որ եւ ԳԻՐ ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ. հանգստարան. քնարան. շիրիմ. տապան. վկայարան ի տեղւոջ թաղման սրբոց.
Ի տաճարի հանգստեան սրբոց վկայիցն. (Շար.։)
to be equal, like, to resemble.
Թէպէտ եւ յայլսն հանգիտացաւ սմա իւրն լծակից, սակայն նուազանալ յայսմ երեւել քան զզուգակիցս. (Պիտ.։)
knot;
tie, bond;
station, post, stage, resting-place;
cf. Կայարան;
գորդեան —, the Gordian knot;
knot, joint;
knotty point, rub, difficulty, intricacy, tangle;
note;
վերելից or վերամբարձ, վայրաբեր, ascending, descending node;
գիծ —գուցից, nodal line;
— առնուլ, to make or tie a knot, to knot;
արձակել զ—ն, to untie, to loosen or undo a knot;
լուծանել զ—սն, to untie or cut the knot of a difficulty or question, to delucidate;
— ի —գուցէ փախչել, to flee by post, or by relays of horses.
to repose, to give repose, to leave to rest;
to recruit, to relax, to refresh, to ease, to recreate;
to lay, to set, to put, to place;
to finish, to end;
to bury, to inter;
to translate, to remove to heaven;
to make happy, to beatify, to glorify;
— յերկոց տունջեան, to rest from daily labour, to repose.
Հանգուսցուք զվկայսս աստուծոյ, զի եւ սոքա զձեզ հանգուսցեն ի տանջանաց. (Ագաթ.։)
tombs, cemetry, catacombs.
Յանի՝ ի թագաւորաբնակ կայանսն հանգստանոցաց գերեզմանաց թագաւորացն հայոց. (Ագաթ.։)
too fond of one's ease.
Եթէ հանգստասէր իցես, մի՛ կարծիցես՝ թէ այլ հանգիստ մեծ եւ կարեւոր կայցէ քան զհանգիստ պատգամացն աստուծոյ. (Վեցօր. ՟Ը։)
place of rest;
temporary altar;
tomb, sepulchre.
ՀԱՆԳՍՏԱՐԱՆ. Գերեզման. քնարան. շիրիմ. տապան. որ եւ ՀԱՆԳԻՍՏ. Դիր հանգստեան. եւ Վկայարանն.
to tranquillize, to appease, to calm;
to render tranquil, to soften;
to be appeased, calmed, tranquillized;
to abate, to be settled, to diminish, to assuage;
to hold one's peace, to keep silence;
to support, to endure, to suffer, to resist, to be able;
— զկիրս, զամբոխեալ միտս ուրուք, to calm the passions, to relieve anxiety.
Ի շաբաթուն հանդարտեցին վասն պատուիրանին։ Հանդարտեսցես, եւ ոչ ոք իցէ՝ որ պատերազմիցի ընդ քեզ։ Բարիքն հանդարտեն յամենայն ժամ։ Եղիուս հանդարտեաց ի տալոյ պատասխանի յոբայ։ Հանդարտեաց ահն հեթանոսաց։ Հանդարտեաց երկիրն յուդայ ամս տասն։ Ոչ հանդարտէին, այլ ի նմին խռովութեան կային։ Հանդարտելոցն յուսով։ Հանդարտեա՛ եւ մնա՛ դու ի բանակիս քում։ Մինչեւ յե՞րբ ոչ դադարիցես. (հանդարտեա՛, զի եւ մե՛ք խօսեսցուք. եւ այլն։)
slowly, softly, gently, quietly, smoothly.
Էշ ստանայ, եւ նա հանդարտիկ ի հնազանդութիւն բեռնակրութեան կայ. (Ոսկ. ես.։)
to prepare oneself, to get ready, to be in readiness, to set about, to fall to, to be about to, on the point of, going to;
to dress, to put on one's clothes, to clothe oneself;
— ի չու, to get ready or prepare for a journey;
—ձեալ էր դարձ առնել ի տուն, he was ready to return, or was on the point of returning home.
ՀԱՆԴԵՐՁԵԱԼ ելոյ, եալք, ելոց. ա.գ. μέλλων, ἑρχόμενος futurus, venturus. Որ ինչ գալոց է, կամ լինելոց, կամ ակնկալելի. առաջիկայ. ապագայ. ապառնի. պատրաստեալ.
Հանդերձեալ ասի՝ որ լինելոցն է, չեւ եւս լեալն։ Վասն զի ակնկալութեամբ սպասեմք առնուլ զառաջիկայն, հանդերձեալ կոչեմք. (Խոսր.։)
Երեք մասունք ժամանակիս, անցեալն եւ առաջիկայս եւ հանդերձեալքն. (Մեկն. ղկ.։)
before, in face, in presence of, in front, opposite;
against;
ի —, ի —դիպէ, ի —դիպոյ or —պոջ, before, in front;
convenient, fit, proper.
Ե՛րթ առ փարաւոն, կացցե՛ս հանդէպ նորա։ Ի գեօղն որ հանդէպ մեր կայ։ Բանակեցաւ հանդէպ լերինն։ Ժողովեցին հանդէպ վիմին։ Որ դիտէ հանդէպ դամասկոսի։ Ընթանայր հանդէպ իւր։ Երեսք քրոբէիցն հանդէպ միմեանց։ Կացցէ արդարն բազում համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց իւրոց.եւ այլն։
Ի քրմաց անտի՝ որք հանդէպն կային. (Զենոբ.։)
encounter;
coincidence;
—ումն միմեանց, interview, meeting.
Երթայ ի հանդիպումն մեծի կայսերն. (Յհ. կթ.։)
agonotheta, gymnasiarch, agonistarch;
president or chief of a ceremony, assembly, combat, show;
*expositor, exhibiter.
Երկնաւոր հանդիսադիր (վկայից). (Շար.։ Լմբ. սղ.։)
companion in an assembly or solemnity;
companion in arms, fellow-soldier, comrade.
Վասն սպանման միայն պարտ իցէ վկայել, եւ հանդիսակից լինել. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Հան.
Վասն գագկայ իմ պապոյն, եւ կատային իմ հանկանն. (Յիշատ.։)