placed in the chief seat, seated in the highest place;
president;
—ք, precedence, primacy, the first, highest or most honourable place.
πρόεδρος praeses, praesul, primae sedis. Նախագահ. գահագլուխ. նախաթոռ. եւ Նախապատիւ.
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
Գինի կոչէ տէրն զբանական ուրախութիւնն. զորոց յառաջադէմ միտք ոչ փոքր ինչ ունին զխնամակալութիւնն. (Բրս. յուդիտ.։)
ՅԱՌԱՋԱԴԷՄ. մ. Յառաջ խաղալով, դիմելով. զարգացմամբ. առաւելութեամբ.
to advance, to go forward, to progress, to make progress, to profit, to succeed.
Այլ ոչ եւս յառաջադիմի ի կռոցն պաշտելութիւն. (Ճ. ՟Բ.։)
advancement, progress, improvement, amelioration.
προκοπή profectus, progressus τὸ πρόσον, πρόαν, ἑπίδοσις incrementum. Յառաջադէմն գոլ. զարգացումն. յառաջատութիւն. աճումն. առաւելութիւն.
foretelling, predicting;
presuming to speak first;
pert, petulant, saucy, rash.
Թերսիտէս էր կաղ, լերկ, սրագլուխ եւ յառաջախօս. (Նոննոս.։)
present, assisting;
first in order or rank, primary, principal, chief;
coryphaeus.
ՅԱՌԱՋԱԿԱՑ πρωτοστάτης qui primo stat in acie, princeps, dux. որ եւ ԱՌԱՋԱԿԱՑ. Որ յառաջն է կացեալ. ախոյեան. գլխաւոր. պարագլուխ.
Յառաջակացն առաքելոց, գլուխն եկեղեցեաց։ Յառաջակացն առաքելոց, փակակալն երկնից Պետրոս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Է։)
to predict, to prophesy.
Եւ Եսայիաս զսոյն յառաջաձայնեալ վասն իմ։ Մարգարէիւքն յառաջաձայնեաց ի սա եւ յիսրայէլ զանկումն ի դրախտէն մարդկային բնութեանս։ Զսա յառաջաձայնեցին մարգարէքն որ գուշակեցին զգալուստ բանին. (Յհ. իմ. երեւ.։ Արշ.։ Անան. ի յհ. մկ.։)
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
ՅԱՌԱՋԱՆԱԼ. προκόπτω proficio. Յառաջադէմ լինել. զարգանալ. զօրանալ. յարգի լինել. առաւելուլ. յառաջատել.
cf. Յառաջասացեալ.
Ասացից երկրորդելով ըստ յառաջասաց ձայնին։ Ըստ յառաջասացելումն. (Պիտ.։)
predicted, foretold, prophesied.
Ասացից երկրորդելով ըստ յառաջասաց ձայնին։ Ըստ յառաջասացելումն. (Պիտ.։)
cf. Յառաջադիմութիւն;
progression;
— հասակի, growth, increase;
— ի պատուի, promotion;
ի վատթարն —, getting worse, deterioration;
demoralization.
Ոչ խեռել եւ ըմպահկել յառաջատութենէ ուսմանն։ Որք ունին յառաջատութիւնս, ո՛չ ամենակատար յանձնկալութիւնս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 31։ ՟Դ. 34։)
Կրթելովն տացէ նմա յառաջատուութիւն՝ վերանալ ի կատարելութիւն արհեստի։ Այսպիսի յառաջատումն եւ յաստիճանէ յաստիճան արդարութեան ելս ցուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Յառաջաձգութիւն.
Փոքր փոքր յառաջձգութեամբ ընդունելութիւն (կատարման). (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
in the beginning, primitively.
Զի երեւեսցի նախագիտութիւնն յառաջնմէ, եւ զկնի այնորիկ ի գլուխ ելցէ, եւ այլն։ Յառաջնմէ բարձրագոյն ինչ ոչ լուան։ Եւ արդ տե՛ս յառաջնմէ՛ ասէ, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22. 30։ ՟Բ. 22։)
first, firstly;
antecedently.
Զի երեւեսցի նախագիտութիւնն յառաջնմէ, եւ զկնի այնորիկ ի գլուխ ելցէ, եւ այլն։ Յառաջնմէ բարձրագոյն ինչ ոչ լուան։ Եւ արդ տե՛ս յառաջնմէ՛ ասէ, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22. 30։ ՟Բ. 22։)
before, on the front or front part.
Յառաջուստ եւ յետուստ շան գլուխք բնաւորեալք ի նմա վեց. (Նոննոս.։)
from God, of God.
Յաստուածուստ արժանանալ քեզ այսպիսի մրցմանց. Ոչ ի մարդոյ ընկալաւ զշնորհս առաքելութեան, այլ յԱստուածուստ. (Մագ. ՟Ա. ՟Բ։)
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
Կտրեալ զքարինսն մինչեւ յատակս (կամ ի յատակս) բլրոյն՝ հաւասար գետոյն։ Քակեաց զմեհեանս մինչեւ յատակս։ Անլուաց ոտիւք մտանել յատակս տաճարին Աստուծոյ. (Խոր. ՟Բ. 39։ ՟Գ. 33։ Փիլ. ել. ՟Ա. 2։)
Արեգակն իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տան՝ ի մէջ ձեղուան եւ յատակի լուցեալ. այսինքն յօդս ընդ մէջ երկնի եւ երկրի. (Եզնիկ.։)
to raze to the ground, to cast down, to dismantle, to cast to the earth, to overthrow, to destroy, to demolish utterly;
to exterminate, to annihilate, to kill, to cause to perish;
to pave, to flag, to cover with pavement.
Զլերինս եւ զբլուրս յատակեցից։ Յատակեցից զորմն՝ զոր ծեփէիք։ Քարինք որմոց նորա յատակին։ Զյատակեալս նորա վերստին կանգնեցից։ Յատակեցից զքեզ, եւ զորդիս քո ի քեզ.եւ այլն։
precise, narrated in detail, detailed, particularized.
property, attribute, particular, peculiarity, peculiar character;
— լեզուի, the character or genius of a language.
Ընդունելութիւն բառ ընդունական բայից եւ անուանց յատկութեանց. (Թր. քեր.։)
adjacent, adjoining, contiguous, next, attached, joined;
equal, conformable;
always, continually, incessantly;
— եւ նման, — եւ յարմար, quite alike, resembling;
— միանգամայն, all at once;
— եւեթ, — եւ հանապազ, successively, often, frequently, very often, many times.
Ոչ յանկարծակի մտանէ, եւ ոչ յար միանգամայն (այսինքն անդէն առ նմին), այլ նախ բազում ընդունելութիւն գործէ. (անդ. ՟Գ. 28։)
Վասն յար գոլոյն ողջախոհացուցիչն բանի։ Հանապազորդ ամենայն ուրեք յա՛ր էր (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Յա՛ր ելում ժամանակիս (այսինքն ի ներկայիս). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
heaped up;
compound of three words.
Կից ընդ այլում բարդեալ. յիրերաց վերայ դիզեալ շարունակութեամբ.
to heap up, to agglomerate;
to compound;
to add.
Բարդել յիրերաց վերայ յաճախութեամբ. յաւելուլ ի վերայ. յարելով կցկցել. բաղկացուցանել.
Զարթուցեալ ի հրէական կարգացն՝ յարաբարդի առ հեթանոսս. իմա՛, յարի յաւելուածով մոլորութեանց։
heap, accumulation;
addition.
Յարաբարդելն, եւ իլն. յաւելուած.
to be near or present, to assist.
Վասն յար գոլոյն ողջախոհացուցիչն բանի։ Հանապազորդ ամենայն ուրեք յա՛ր էր (Սառա ընդ Աբրահամու)։ Յա՛ր ելում ժամանակիս (այսինքն ի ներկայիս). (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to appose, to set, to subjoin, to add, to append, to affix.
παρατίθημι appono, propono, adjungo. Առընթեր՝ մերձ՝ առաջի դնել. յառաջ բերել. կցկցել. կցորդել. յարել. յաւելուլ.
ever-pleasing;
always green.
Յարազուարճ եւ մշտափթիթ՝ լուսեղէն կանաչութեամբ ծաղկեալ. (Խոր. հռիփս.։)
to be joined, united, mixed together.
Յորժամ մաքուր կարգն դասի, ակումբն ի գլուխ յարախառնի. (Շ. բարձր.։)
Յարախառնիմք անդամք մարմնոյն ընդ գլուխն մեր եւ Աստուած. (Լմբ. պտրգ.։)
ever-living, imperishable, everlasting, permanent, perpetual;
continually, always, incessantly;
constantly, eternally;
epact;
preter-imperfect;
celestial hemisphere.
Խոստումն յարակայիս ո՛չ է հատումն հանդերձելումն.
ՅԱՐԱԿԱՅ՝ Ըստ հին աստեղաբաշխից ասին մասունք եթերաց ի պարունակս լուսաւորաց.
Յարակայ կամարք արեգականդ։ Եւ այս են օդք առ լուսաւորացն, որ յարակայք անուանին. (Պիտառ.։)
Ոմանք յարակայ մոլին, զոր լուսնահարն կոչեն. (Կանոն.։)
to add, to subjoin, to conjoin.
Առընթե՛ր կարգել. յաւելուլ ըստ կարգի. շարակարգել.
perpetually burning or burnt.
Զառանց լուսոյն եւ զյարակէզն հնացուցանելով զհուր. (Անյաղթ բարձր.։)
very erudite, learned.
Գրիգորիոս՝ արթուն կոչեցեալ թարգմանութեամբ, յարակիր եւ ներգործական անուամբ. (Վրդն. լուս.։)
to join, to compound, to connect, to affix;
to weave, to interwine.
Ոչ միայն թագ, այլեւ պսակ փառաց յարահիւսեալ ի գլուխ քո. (Թէոդոր. խչ.։)
to continue, to prolong, to cause to last.
Զժուժկալութեանն զգուշութիւն ուղղել, եւ յարաձգել յամենայն վնասակարացն զ՝ի բաց հրաժարումն։ Պաշտօն յարաձգեալ եւ հանապազորդ. (Բրս. հց.։)
Հաւատոց մասն, որ յարաձգեալ մնայ անվթար։ Ի վեր քան զմտաց անարգելութիւն՝ յարաձգեալ ամենայն ուրեք բովանդակ (ներկայութիւնն Աստուծոյ). (Նար. ՟Ժ. ՟Հ՟Ե։)
prolonged, continual;
preter-imperfect.
Զանարգելութիւնն առցուք ի վերայ յարաձգի եւ անդարձի. (Դիոն. երկն.։)
very solid, firm;
thick;
dark, obscure;
յարամրի ի ներքո մտանել, to obtrude or introduce oneself by stealth, to insinuate or worm oneself into.
ՅԱՐԱՄՈՒՐ ՅԱՐԱՄՐԻ. գրի եւ ԱՐԱՄՈՒՐ. մանաւանդ ԶԱՐԱՄՈՒՐ, զոր տեսցես. Պնդապէս յարեալ, եւ որպէս թէ յարելով ամրացեալ. խտացեալ. բո՛ւռն. սաստիկ, հոծ. խիտ. խռկեալ. մթագին. մութն. միգամած. որպէս եւ Բուռն առնելով անձին, եւ իբր ընդ նեղ ծակ սպրդելով ի մթան, կամ ի մուր ծխոյ. որպէս յն. βίαιος, -ον , γέμων violentus, violentia եւ plenus, onustus եւ ἁχλή tenebrae, caligo եւ այլն. (ստոյգ նշանակութիւնն հայկական բառիս է եւ եւս ստուգելի այլուստ. լծորդ է եւ յն. ) ἡρέμα sensim, paulatim, laute, tacite ). cf. ՈՏՆԽԹԻ.
cf. Յարառոցեմ.
ՅԱՐԱՌՆՈՒՄ ՅԱՐԱՌՈՑԵՄ. παραλαμβάνω assumo, accipio. Կից ընդ այլում կամ ի միասին առնուլ, եւ յար ի կիր առնուլ. վարել.
to assume together;
to employ, to make use of continually.
ՅԱՐԱՌՆՈՒՄ. ՅԱՐԱՌՈՑԵՄ. παραλαμβάνω assumo, accipio. Կից ընդ այլում կամ ի միասին առնուլ, եւ յար ի կիր առնուլ. վարել.
cf. Յարատեւակ.
Յարատեւակ աստուածային կենդանութեամբ զանլուծանելի կեանս հասարակաց ընդձեռէր։ Յարատեւակ Աստուածային լուսով մաքրեցելոցն անլուծանելի ընձեռէ կեանս. (Մամբր.։ եւ Խոր. վրդվռ.։)
persevering, steadfast, permanent, everlasting;
eternal, perpetual, endless.
Յարատեւակ աստուածային կենդանութեամբ զանլուծանելի կեանս հասարակաց ընդձեռէր։ Յարատեւակ Աստուածային լուսով մաքրեցելոցն անլուծանելի ընձեռէ կեանս. (Մամբր.։ եւ Խոր. վրդվռ.։)
perseverance, assiduity;
perpetuity, endless continuity, everlastingness.
Արեգակն եւ լուսին ի սահմանեալ ժամանակս ընթացից՝ ըստ հրամանի արարչին, որ է սիւն եւ նեցուկ յարատեւութեան. (Վանակ. յոբ.։)
ever-shooting or blossoming.
price, value;
valuation, estimation;
esteem, consideration, high value or opinion, credit, merit, repute, reputation, fame;
importance, weight;
— դրամոյ, standard, quality.
Ոչ ունէր պէտս անտի օգնականութեան, այլ ինքն անձամբ իւրով յա՛րգ էր, եւ ինքեամբ ի գլուխ հանէր զամենայն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
respect, veneration, deference, reverence, consideration, esteem, regard;
honour;
compliments.
Յարգանս իմն յաճախէ։ Այն գովութիւն եւ յարգանք են զնոցանէ։ Յարգանս իմն յաւելու քաղաքին. (Ոսկ. կող.։)
to respect, to pay respect to, to honour, to render honour, to revere, to think very highly of, to value highly;
to esteem, to value, to prize, to make much of, to account, to consider;
to exercise, to employ, to make use of, to turn to account;
— զհանճար, զտաղանդ, to employ or exercise one's talents.
ՅԱՐԳԵԼ. որպէս Իրակել (ըստ յն). πραγματεύομαι . (որ եւ հանդերձել) negotior եւ ῤυθμίζω ad certum numerum redigo, moderor, mores informo, compono, apto . Ի գործ արկանել. յառաջ տանել՝ կատարել. աճեցուցանել. վճարել. եւ Յանգել. յարմարել. բանեցնել, գլուխ հանել .... եւ յարմարցընել. ... (լծ. եւ յն. էրղա՛զօ ).
fitted up, adorned, furnished, arranged, contrived.
ἑξητάσμενος accuratus. Իբր Յարդարեալ. ողորկ. վայելուչ.
ornament;
finery.
to fit up, to arrange, to adjust, to put in order;
to fine, to refine;
to form, to fashion, to dispose;
to adorn, to embellish;
to ameliorate, to improve, to better the condition;
to make, to do;
to tune, to put in tune, to accord;
— զսեղան, զճաշ, to get ready, to prepare, to get dinner ready;
— զանկողին, to make the bed;
— զսենեակ, to do the room;
— զեղնգունս, to pare one's nails;
— զճրագ, to snuf the candle;
— զհերս, to adjust, dress or deck one's hair;
— զելս իրացն, to organize, to regulate, to put in order;
ճակատ առ ճակատ —եալ, drawn out in battle-array;
սեղան կազմ եւ —եալ, table ready covered, a well spread table.
Նաեւ այլուստ յարդարէ զբանն։ Տե՛ս զիա՛րդ յարդարէ յաջորդաւն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Մթացեալ անօթն լուսաւորի առ սակաւ սակաւ, մինչեւ ամենեւին յարդարի. (Եզնիկ.։)
cf. Յարդար.
κόσμιος moderatus, modestus. որ եւ ՅԱՐԴԱՐ. Զարդարուն. բարեկազմ. վայելուչ. ողորկ. հարթ. արդարակ. ճարտար.
Յարդարուն հմտութեամբքն յառաջեալ (ի քերթուածս)։ Զի յարդարուն զչար կամացն առաջարկութիւն դիւրաւ կարասցէ կատարել։ Յարդարուն եւ ամենահաճելի կատարելութիւն բարւոյ։ Յարդարուն կազմուածով. (Պիտ.։)
galaxy, milky way.
Յարդգողիդ ծիր յո՛յր սակս եղեւ. ոմանք կարծեն լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլակեն, ոմանք զգերիոնայ զանդւոցն զճանապարհ, ընդ որս Երակլէս ած (զանդեայս եւ զյարդս ի պէտս նոցա). եւ այլք ի գաղակտացւոց (այսինքն ի կաթանց) երայ վերայ տարածեցելոց ստեանցն։ Կամար շութափ արագընթաց յարդագողի։ Կաթինն ծիր. ( ի լս. յարդագող). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)